INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Andrzej Munk     

Andrzej Munk  

 
 
1921-10-16 - 1961-09-21  
Biogram został opublikowany w 1977 r. w XXII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Munk Andrzej, pseud. okupacyjny Andrzej Wnuk, Ksawery (1921–1961), reżyser, współtwórca «polskiej szkoły filmowej». Ur. 16 X w Krakowie, był synem Ludwika (z rodziny pochodzenia żydowskiego, zasymilowanej ze społeczeństwem polskim, m. in. Ludwik Munk z rodziną przyjął katolicyzm), inżyniera budowlanego i górniczego, i Antoniny Frysz. M. uczęszczał do VIII Państwowego Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczego im. Augusta Witkowskiego w Krakowie, maturę uzyskał w r. 1939. Od początku lat trzydziestych należał do Związku Harcerstwa Polskiego. W momencie wybuchu wojny w grupie Przysposobienia Wojskowego został wysłany na Śląsk. Na przełomie l. 1940/1 w obawie przed represjami okupanta rodzina M-a przeniosła się do Warszawy. M. otrzymał «kennkartę» na nazwisko Andrzej Wnuk i podjął pracę w przedsiębiorstwie robót budowlanych A. Żółcikowskiego jako robotnik, następnie technik. W r. 1942 nawiązał tajne kontakty z byłymi członkami przedwojennego Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (ZNMS) oraz z konspiracyjną grupą Polskich Socjalistów, która weszła w skład Socjalistycznej Organizacji Bojowej (SOB), w której działał jako Ksawery. Amatorsko, choć z wyraźnym zamysłem artystycznym, uprawiał fotografię portretową; z lektur interesował się w czasie okupacji m. in. prozą i dramatem Stanisława Ignacego Witkiewicza oraz konspiracyjną poezją. Fascynował go Ch. Chaplin pamiętny z filmów oglądanych przed wojną. Na jesieni 1943 w czasie przeprowadzania rewizji przez gestapo w mieszkaniu przy ul. Gdańskiej 2 M. uratował się ucieczką i ukrywał u swego przyjaciela w Denkówku koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Na początku 1944 r. powrócił do Warszawy. W czasie powstania warszawskiego przebywał w dzielnicy żoliborskiej. Nie uczestniczył w walce zbrojnej, pełnił jedynie sporadycznie służbę w oddziałach pomocniczych. Po kapitulacji Żoliborza (30 IX 1944) opuścił Warszawę z ludnością cywilną. W czasie transportu do obozu przejściowego w Pruszkowie uciekł i po krótkim pobycie w Krakowie przeniósł się do Zakopanego, gdzie otrzymał pracę jako dozorca na stacji kolejki linowej i palacz w Obserwatorium Meteorologicznym na Kasprowym Wierchu. W tym czasie nawiązał osobiste przyjaźnie z Góralami – konspiracyjnymi kurierami i przewodnikami na szlakach tatrzańskich (niektóre ich przeżycia znajdują odbicie w filmie M-a Błękitny Krzyż).

Na wiosnę 1945 M. przeniósł się do Krakowa, gdzie nawiązał kontakty ze środowiskiem Sekcji Akademickiej Organizacji Młodzieży Tow. Uniwersytetu Robotniczego, został członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej (następnie PZPR, z której został usunięty na początku l. pięćdziesiątych) i współpracownikiem dziennika socjalistycznego „Naprzód”. Po powrocie do Warszawy został przyjęty w r. akad. 1945/6 na Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej, równocześnie angażował się w pracach reaktywowanego ZNMS. Studia oraz działalność społeczno-polityczna M-a w środowisku akademickim zostały zahamowane postępującymi objawami gruźlicy, której nabawił się jeszcze w okresie okupacji. Przeszedł kurację w sanatorium w Otwocku, a następnie od czerwca 1947 w Hässleby w Szwecji. Po zaleczeniu choroby powrócił do Warszawy i zrezygnowawszy ze studiów na Politechnice Warszawskiej wstąpił na Wydział Prawa Uniw. Warsz., kontynuował pracę organizacyjną w ZNMS i w l. 1946–8, aż do Kongresu Połączeniowego Organizacji Młodzieżowych, pełnił funkcję sekretarza generalnego ZNMS w środowisku warszawskim. Po rezygnacji ze studiów prawniczych wstąpił (1948) do nowo powstałej Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi na Wydział Operatorski; równolegle studiował na Wydziale Reżyserii Filmowej.

