INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Henryk Nusbaum     

Henryk Nusbaum  

 
 
1849-04-22 - 1937-02-18
Biogram został opublikowany w 1978 r. w XXIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Nusbaum (Nussbaum) Henryk (1849–1937), lekarz, fizjolog, filozof medycyny, profesor Uniw. Warsz. i Akademii Stomatologicznej, pisarz i działacz społeczny. Ur. 22 IV w Warszawie, był synem Hilarego (zob.) i Ewy z Tenenbaumów, bratem Józefa Nusbauma-Hilarowicza (zob.). Po ukończeniu w r. 1867 III Gimnazjum w Warszawie studiował medycynę w l. 1867–72 w Szkole Głównej i w Uniw. Warsz. W l. 1873–5 był ordynatorem w szpitalu cholerycznym na Woli, potem w oddziale cholerycznym Szpitala Św. Łazarza w Warszawie. Doktoryzował się w r. 1875 w Dorpacie na podstawie pracy Beiträge zur Kentniss der Anatomie und Physiologie der Herznerven und zur physiologischen Wirkung der Curare (Dorpat 1875). W r. 1876 specjalizował się w fizjologii i neuropatologii w Wiedniu u T. Meynerta i C. Benedikta, w Bernie oraz w Paryżu u J. M. Charcota i E. F. A. Vulpiana. Po powrocie do Warszawy pracował w zakładzie fizjologii Feliksa Nawrockiego, gdzie w l. 1879–82 był prosektorem, potem specjalizował się w chemii fizjologicznej w Bernie u Marcelego Nenckiego. Zachęcony przez F. Nawrockiego i Henryka Hoyera (seniora) zwrócił się w r. 1882 do Wydziału, Lekarskiego o habilitację w zakresie fizjologii, ale uchwała Wydziału nie została zatwierdzona przez kuratora okręgu warszawskiego A. Apuchtina pod pretekstem słabej u N-a znajomości języka rosyjskiego. Pozbawiony pracowni naukowej i kierownictwa oddziału szpitalnego, N. poświęcił się praktyce prywatnej (jako neurolog), działalności społecznej i publicystycznej. Ogłosił ponad 80 prac. Początkowo zajmował się fizjologią, biologią, patologią. Wcześniej od innych dowiódł eksperymentalnie istnienia w sercu ośrodka przyspieszającego jego akcję, wyjaśnił dynamikę tego zjawiska i przebieg włókien współczulnych, łączących ten ośrodek z mięśniem sercowym. Pierwszy też wykazał porażające działanie kurary na nerw błędny. W pracowni Nawrockiego prowadził badania nad unerwieniem pęcherza, fizjologią działania trucizn, oddziaływaniem trzustki na niektóre trucizny, rolą ciał białkowych w przemianie materii, wykazując systematyczność, oryginalność ujęcia, konsekwencję w wysuwaniu wniosków.

Od r. 1887 N. poświęcił się głównie twórczości filozoficzno-lekarskiej. Zajmował się m. in. fizjologią cierpienia, wpływem czynników duchowych na sprawy chorobowe, sprawą dobra i etyki, znaczeniem wykształcenia filozoficznego dla lekarzy. Zagadnienie bólu moralnego i fizycznego stanowiło częsty przedmiot rozważań N-a ze stanowiska fizjologii, psychologii, etyki; walka z cierpieniem stała się dlań istotnym problemem, gdyż twierdził, że jest ono najdonioślejszym zjawiskiem w życiu ludzkim. Wraz z Leonem Nenckim zajmował się też pokarmami i sprawą żywienia. Do ważniejszych prąc jego z tego okresu należą: O metodzie rozpoznawania chorób (W. 1875), O natężeniu w zjawiskach patologicznych (W. 1891), O wpływie czynności duchowych na sprawy chorobowe (w: Odczyty kliniczne, W. 1894 i po niemiecku w: „Berliner Klinik” 1895), Medycyna nauką jest czy sztuką („Gaz. Lek.” 1895), O najgłówniejszych zadaniach terapii i jej sprawności („Gaz. Lek.” 1896–7), Szkolnictwo współczesne ze stanowiska krytyki lekarskiej („Krytyka Lek.” 1897), O wahaniach okresowych w energii czynności fizjologicznych („Gaz. Lek.” 1900), Witalizm i Marceli Nencki (tamże, 1901), Zarys fizjologii i patologii pracy mięśniowej (W. 1903, 1904), Odczyty i szkice (W. 1908, 1909), Pisma z dziedziny nauk lekarskich (W. 1913), Prostytucja ze stanowiska etyki społecznej (W. 1917).

