INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Jan Ernest Schmieden  h. własnego     

Jan Ernest Schmieden h. własnego  

 
 
1626 - 1707-02-15  
Biogram został opublikowany w 1994 r. w XXXV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Schmieden Jan Ernest h. własnego (1626–1707), burmistrz gdański, burgrabia królewski w Gdańsku, autor pism okolicznościowych. Ur. 22 IX w Gdańsku, był synem Nataniela (8 II 1601 – 11 V 1663), burmistrza gdańskiego, i Katarzyny z Brandtnerów (31 I 1606 – 2 II 1688). Ojciec otrzymał szlachectwo od cesarza Ferdynanda III, a polski indygenat na sejmie w r. 1658.

W r. 1641 zapisany do Gimnazjum Akademickiego w Gdańsku, przerwał S. naukę jeszcze w t.r., aby przysłuchiwać się obradom sejmu w Warszawie, gdyż ojciec przygotowywał go do kariery politycznej. Po powrocie do Gdańska w r. 1643 kontynuował naukę w gimnazjum i zakończył ją w r. 1644 dysputą teologiczną (pod kierunkiem J. Botsacka) na temat dobrych uczynków oraz oracją prawniczą o amnestii (pod kierunkiem J. Mochingera). W t.r. udał się na uniwersytet do Królewca, gdzie studiował prawo oraz uczył się języków francuskiego i włoskiego. W r. 1646 wrócił do Gdańska, uczestniczył tam w lutym t.r. w powitaniu nowo poślubionej (per procura) żony Władysława IV Ludwiki Marii. W l. 1646–52 odbył S. liczne podróże zagraniczne; odwiedził wiele miast niemieckich, niderlandzkich, włoskich, był we Francji, Anglii, Szwajcarii, Austrii. W swych podróżach zatrzymywał się na studia (np. w Wittenberdze przygotował pod kierunkiem K. Alexandra rozprawę pt. De republica dignoscenda…; nie drukowana), gościł też na dworach panujących. Opanował doskonale francuski i włoski, poznał zasady prawa międzynarodowego. Nawiązał liczne kontakty z wybitnymi uczonymi, politykami i mężami stanu, zyskując ich wysokie uznanie. W r. 1650 uczestniczył w uroczystościach roku jubileuszowego w Rzymie, które opisał potem w łacińskiej broszurze De iubilaeo Romano (Amsterdam 1654).

Do Gdańska wrócił S. na stałe w styczniu 1652 i od tego czasu poświęcił się służbie publicznej dla rodzinnego miasta. Początkowo był delegowany do przysłuchiwania się obradom sejmowym. W r. 1655 brał udział w rokowaniach pokojowych ze Szwedami; towarzyszył być może Joachimowi Pastoriusowi uczestniczącemu w poselstwie woj. łęczyckiego Jana Leszczyńskiego, wysłanego do Szwecji. W r. 1656 został S. wybrany do trzeciego ordynku, od r. 1677 był rajcą miejskim. W r. 1678 należał do komisji śledczej powołanej przez Radę w sprawie zajść między luteranami a katolikami w maju t.r. W r. 1692 wybrano go na burmistrza i urząd ten sprawował przez 15 lat, jako czterokrotny burmistrz rezydujący i trzykrotny burmistrz wiceprezydujący. Rada Miasta Gdańska powierzała mu wiele ważnych misji dyplomatycznych, np. w r. 1678 był S. wysłany jako poseł gdański do elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma do Berlina zapewne w sprawie więzionego przez elektora pastora gdańskiego Idziego Straucha. Uczestniczył w rozmowach politycznych z królem Janem III w r. 1677. Na sejmiku generalnym ziem pruskich przed konwokacją w r. 1696 szlachta występowała przeciw S-owi, który jako burmistrz Gdańska ponosił wg obradujących odpowiedzialność za aresztowanie przez władze miejskie szlachciców w Gdańsku. W r. 1697 był S. w Warszawie na sejmie elekcyjnym. Czterokrotnie był mianowany burgrabią królewskim w Gdańsku, w l. 1689, 1694, 1698, 1703.

S. był hojnym mecenasem uczonych, jako protoscholarcha wspierał miejscowe szkoły, zwłaszcza Gimnazjum Akademickie. Jako prowizor kościoła Najśw. Marii Panny od r. 1659 postarał się o odczyszczenie i uporządkowanie tamtejszego księgozbioru. W l. 1681–92 jako protobibliotekarz uzyskał dla Biblioteki Rady Miasta stałe dochody, przyczynił się do uporządkowania księgozbioru, postarał się o regulamin udostępniania zbiorów, zadbał o regularne dostarczanie druków tłoczonych w Gdańsku. Wyposażył książnicę w nowy sprzęt, a bibliotekarzowi zapewnił wynagrodzenie za pracę. Przekazał też w darze tej Bibliotece własny księgozbiór (opatrzony ekslibrisem herbowym) liczący ponad 2 tys. woluminów druków i ok. 50 rękopisów, w tym liczne polonika (J. Kochanowski, A. Frycz Modrzewski, M. Kromer, S. Starowolski), literaturę klasyczną, włoską i francuską.