W r. 1948 M. debiutował jako operator w filmie szkolnym „Stracone złudzenia”; od r. 1949 współpracował z Polską Kroniką Filmową. W r. 1951 ukończył Wydział Reżyserii, przedstawiając film dyplomowy pt. Sztuka młodych. W l. 1950–5 był reżyserem w Wytwórni Filmów Dokumentalnych w Warszawie, w r. 1954 rozpoczął współpracę z Doświadczalną Stacją Telewizyjną (następnie: Studio Eksperymentalne Telewizji Polskiej oraz Telewizja Polska), w l. 1955–61 był reżyserem filmów fabularnych w zespołach realizatorów filmowych «Kadr» i «Kamera». W okresie 1956–61 był wykładowcą w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej i Teatralnej w Łodzi. W l. 1949–59 zrealizował 11 filmów dokumentalno-montażowych, reportażowych i eksperymentylnych, m. in. Kongres kombatantów (wyd. specjalne Polskiej Kroniki Filmowej 1949), Zaczęło się w Hiszpanii (1950), Pamiętniki chłopów (1952), Kolejarskie słowo (1953), Gwiazdy muszą płonąć (1954, współreżyseria Witolda Lesiewicza, wyróżnienie zespołowe Komitetu Nagród Państwowych w r. 1955), Niedzielny poranek (1955, Srebrny Medal na V Światowym Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie), Spacerek staromiejski (1958, nagrody na festiwalach w Wenecji i Oberhausen). Doświadczenia M-a w pracy reżysera-dokumentalisty doprowadziły do wykształcenia przez niego tzw. «reportażu udramatyzowanego», którego przykładem był film Gwiazdy muszą płonąć. Elementy filmu dokumentalnego i fabularnego łączy w sobie Błękitny Krzyż, powstały w r. 1955, osnuty na rzeczywistych wydarzeniach, z udziałem autentycznych ich uczestników, zrealizowany w tatrzańskiej scenerii (nagrodzony na międzynarodowych festiwalach filmowych w Wenecji, 1955, i Trydencie, 1955).

