INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Daniło Nieczaj h. Pobóg z odmianą  

 
 
brak danych - 1651
 
Biogram został opublikowany w 1977 r. w XXII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Nieczaj (Neczaj) Daniło h. Pobóg z odmianą (zm. 1651), kozacki pułkownik bracławski. Pochodził z rodziny szlacheckiej osiadłej na Kijowszczyźnie, wywodzącej się z Mścisławskiego; był bratem Iwana (zob.). Zapewne już w początkowym okresie powstania Bohdana Chmielnickiego stał się jego uczestnikiem, skoro jako pułkownik, dowódca samodzielnej grupy, działającej przed siłami głównymi, zajął przed 10 IX 1648 Stary Konstantynów, a 14 IX odparł tu szturm wojsk Rzpltej. T.r. wkrótce po bitwie pod Piławcami 22–23 IX wespół ze Stupą oblegli Brody, ale nie zdobyli miasta silnie ufortyfikowanego, wydano im jedynie jeńców-Tatarów. Nie wiadomo, czy już wówczas był pułkownikiem bracławskim, tytułował się nim w marcu 1649. N. należał do przywódców radykalnego ugrupowania starszyzny kozackiej, był jednym z najgorętszych wrogów magnatów i zwolennikiem wojny z Rzpltą. W lutym 1649 Chmielnicki wysłał N-a do Kijowa. Tu jakoby doprowadził on, czy przyczynił się, do rzezi Polaków i niszczenia kościołów. Piastował ważne stanowisko, pułk bracławski graniczył z terenami podległymi władzom Rzpltej, do obowiązków jego dowódcy należało strzeżenie linii demarkacyjnej i ewentualne organizowanie osłony na swym odcinku granicznym. Dn. 22 (12) III 1649 z Szarogrodu wysłał N. do regimentarza Stanisława Lanckorońskiego list, w którym ostrzegał przed wyprawianiem zagonów polskich w stronę linii demarkacyjnej i przed krzywdzeniem «narodu ruskiego», zapowiadając po zakończeniu rozejmu wyprawę z Tatarami na Kamieniec. W końcu kwietnia istniał silny korpus osłonowy, prawdopodobnie pod dowództwem N-a, złożony z 3 pułków (jego własnego, humańskiego i winnickiego), obliczany przesadnie na 30 000. Gdy na przełomie maja i czerwca wojska Rzpltej rozpoczęły działania zaczepne, zajmując m. in. Stary Konstantynów i Ostropol, N., zapewne na czele swej grupy (podawanej przesadnie na 40 000), ruszył w połowie czerwca pod Międzybóż, zdobywając miasto. Zajął on tym samym pozycję flankującą w stosunku do sił Rzpltej. Lanckoroński poszedł na odsiecz zamku, a gdy się zbliżył do Międzyboża (ok. 20 VI), N. wycofał się pod Zwierzyniec, do silnie ufortyfikowanego obozu. Po podjęciu działań zaczepnych przez główne siły Chmielnickiego (przełom czerwca–lipca) N. szedł w ich straży przedniej na czele jazdy kozackiej. Uczestniczył w oblężeniu Zbaraża. W bitwie pod Zborowem (15 VIII), wespół z Tatarami, obszedł szyk polski. Po układach zborowskich N., wraz z płkiem Nebabą, odprowadził ordę. Zapewne w czasie kampanii letniej 1649 r. nawiązał bliższe kontakty z Tatarami. W r. 1650 wysłał na Krym na naukę języka tatarskiego swego brata Iwana, który prawdopodobnie odgrywał również rolę łącznika między N-em a ordą.

Wkrótce N. stał się przywódcą opozycji występującej przeciw wykonaniu umów zborowskich, Chmielnicki chciał go pozbawić stanowiska. N. stanął na czele «wypiszczyków» usuniętych z wojska kozackiego (rzekomo 40 000). Informacje o tych wydarzeniach są niejasne i niepewne. Na przełomie 1649/50 r. ruch zaczął przybierać charakter powstania. Grożono wyborem nowego hetmana w osobie N-a. Jak się zdaje, N. wspierał powstańczy ruch antyszlachecki na Wołyniu i Podolu. W początkach 1650 r. dochodziło do przekraczania przez oddziały N-a linii demarkacyjnej, co powodowało interwencje dyplomatyczne ze strony Rzpltej. N. wysłał w lutym 1650 nawet po posiłki tatarskie do beja oczakowskiego. Ostatecznie jednak Chmielnickiemu udało się doprowadzić do uspokojenia, może za cenę jakiegoś kompromisu, np. pozostawienia pełni praw kozackich formalnie usuniętym z wojska uczestnikom ruchu. W zamian za to powstańcy rozeszli się do domów, kilku z nich surowo ukarano. Rzekomo nawet N-owi groziło ścięcie za wezwanie Tatarów, ostatecznie jednak poprzestano na grzywnie kilkunastu tysięcy (złp?: N. uchodził za jednego z najbogatszych ludzi Ukrainy kozackiej). Przed Adamem Kisielem domagającym się (także za pośrednictwem króla) śmierci N-a Chmielnicki usprawiedliwiał jego ułaskawienie prośbami posła tatarskiego, bardziej jednak zapewne zależało hetmanowi kozackiemu na znalezieniu modus vivendi z opozycją. Widomym tego znakiem stało się wejście N-a w skład delegacji, która 17 III zaprzysięgła układy zborowskie, a 20 III N. wespół z Demianem Lisowcem wnieśli do grodu kijowskiego przywileje Jana Kazimierza dla Kozaków celem dokonania ich wpisu, a więc niejako pułkownik bracławski osobiście zaakceptował tę ugodę. W zamian Chmielnicki pozwalał mu na ostre wypowiedzi w stosunku do wysłanników Rzpltej: np. w marcu (?) N., wysłany przez hetmana kozackiego naprzeciw wjeżdżającemu do Kijowa Kisielowi, przyjął go mocnymi wyrzutami.

