INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Franciszek Ksawery Niesołowski h. Korzbok  

 
 
Biogram został opublikowany w 1978 r. w XXIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Niesiołowski Franciszek Ksawery h. Korzbok (1771–1845), generał WP, uczestnik powstań 1794 i 1831 r., senator kasztelan Król. Pol. w r. 1831. Ur. 18 XII w Lachowiczach (woj. nowogródzkie), które w tym czasie należały do Massalskich, był synem Józefa (zob.) i Katarzyny z Massalskich (córki Michała Józefa, zob.). W r. szk. 1785/6 był uczniem klasy IV szkoły podwydziałowej Zgromadzenia Akademickiego w Wilnie i miał «najszczególniejszy okazać postępek». W tymże r. szk. był słuchaczem Kolegium Moralnego Szkoły Głównej W. Ks. Lit. (prawo natury). W l. 1786/7 i 1787/8 był słuchaczem jednocześnie Kolegium Moralnego (literatura i prawo natury) oraz Kolegium Fizycznego (matematyka elementarna i matematyka stosowana). Dn. 16 I 1788 został szefem VI regimentu piechoty W. Ks. Lit. Ze swoim pułkiem wziął udział w kampanii 1792 r. na Litwie, m. in. w bitwie pod Brześciem i Kobylanami; odznaczony został Krzyżem Virtuti Militari. Po zakończeniu działań wojennych znalazł się w Warszawie. W końcu sierpnia lub na początku września złożył przysięgę władzom konfederackim i na posłuszeństwo hetmanowi Szymonowi Kossakowskiemu. Pozostał nadal w wojsku jako szef VI regimentu.

Wcześnie włączył się N. do prac konspiracyjnych. Mogło to nastąpić w Warszawie w kręgu Ignacego Działyńskiego; natomiast w okresie poprzedzającym wybuch powstania N. działał najpewniej w Wilnie. Nie tylko znalazł się na tajnej liście osób podejrzanych, przesłanej N. Repninowi przez P. Zubowa z Petersburga w kwietniu 1794, ale w tymże czasie hetman Sz. Kossakowski wydał nakaz aresztowania N-ego wraz z gronem innych oficerów. Wg raportu gen. Antoniego Chlewińskiego do Kościuszki z 13 V 1794, właśnie N. i gen. Romuald Giedroyć przybyli do Szawel jako delegowani z Wilna przed 16 IV t. r. Był tedy N. współtwórcą aktu powstania ogłoszonego tego dnia w Szawlach. Dn. 20 IV wydał nie znaną bliżej «proklamację do wojska», a już 30 IV wraz «ze swym korpusem» był w Wilnie i złożył akces do aktu powstania ogłoszonego tam 24 IV, usuwając się w ten sposób spod posłuszeństwa A. Chlewińskiemu jako naczelnikowi powstania na Litwie. Wkrótce potem 11 V Kościuszko awansował go na generał-majora. Ze swoim regimentem brał udział w kilku bitwach. Wyróżnił się pod Polanami 7 V (okolice Oszmiany). Na przełomie czerwca i lipca wziął udział w wyprawie do Kurlandii. Dn. 29 VII, wspólnie z gen. R. Giedroyciem, odniósł zwycięstwo nad S. Golicynem pod Sałatami w pow. upickim na pograniczu Kurlandii. W 2. poł. września z kolumną Tomasza Wawrzeckiego cofał się na Grodno do Warszawy. Brak bezpośrednich informacji, czy brał udział w obronie Pragi. Warszawę opuścił 6 XI z naczelnikiem Wawrzeckim, przy którym pozostał do końca. Zagarnięty do niewoli pod Radoszycami, został odwieziony pod eskortą do Warszawy 22 XI. Już w końcu listopada lub na początku grudnia z paszportem A. Suworowa przybył do Wilna, gdzie w areszcie domowym był trzymany jego ojciec. Z powodu odmowy przysięgi na wierność Katarzynie II nie został dopuszczony do ojca i musiał wyjechać. W r. 1795 znalazł się w Dreźnie w gronie polskiej emigracji i z polecenia gen. Jana Henryka Dąbrowskiego jeździł do Berlina. Był tam jeszcze w kwietniu 1796, skoro konspiracja warszawska wysyłała do niego swego emisariusza. T. r. wrócił do kraju. Nie jest pewne, który z dwóch Niesiołowskich, N. czy jego ojciec Józef, był podejrzany przez Repnina o udział w spisku, mającym na celu wywołanie nowego powstania, a w r. 1798 nawet aresztowany i sprowadzony do Wilna na śledztwo. Podobno obaj Niesiołowscy popierali w l. 1806/7 plany Adama Jerzego Czartoryskiego, zmierzające do odbudowania państwa polskiego w oparciu o Rosję.