M. był twórcą 4 pełnometrażowych filmów fabularnych. Debiutował Człowiekiem na torze (1957, nagroda za reżyserię na X Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlovych Varach), zrealizowanym w paradokumentalnej konwencji stylistycznej. Dzieło M-a, zawierające krytykę dogmatycznych zasad, które doprowadziły do tragedii bohatera, miało cechy filmu politycznego, realizowanego jeszcze przed Październikiem, lecz antycypującego atmosferę przełomu. Następny film M-a Eroica (1958), m. in. nagroda na VII Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mar del Plata), złożony z 2 części: Scherzo alla polacca i Ostinato lugubre (cz. 3 Con bravura M. usunął z całości dzieła), mieścił się w głównym nurcie problemów podejmowanych przez «polską szkołę filmową». Eroica łączyła w sobie elementy komediowe i groteskowe charakterystyczne dla cz. I – «powstańczej», z tragicznymi, silniej zaakcentowanymi w cz. II – «oflagowej». Dzieło to było intelektualną i racjonalistyczną próbą osądzenia obiegowych mitów narodowych i analizą względności historycznie uformowanego pojęcia bohaterstwa i «bohaterszczyzny». Analizując w Eroice rozpowszechnioną w świadomości zbiorowej, ogólnonarodowej, kultywowanej przez rodzimą literaturę i sztukę mitologię bohaterstwa i heroicznego czynu, przedstawia M. równocześnie w sceptycznym wywodzie, nierzadko w krzywym zwierciadle, mechanizmy działania i kulisy narodzin niektórych narodowych legend i mitów okupacyjno-wojennych. Ukazuje również, jak tradycyjne wyznaczniki bohaterstwa sprawdzają się w konkretnym czasie i sytuacji historycznej. Kolejny film M-a Zezowate szczęście (1960, oparty jak dwa poprzednie na scenariuszu Jerzego S. Stawińskiego) miał charakter tragifarsy w części pamfletu politycznego i nawiązywał do racjonalistycznej tradycji XVIII-wiecznej powiastki filozoficznej. M. w postaci swego nadwiślańskiego «Kandyda» Jana Piszczyka (kreacja aktorska Bogumiła Kobieli) skupił antybohaterskie i zarazem depersonalizujące cechy, które n. b. obce były większości filmów «szkoły polskiej». W filmie tym rozwinął, zapoczątkowany w Eroice, sceptyczny dyskurs z mitologią bohaterską oraz zawarł akcenty polemiczne z ekranową interpretacją wojennych losów Polaka przedstawionych w aurze romantycznej ekspresji, m. in. w filmach Andrzeja Wajdy („Popiół i diament”, „Lotna”). Jednak mimo różnic wyborów stylistycznych i ideowych «… ironia Munka ma tylko inną twarz Wajdowskiej rozpaczy» (A. Jackiewicz).

Zarówno Eroica, jak i Zezowate szczęście wzbudziły w okresie swych premier w publicystyce prasowej ostre pasje krytyczne. Nie podważając maestrii artystycznej, odkrywczości i rangi intelektualnej dzieł M-a, atakowano twórcę za rzekomą dyskryminację czynu bohaterskiego, jego znaczenia w dziejach walczącego narodu i obywatelsko-patriotycznej edukacji. Zarzuty te odpierał sam M., stwierdzając m. in.: «U podstaw bohaterstwa leży zawsze sprzeciw, czynna manifestacja przeciwko istniejącemu złu… Przeciwko przejawom bohaterstwa występować może jedynie łajdak… Wobec bohaterstwa nie manifestowaliśmy [M. ma tu również na myśli scenarzystę J. S. Stawińskiego] nigdy stosunku cynicznego, natomiast patrzeliśmy na nie jako na fakt istniejący. Wykazywaliśmy jedynie nieprzydatność tego typu manifestacji w konkretnych sytuacjach» (z wywiadu S. Janickiego z M-iem).

Ostatnim, już niedokończonym, dziełem M-a była Pasażerka wg scenariusza Zofii Posmysz-Piaseckiej. Akcja filmu rozgrywa się na terenie obozu oświęcimskiego, na którego rzeczywistość widz patrzy oczyma nie tylko ofiary, lecz i jej kata – młodej SS-manki. M. stawiał tu ważkie pytanie o granice odpowiedzialności jednostki i odsłaniał kulisy hitlerowskiego ludobójstwa. Prace nad Pasażerką – dziełem o uniwersalnej wymowie, które weszło do dorobku kinematografii światowej – przerwała śmierć reżysera w r. 1961. Z istniejących materiałów film zmontował w r. 1963 współpracownik i przyjaciel M-a, reżyser W. Lesiewicz. Brakujące sekwencje filmowe ukazane zostały przez fotografie, nadające filmowi nowy kształt estetyczny, paradoksalny walor destruktu. Film otrzymał wiele nagród i wyróżnień, m. in. na festiwalach w Cannes i Wenecji, oraz kandydował do konkursu o nagrodę Hollywoodzkiej Akademii Filmowej – «Oscara». M. reżyserował również widowiska telewizyjne: Wieczory generalskie (1959) wg K. Pruszyńskiego, Pasażerkę (1960) Z. Posmysz-Piaseckiej, Arlekinadę (1961) T. Rattigana oraz w Teatrze Kameralnym w Warszawie Wielki kram (1960) G. B. Shawa.

