Jan Chryzostom dźwiga na swoich barkach wyobrażenie o całej XVII-wiecznej drobnej szlachcie. Wszystko przez to, że był jej zwykłym przedstawicielem, typową personą, jakich setki kręciły się po sejmikach, w wojsku, czy w sądzie. A zatem mamy do czynienia z konserwatystą w najgorszym tego słowa znaczeniu, pieniaczem, hulaką, z kimś o ciasnych horyzontach i szybkiej do szabli ręce – tak autora Pamiętników ocenili oświeceniowi czytelnicy i taka też jego charakterystyka przetrwała w kolejnych wiekach, stając się właśnie przy okazji opisem kondycji całego ówczesnego stanu szlacheckiego. W audycji z udziałem prof. Henryka Wisnera i dr Jolanty Choińskiej-Miki rozmówcy niuansują niektóre z obiegowych zdań na temat samego Paska. Jego „typowość” okazuje się więc argumentem obrony, która podnosi też jego żarliwy patriotyzm i troskę o Rzeczpospolitą. W tym ujęciu dziesiątki procesów, które były jego udziałem, nie są dowodem na awanturnictwo szlachciury, ale na jego wiarę w moc paragrafów. Pasek-legalista – to chyba jednak za wiele.

Jan Chryzostom Pasek
(ok. 1637 – ok. 1701) – polski szlachcic, pamiętnikarz, uczeń kolegium jezuickiego w Rawie Mazowieckiej, żołnierz, uczestnik sojuszniczej wyprawy w Danii przeciwko Szwedom (1658–1659) i wojny z Moskwą (1660). W 1667 roku osiadł na gospodarstwie. Wielokrotnie stawał przed sądem, który skazał go m.in. na banicję; autor słynnych Pamiętników z lat 1656–1688 (pierwszy raz wydanych drukiem w XIX wieku) – cennego źródła wiedzy o XVII-wiecznej Rzeczpospolitej i literackiej inspiracji dla wielu pokoleń autorów.

Na historycznej wokandzie to cykl radiowych audycji poświęconych znanym i wpływowym postaciom historycznym. Goście w studio, cenieni historycy, wcielają się w oskarżyciela i obrońcę, by dokonać osądu działań wybranej postaci ze współczesnej perspektywy.

ilustracja: Juliusz Kossak, Jan Chryzostom Pasek pod Lachowiczami, 1660, Wikipedia Commons, PD