Na mocy ukazu Aleksandra I z 21 XII 1807 N. wszedł w skład komisji sądowo-edukacyjnej dla guberni litewskich, w której prezydował T. Wawrzecki. Zadaniem komisji było uporządkowanie i wyjaśnienie stanu prawnego funduszów edukacyjnych. Nic nie wiadomo o faktycznym udziale N-ego w pracach tej magistratury poza obecnością na uroczystym otwarciu w Wilnie 27 IV 1808. Do momentu wkroczenia wojsk Napoleona przebywał na Litwie. W r. 1808 H. Kołłątaj w poufnym memoriale wymienia go wśród osób, na które może liczyć armia francuska na wypadek przekroczenia Niemna. A jednocześnie obaj Niesiołowscy, ojciec i syn, uchodzili za stronników polityki A. Czartoryskiego. Wg projektów Michała Ogińskiego z r. 1811 N. miał objąć stanowisko w wojsku jako generał brygady w razie wyodrębnienia W. Ks. Lit. przez Aleksandra I. Zaraz po wkroczeniu armii francuskiej, rozkazem Napoleona z 5 VII 1812, N. został mianowany członkiem Komitetu Wojskowego w Wilnie, a następnie 29 VIII, w stopniu generała brygady, inspektorem piechoty organizowanej pośpiesznie armii W. Ks. Lit. Nominacja 5 XII t. r. na stanowisko generalnego inspektora pospolitego ruszenia nie mogła już mieć praktycznego znaczenia. W styczniu 1813, wraz z oddziałami wojska litewskiego, znalazł się w Warszawie. Przy armii Napoleona pozostał do końca, ale – o ile wiadomo – nie sprawował odpowiedzialnej funkcji. Wszedł do korpusu gwardii honorowej, utworzonego przez Napoleona w czasie kampanii saskiej z polskich oficerów, nie mających przydziału, pod dowództwem gen. Stanisława Woyczyńskiego. Dn. 9 V 1814 gen. Woyczyński zgłosił gotowość korpusu do powrotu do kraju. Wśród wracających był i N., generał brygady. Przed powrotem uzyskał od Aleksandra I zwrot dóbr litewskich, wziętych w sekwestr przez władze rosyjskie. Nie wiadomo dokładnie, kiedy wstąpił do wolnomularstwa; był członkiem w VII stopniu loży kapitularnej «Rycerze Gwiazdy» i mistrzem loży «Bracia Zjednoczeni». W r. 1818 podał siędo dymisji, którą otrzymał 28 X t. r. z prawem noszenia munduru. Odziedziczony po ojcu (zm. 8 III 1814) majątek musiał oddać na eksdywizję. Pozostała tradycja, że eksdywizja została przeprowadzona bardzo rzetelnie i bez strat wierzycieli. W tymże czasie wyzbył się dóbr w zaborze rosyjskim, m. in. rodzinnej Woroneży, przeniósł się do Król. Pol. i nabył tam duży majątek Józefów w Lubelskiem, niegdyś Potockich, w którym urządził swoją rezydencję. Oprócz tego w l. 1801–24 posiadał rozległe dobra Połąga na Żmudzi, które poprzednio należały do Massalskich, rodziny jego matki. W r. 1830 został posłem na sejm Królestwa z pow. kazimierskiego w woj. lubelskim. Uczestniczył w sesji czerwcowej; m. in. podpisał petycję do króla w sprawie Wincentego Niemojowskiego oraz drugą o uchylenie dekretu z 13 II 1825, jako sprzecznego z konstytucją Królestwa, gdyż zawieszał jawność obrad sejmowych.