Po katastrofie samochodowej pod Kompiną M. zmarł 21 IX 1961 w szpitalu w Łowiczu. Pochowany został w Alei Zasłużonych na byłym cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (grobowiec projektu Barbary Zbrożyny). Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Od r. 1945 był żonaty z Haliną (Halszką) Próchnikówną (1919–1968), córką działacza socjalistycznego Adama. M. miał dwie starsze siostry: Krystynę Magdalenę (1913–1999), zamężną MacDonald, lekarza okrętowego, m. in. na transportowcu S/S «Warszawa», zatopionym w r. 1941 na Morzu Śródziemnym, zamieszkałą po wojnie w Szkocji, oraz Joannę (1916–1996), zamężną Leszczyńską (1. v. Cyrankiewiczową, pierwszą żonę Józefa, późniejszego premiera PRL).

 

Andrzej Munk, Biofilmographie, „L’Avant-Scène du Cinéma” (Paryż) 1965 nr 47; Filmografia A. Munka (1947–1957), Oprac. A. Kumor, L. Armatys, „Kwart. Filmowy” R. 8: 1958 z. 2 s. 20–1; – Amette J.-P., Andrzej Munk, Dossiers du Cinéma, Cinéastes I, Paris 1971; Andrzej Munk, praca zbiorowa, W. 1964 (fot.); Bohdziewicz A., Andrzej Munk, „Przegl. Kult.” 1961 nr 39; Eberhardt K., Konkret i psychologia, „Ekran” 1961 nr 42; Gambetti G., Andrzej Munk, ricerca del vero, „Bianco e Nero” (Rzym) 1962 nr 9–10 s. 119–22; Jackiewicz A., Andrzej Munk, „Film” 1961 nr 41; tenże, Mitologia i realizm, „Kwart. Filmowy” R. 8: 1958 z. 2 (30) s. 3–20; Janicki S., Andrzej Munk, w: Polscy twórcy filmowi o sobie, W. 1962 s. 57–69 (błędna data śmierci M-a); Leurat P., Andrzej Munk, Université de Lyon 1973; Lewicki B. W., Miejsce w historii, „Odgłosy” 1961 nr 40; Martin M., Andrzej Munk, ,,Cinéma 62” (Paryż) 1962 nr 60; Michałek B., Andrzej Munk, „Nowa Kult.” 1961 nr 40; Mruklik B., Miejsce w historii filmu, „Ekran” 1963 nr 38; – Munk A., National Character and the Individual, „Film and Filming” (Londyn) 1961 nr 2; tenże, Tradition et réalisme, „Etudes Cinématographiques” (Paryż) 1965 nr 45; Płażewski J., Czy „nie wszystek umarł”, „Widnokręgi” 1961 nr 40; Toeplitz K. T., Andrzej Munk: antynomie racjonalizmu, „Dialog” 1962 nr 4 s. 107–12; Zawieyski J., Dobrze, że byli, Kr. 1974 s. 190–5; – Munk A., Reżyser filmowy o sobie, „Teatr i Film” 1958 nr 2; – Filmoteka Pol. w W.: Scenopisy i fotosy sygn. F. 412, F. 465, F. 685, F. 3065, F. 4722; Zdjęcia A. Munka z l. 1921–1961, dokumenty osobiste i autografy w posiadaniu Antoniny Munkowej i siostry M-a – Joanny Leszczyńskiej; – Informacje Witolda Lesiewicza, Joanny Leszczyńskiej, Antoniny Munkowej, Jana Strzeleckiego, Jerzego Waśniewskiego.

Stanisław Ozimek

 

 
 

Powiązane audio

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.