W początkach lipca chan domagał się od Chmielnickiego w liczbie 3 000–5 000 ludzi posiłków na wyprawę przeciw Czerkiesom pod wodzą N-a albo D. Lisowca; hetman zdecydował wysłać tego ostatniego. W sierpniu Chmielnicki przygotowując wyprawę do Mołdawii początkowo powierzył N-owi na czele jakoby 5 000 ludzi osłonę koncentracji od strony Rzpltej, następnie jednak przerzucił go do hospodarstwa na czele straży przedniej, N. zajął wówczas Jassy (wrzesień 1650). Po powrocie z wyprawy doszło do sporu N-a z Tatarami o łupy. W miesiącach wrześniu i październiku udzielał on poparcia ruchowi antyszlacheckiemu na Ukrainie kozackiej; krążyły znów pogłoski, prawdopodobnie nieprawdziwe, o ostrych zatargach N-a z Chmielnickim. W listopadzie t.r. zaostrzyły się zatargi polsko-kozackie na odcinku granicy podległym N-owi. Geneza wydarzeń 1651 r. nie rysuje się jasno. W lutym czy jeszcze w styczniu N. z własnej inicjatywy lub z rozkazu Chmielnickiego przekroczył linię demarkacyjną, zajął Jampol, Ścianę, Szarogród, Murachwę, obsadził je załogami i ufortyfikował, stwarzając wysuniętą podstawę wyjściową do późniejszych działań zaczepnych. W połowie lutego stanął w Krasnym. Został wówczas zaskoczony przez straż przednią hetmana Marcina Kalinowskiego, dowodzoną przez Stanisława Lanckorońskiego, która niespodziewanym napadem zdobyła Krasne w nocy z 19 na 20 II. N., który wieczorem «zahulał», próbował stawiać opór, ale – wzięty do niewoli przez K. Piaseczyńskiego – został zabity w czasie zatargu o jeńca. O jego srebrną buławę toczył się później spór między Lanckorońskim a Kalinowskim. N. stał się bohaterem licznych pieśni ludowych. W pobliżu Krasnego, gdzie wg tradycji ludowej N. został pochowany, wystawiono mu w czasach najnowszych pomnik.

Oprócz Iwana znamy jeszcze dwóch braci N-a: Matwija, który w końcu 1653 r. był nakaźnym pułkownikiem humańskim, Jerzego, należącego w l. 1656–9 do starszyzny białoruskiego pułku kozackiego, wziętego do niewoli przez Rosjan w Bychowie w dn. 13/14 XII 1659 i zesłanego do Tobolska w r. 1660, być może zwolnionego wraz z bratem Iwanem na przełomie 1667/8 r. (o ile jest on identyczny z występującym w marcu 1679 na Ukrainie naddnieprzańskiej urzędnikiem Aleksandra H. Połubińskiego, co jest możliwe, biorąc pod uwagę związki Iwana Nieczaja z Połubińskim). Synowcem N-a był Daniło, sotnik pułku bracławskiego, poległy w Krasnem wraz ze stryjem.

 

Kojałowicz, Compendium; Radjans’ka encyklopedija istorii Ukraïny, [1971] III; – Gawroński (Rawita Gawroński) F., Bohdan Chmielnicki, Lw. 1909 II; Górski K., O działaniach wojska koronnego… (Okres od dn. 19 lutego do 10 lipca 1651 r.), „Bibl. Warsz.” 1887 t. 2 s. 216–17; Hruševs’kyj, Istorija, VIII C. 3, IX č. 1; Krypjakevyč I., Bohdan Chmel’nyc’kyj, Kyïv 1954 s. 161, 163, 175, 206, 360; tenże, Studii nad deržavoju Bohdana Chmelnyc’koho, „Zap. Nauk. Tovarystva im. Ševčenka” T. 151: 1931 s. 129; Lipiński W., Stanisław Michał Krzyczewski, Kr. 1912 s. 129–33, 136; Tomkiewicz W., Jeremi Wiśniowiecki (1612–1651), W. 1933 (także s. 239–40); Vossoedinenie Ukrainy s Rossiej 1654–1954. Sbornik statej, Moskva 1954 s. 120, 171; Vyzvol’na vijna 1648–1654 rr. i vozzjednannja Ukraïny z Rosijeju, Kyïv 1954 s. 166, 174; – Dokumenty Bohdana Chmelnyc’koho 1648–1657, Kyïv 1961; Dokumenty ob osvoboditelnoj vojne ukrainskogo naroda 1648–1654 gg., Kiev 1965 s. 111–12, 326, 381, 390; Kochowski W., Annalium Poloniae. Climacter I, Cracoviae 1683 s. 54; Michałowski J., Księga pamiętnicza, Kr. 1864 (także s. 190, 192–3, 196–7); Ojczyste spominki w pismach do dziejów dawnej Polski, Kr. 1845 II 50, 52; Oświęcim, Diariusz 1643–51; Vossoedinenie Ukrainy s Rossijej, Moskva 1954 II; Žerela do istorii Ukrainy–Rusy, Lv. 1911 XII; – AGAD: Arch. Radziwiłłów dz. V t. 225 nr 10360 (list Jerzego Nieczaja).

Wiesław Majewski

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Jan III Sobieski

1629-08-17 - 1696-06-17
król Polski
 

Zygmunt III Waza

1566-06-20 - 1632-04-30
król Polski
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Jerzy Ossoliński h. Topór

1595-12-15 - 1650-08-09
podkanclerzy
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.