Po wybuchu powstania N. zasiadał w sejmie od 18 XII. Tegoż dnia zadeklarował ofiarę na cele narodowe 15 000 złp. w listach zastawnych. Dn. 25 I 1831 podpisał akt detronizacji Mikołaja I. Dn. 17 III t. r. z grupą posłów podpisał żądanie, aby Rząd Narodowy informował wyczerpująco izby o stanie «postępu i toku sprawy». Kilkakrotnie wypowiadał się przeciwko ograniczeniu kompetencji naczelnego wodza. Często bywał zapraszany przez marszałka izby do liczenia głosów. Poza tym jego działalność w sejmie niczym specjalnym nie zaznaczyła się. Dn. 1 II t. r. był zaproponowany do formowania i dowództwa «legiów litewskich». W styczniu 1831 został zastępcą gubernatora Warszawy i pełniąc tę funkcję 6 II t. r. podpisał protokół Rady Wojennej w sprawie obrony stolicy, ale aż do 23 III brał udział w obradach sejmowych. Od 24 III był w wojsku i dowodził brygadą złożoną z 12 i 13 p. piechoty, osłaniając dostęp do Wisły w okolicy Stężycy. Ale N. wzbudził niechęć i nieufność naczelnego wodza Jana Skrzyneckiego oraz posądzenie o nieudolność («użyć w polu niepodobna») i został przez niego odesłany do «rządu», chociaż dymisja z wojska formalnie nastąpiła dopiero 25 VI. Od 7 V znowuż uczestniczył w obradach sejmu. Dn. 1 VI została zgłoszona jego kandydatura na członka senatu, jednak nie uzyskała wymaganej liczby głosów. Atoli 9 VIII został wybrany senatorem kasztelanem. W posiedzeniach senatu, względnie izb połączonych, uczestniczył do 12 IX, a 14 IX wrócił do służby w wojsku, z którym wycofał się w Płockie. Jednak już 30 IX wrócił do Warszawy, zgłosił dymisję z wojska i na nowo złożył przysięgę wierności Mikołajowi jako królowi polskiemu. Mimo to w nie znanych bliżej okolicznościach został deportowany do Wołogdy. Wiadomość o konfiskacie Józefowa nie jest pewna (Iwaszkiewicz). Z zesłania wrócił przed r. 1837 schorowany i oślepły; wg relacji pamiętnikarskiej Gabrieli Puzyniny «martwy i zdzieciniały». Jak się zdaje, zamieszkał w Józefowie i tamże zmarł w osamotnieniu 15 IX 1845.

N. był dwukrotnie żonaty: najpierw z Wiktorią Radziwiłłówną, z którą się rozwiódł, a powtórnie z Zofią Aleksandrą (zm. 19 V 1856), córką gen. Michała Paca, 1. v. Feliksową Potocką (1825). Wówczas Niesiołowscy prowadzili wystawny dom otwarty w Wilnie. Ale i to małżeństwo wkrótce rozpadło się (1828). Z pierwszej żony miał 2 córki: Wandę (zm. 1837), zamężną za Arturem de Choiseul Gouffier, synem Aleksandra, oraz Idalię, zamężną za Emilem Dolińskim, sędzią pokoju pow. kazimierskiego, właścicielem dóbr Modliborzyce w pow. Janów w woj. lubelskim. Obszerny dziennik N-ego od r. 1802, spalony został przez Niemców razem z tzw. Archiwum Niesiołowskich w pożarze Archiwum Głównego Akt Dawnych w sierpniu 1944.

 