Od r. 1880 N. był członkiem Warszawskiego Tow. Lekarskiego, w l. 1889–1901 jego wiceprezesem, od r. 1928 członkiem honorowym; należał do organizatorów (1905–6) Stowarzyszenia Lekarzy Polskich (prezes w l. 1909–11, w latach późniejszych członek honorowy). Był członkiem Tow. Naukowego Warszawskiego (od r. 1908), Tow. Higienicznego, Tow. Przyrodników im. Kopernika, Kasy Mianowskiego, członkiem honorowym Tow. Lekarskiego Wileńskiego i Tow. Lekarskiego Kaliskiego, od r. 1918 członkiem honorowym Państwowej Rady Lekarskiej. Był prezesem Tow. Ochrony Kobiet, członkiem Rady Nadzorczej Tow. Opieki nad Dziećmi, a także członkiem Tow. Pedagogicznego. Od r. 1881 wchodził do redakcji wydawnictwa „Gazety Lekarskiej”, brał udział w wydawaniu pisma „Wszechświat”. W r. 1886 należał do założycieli tygodnika „Głos” i pierwszego jego komitetu redakcyjnego. Wchodził w l. 1913–14 do zespołu wydawniczego „Neurologii Polskiej”.

W grudniu 1904 i styczniu 1905 N. uczestniczył w konspiracyjnych zgromadzeniach domagających się swobód demokratycznych, organizowanych przez grupę „Kuźnicy”. Jeden z pierwszych podpisał deklarację Koła Wychowawców (występującego ną wiecach w tym samym okresie o szkołę polską), która miała być wysłaną do władz szkolnych. Był członkiem utworzonego w listopadzie 1905 Komitetu Obywatelskiego Pomocy dla strajkujących robotników i ich rodzin. Gorący patriota, występował przeciwko usunięciu polskiego języka wykładowego ze szkół w zaborach rosyjskim i niemieckim w anonimowo wydanej pracy Prawo przyrodzone mowy ojczystej (W. 1905). W r. 1906 wszedł do pierwszego zarządu Polskiej Macierzy Szkolnej, w r. 1916 do jej Rady Nadzorczej. Był zbliżony do Narodowej Demokracji. Wiele wysiłków N. poświęcił sprawie asymilacji Żydów. Działając w tym duchu opublikował Czem jestem (W. 1902) oraz Na nutę Ekklesiastes (Kr. 1910). Zorganizował Tow. Wiedza, które miało na celu szerzenie oświaty wśród dzieci żydowskich, w l. 1907–18 był jego prezesem, a od r. 1910 – członkiem Warszawskiego Tow. Popierania Pracy Społecznej. W r. 1910, inspirowany przez Koło Polskie w III Dumie Państwowej, wystosował list otwarty do redakcji „Reči”, w którym prosił, by postępowcy rosyjscy nie mieszali się do wewnętrznych stosunków polsko-żydowskich. W r. 1914 utworzył Koło Polaków Patriotów Wyznania Mojżeszowego. W lipcu 1915 założył i aż do r. 1917 redagował i wydawał miesięcznik społeczno-literacki „Rozwaga” o tendencjach asymilatorskich. W r. 1918 był członkiem założycielem wydawnictwa „Ochrona Rasy”. Doznawszy jednak niepowodzeń, zwalczany zarówno przez Żydów, jak i przez Polaków, odłączył się ostatecznie od współwyznawców, przyjmując ok. r. 1918 chrzest. Był bliskim przyjacielem Elizy Orzeszkowej i na jej pogrzebie przemawiał jako przedstawiciel Żydów; należał też od r. 1920 do zarządu Tow. im. Elizy Orzeszkowej (w l. 1932–7 jako jego prezes). W r. 1920 Wydział Lekarski Uniw. Warsz. zwolnił N-a od przepisanych formalności i biorąc pod uwagę jego zasługi, nadał mu tytuł docenta filozofii i logiki medycyny oraz etyki lekarskiej, a w r. 1923 profesora honorowego przy katedrze filozofii i historii medycyny, kierowanej przez Franciszka Giedroycia. N. wykładał na Uniw. Warsz. do r. 1931, a w l. 1923–35 etykę lekarską w Akademii Stomatologicznej. Wykłady prowadził z zapałem i ogłosił kilka podręczników: Filozofia medycyny (P. 1926), Zarys etyki lekarskiej (W. 1932), Filozofia i logika medycyny (W. 1921). N. był też autorem licznych biografii, prac oświatowych i literackich. Zmarł 18 II 1937 w Warszawie, pochowany został na cmentarzu Powązkowskim.