Encyklopedia Szlachecka, W. 1937 IX 71; Enc. Wojsk., V 729–30 (bałamutna); Słown. Geogr., (Józefów, Lachowicze, Połąga, Woroneża); Dworzaczek, tabl. 172; Uruski, II 224, III 208, XII 122; Iwaszkiewicz J., Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych, W. 1929 s. 30; Księga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę powstania r. 1830, Lw. 1881 (Spis imienny dowódców, s. 13); Małachowski-Łempicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; Poczet imienny skazańców na Sybir… sporządzony w Wiatce 1832 r., Kr. 1867 s. 12; Spis imienny męczenników polskich… którzy… zesłani zostali w dalekie głębie moskiewskiego carstwa, Z. 1, Lipsk 1832; – Askenazy Sz., Napoleon a Polska, W. 1918–19 I, III; Baliński M., Pamiętniki o Janie Śniadeckim, Wil. 1865 I 487; Bieliński, Uniw. Wil., I 146, 294, 297, 695 (myli N-ego z Józefem Niesiołowskim), III; Chodźko L., Historia domu Ostrowskich, Lw. 1871–3 II 269, 272; Dembiński B., Stanisław August i ks. Józef Poniatowski, Lw. 1904; Dubiecki M., Karol Prozor, Kr. 1897 s. 164; Gembarzewski, Wojsko Pol. 1807–14, s. 30, 300; tenże, Wojsko Pol. 1815–30, s. I–XXVI; Handelsman M., Adam Czartoryski, W. 1948 I; Iwaszkiewicz J., Litwa w roku 1812, Kr. 1912; Janowski L., W promieniach Wilna i Krzemieńca, Wr. 1923; Jarochowski K., Opowiadania historyczne, P. 1860 s. 189–90; Kaczkowski J., Konfiskaty na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim, W. 1918 s. 31, 33; Kieniewicz S., Ignacy Działyński, Kórnik 1930; Korzon, Wewnętrzne dzieje, Wyd. 2., VI; Kosim J., Okupacja pruska i konspiracja rewolucyjna w Warszawie w 1796–1806, Wr. 1976; Kukiel M., Wojna 1812 roku, Kr. 1937 I; Mościcki H., Generał Jasiński, W. 1917; Pachoński J. L., Legiony polskie, W. 1969 I; Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, W. 1957 I 368; Szybiak I., Szkolnictwo Komisji Edukacji Narodowej w Wielkim Księstwie Litewskim, Wr. 1973; Tokarz W., Ostatnie lata H. Kołłątaja, Kr. 1905 I; Wegner L., Ostatnie dni powstania kościuszkowskiego, P. 1871 s. 71–2; Wolański A., Wojna polsko-rosyjska 1792 r., P. 1922 II (myli z Józefem Niesiołowskim); Żytkowicz L., Litwa i Korona w r. 1794, „Ateneum Wil.” R. 12: [1937] s. 522, 531–3, 548; tenże, Rządy Repnina na Litwie w l. 1794–7, Wil. 1938; tenże, Ze stosunków Jasińskiego z Konfederacją Targowicką, „Ateneum „Wil.” R. 13: [1938] s. 171; – Akty powstania Kościuszki, III; Barzykowski S., Historya powstania listopadowego, P. 1883 I 466; Dyaryusz sejmu z r. 1830–1831, Kr. 1907–12 I 3, 9, 244, 403, 404, 407–8, II 274, 302 n., 599, III 318, IV 155, 232, VI 224, 295, 297, 578, 610; Dyaryusz Senatu z r. 1830–1, Kr. 1938; Korespondencja Adama Naruszewicza 1762–1796, Wr. 1959; Niemcewicz J., Pamiętniki czasów moich, W. 1957 II; Ogiński M., Mémoires, Paris 1826 I 446, 449, II 59, 71, IV 178; Pamiętniki J. D. Ochockiego, Wil. 1857 II 199; Protokół posiedzeń izby poselskiej z miesiąca czerwca 1830, W. 1831 (Lista posłów i deputowanych) s. I, XVI; Puzynina G., W Wilnie i dworach litewskich, Wil. [1928]; Raporty generalnych wizytatorów szkół Komisji Edukacji Narodowej w Wielkim Księstwie Litewskim 1781–1792, Wr. 1974; Sbornik Russ. Ist. Obšč., XVI 48, 243, 439; Tjažby litovskich krest’jan i žitelej mesteček. Cz. III, Vil’njus 1968 s. 342, 343, 345; Zaleski M., Pamiętniki, P. 1879 s. 215–16, 310, 327; Źródła do dziejów wojny polsko-rosyjskiej 1830–1831, W. 1931–5 I, II, IV; – AGAD: Akta Rządowej Komisji Wojny 480 k. 1; Arch. PAN: rkp. III 67, 76 k. 119, 120, 125; Arch. Państw. w Wil.: Akta Dawne 15 287 k. 498–499; B. Czart.: rkp. IV 1826 k. 62, 68, 69, 74, 75; Notatki Stefana Pomarańskiego w Materiałach Red. PSB.

Leonid Żytkowicz

 

 
 

Powiązane artykuły

 

Powstanie Kościuszkowskie

Insurekcja kościuszkowska rozpoczęta 24 marca 1794 roku, zakończona 16 listopada 1794 roku, to powstanie narodowe początkowo przeciwko Rosji, później także skierowane przeciwko Prusom. Jedno z najbardziej......

Bitwa Pod Racławicami, 4 kwietnia 1794 r.

24 marca 1794 roku na rynku krakowskim ogłoszony został „Akt powstania obywatelów mieszkańców województwa krakowskiego”, dający początek powstaniu kościuszkowskiemu, jednemu z przełomowych......

Obrona Warszawy w 1831 r.

Powstańcy i cywile opanowali miasto już 30 listopada 1830 r. Namiestnik carski i garnizon rosyjski ewakuował się. Warszawa stała się centrum polityczno-administracyjnym i wojskowym powstania listopadowego,......
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Piotr Wysocki

1797-09-10 - 1875-01-06
spiskowiec
 

Antoni Brodowski

przed 26 grudnia 1784 - 1832-03-31
malarz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Edward Leo

1829-01-09 - 1901-07-22
prawnik
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.