W małżeństwie z Marią z Mayznerów miał N. synów: Jana (1881–1927), inżyniera majora, Bolesława, urzędnika, Czesława (zob.), oraz córki: Jadwigę, zamężną za przemysłowcem Bernardem Halanderskim (zmarłą przed wojną 1939 r.), Halinę i Wandę (obie zginęły podczas okupacji w l. 1941–2).

 

Bibliogr. Warszawy. Wydawn. ciągłe 1864–1903; toż, 1904–1918; Enc. Org. (1898–1904), (ryc.); Enc. Warszawy; W. Enc. Ilustr.; Herman E.J., Neurolodzy polscy, W. 1958 s. 341–5 (fot.); Kośmiński, Słown. lekarzów; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Peretiatkowicz-Sobeski, Współcz. kultura pol.; Who’s who in Central and East Europe 1933/34, Zurich 1935; – Bartkiewicz B., Szkoła Główna Warszawska (1862–1869), Kr. 1901 II 516–17 (spis prac); Biegański W., Medycyna wewnętrzna u nas na schyłku XIX-ego wieku, „Now. Lek”. R. 17: 1905 nr 12 s. 628; Herman E. J., Historia neurologii polskiej, Wr. 1975 s. 235–6; Kalabiński S., Tych F., Czwarte powstanie czy pierwsza rewolucja, W. 1976; Kiepurska H., Inteligencja zawodowa Warszawy 1905–1907, W. 1967; taż, Warszawa w rewolucji 1905–1907, W. 1974; Kotarbińska L., Wokoło teatru, W. 1930 s. 16; Kozicki S., Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964; Księga pamiątkowa Zjazdu b. wychowańców b. Szkoły Głównej Warszawskiej w 40 rocznicę jej założenia, W. 1905 s. 142–3 (spis prac); toż, w 50 rocznicę jej założenia, W. 1914 s. 138–9 (spis prac); Manteuffel, Uniw. Warsz. 1915/16–1934/35, s. 147–8; Mieses M., Polacy-chrześcijanie pochodzenia żydowskiego, W. 1938 II 155–9; Wierzchowski M., Sprawy Polski w III i IV Dumie Państwowej, W. 1966 s. 199; Wójcicki H., W szkołach przed pół wiekiem, Kr. 1912 s. 54, 58; – Dziennik Urzędowy Izb Lekarskich, R. 8: 1937 nr 6 s. 274, R. 9: 1938 nr 6 s. 264; Kalendarzyk Polityczno-Historyczny m. stoł. Warszawy na 1916 r.; Kunicki Bończa M., Fragmenty wspomnień z Dorpatu, L. 1927 s. 68; Nasza walka o szkołę pol. II; Nusbaum H., Pisma z dziedziny nauk lekarskich, W. 1913 (spis prac, portret); Nusbaum-Hilarowicz J., Pamiętniki przyrodnika. Autobiografia, Lw. [1922]; Orzeszkowa E., Listy zebrane, W. 1966 III; Skład Uniwersytetu Warszawskiego, 1923–35; – „Kur. Warsz.” 1937 nr 50 s. 8, nr 51 s. 8, nr 52 s. 21, 22, nr 53 s. 9–10, nr 59 s. 24 (fot. w niedzielnym dod. ilustr. s. 2); „Medycyna” R. 11: 1937 nr 7 s. 213–14 (portret), 214–16, 216–18; „Now. Społ. Lek.” R. 4: 1930 nr 2 s. 26–8 (fot.); „Roczn. Lek.” 1885 s. 74; „Ruch. Filoz.” T. 15: 1939 nr 1–2 s. 86; „Świat” 1937 nr 9 s. 14 (portret); „Tyg. Ilustr.” 1906 I nr 15 s. 285 (portret), 1909 II nr 47 s. 954 (portret), 1937 nr 9 s. 178 (fot.); „Warsz. Czas. Lek.” 1937 nr 10 s. 181–3 (fot.); – Arch. Gł. B. Lek. w W.: Kartoteka Ziembickiego; – Informacje Janusza Girzejowskiego.

Teresa Ostrowska

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.