S. był wyznawcą luteranizmu, aktywnie uczestniczył w sporach wyznaniowych w Gdańsku, stojąc po stronie przeciwników pietyzmu. Zabierał często głos w polemikach religijnych, był uznanym autorytetem w zakresie teologii protestanckiej i dlatego powierzano mu w dysputach wyznaniowych funkcje rozjemcy. S. sporo pisał i publikował w językach: łacińskim, niemieckim, francuskim i włoskim. Były to przeważnie pisane wierszem utwory okolicznościowe, panegiryki pogrzebowe, weselne, urodzinowe, rocznicowe i polityczne. Podpisanie traktatu pokojowego w Oliwie w r. 1660 uczcił włoskim utworem, wykonanym przez solistów z towarzyszeniem chóru i baletu. W kilku utworach sławił Jana III, jego elekcję, koronację, dokonania polityczne i militarne, wydarzenia rodzinne na jego dworze. Podobne utwory poświęcał Janowi Kazimierzowi, Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu i Augustowi II. Wiele tekstów okolicznościowych adresował do dostojników politycznych i kościelnych Rzpltej, zwłaszcza ziem pruskich, a także do uczonych gdańskich i zagranicznych, np. Jana Heweliusza, Pawła Patera, Walentego Thilo, Klaudiusza Salmasiusa, J. Pastoriusa czy Jana Mochingera. Osobnymi utworami uczcił 200-lecie Gimnazjum Akademickiego w Gdańsku. S. zmarł 15 II 1707 w Gdańsku.

Z małżeństwa (zawartego 2 XII 1655) z Adelgundą Hoffmann (zm. 1673) miał S. dwóch synów: Nataniela Ernesta (26 VII 1660 – 7 III 1694) i Karola Amadeusza (5 VIII 1665 – 24 VIII 1697) oraz trzy córki: Katarzynę Florentynę (ur. 3 IX 1656), która w r. 1692 wyszła za mąż za Henryka Habenacka, komendanta twierdzy Wisłoujście, Adelgundą (29 VII 1657 – 21 X 1723), zamężną od r. 1699 za Janem Gotfrydem von Düsseldorff, Filipinę Luizę (ur. 15 VI 1663), która przeszła na katolicyzm i wstąpiła do klasztoru Norbertanek w Żukowie.

Ślub i zgon S-a opiewało wielu autorów gdańskich.

 

Miedzioryty: przez P. S. van Gunsta wg A. Stecha, przez F. Allena z r. 1655 (S. na ślubnym kobiercu z żoną Adelgundą), w: B. PAN w Gd. (sygn. Z I 4618, sygn. Oe 27 2° adl. 180); – Estreicher; Allg. Dt. Biogr.; Altpreuss. Biogr.; Słown. Pracowników Książki Pol.; Charitius A., Commentatio historico-literaria de viris eruditis Gedani ortis, Wittenberga 1715 s. 125–8; Charitius Ch. F., Spicilegium ad A. Charitii Commentationem, Gd. 1729 s. 45; Mater. do biogr. geneal. i herald. pol, V 32; Löschin G., Die Bürgermeister, Rathsherren und Schöppen des Danziger Freistaats und die Patricierfamilien, denen sie angehörten, Danzig 1868 s. 39; Pretorius E., Athenae Gedanenses, Lipsiae 1713 s. 19–20; Katalog die Stadt Danzig betreffenden Handschriften der Danziger Stadtbibliothek, Hrsg. v. A. Bertling, Danzig 1892 s. 684; – Dzieje Gdańska, Pod red. E. Cieślaka, Gd. 1993 III; Günther O., Aus der Geschichte und dem Inhalt der Bibliothek der Danziger Marienkirche, „Mitteilungen des Westpreuss. Geschichtsvereins” Jg. 20: 1921 Nr. 1 s. 13; Hassbargen H., Ein Ratsherr beim Grossen Kurfürsten, tamże Jg. 30: 1931 Nr. 1 s. 9–17; Hirsch F., Der Grosse Kurfürst und Dr. Aegidius Strauch, „Zeitschr. des Westpreuss. Geschichtsvereins” H. 47: 1904 s. 231; Knetsch K., Das ehemalige Schöffenhaus der Rechtstadt Danzig, „Mitteilungen des Westpreuss. Geschichtsvereins” Jg. 1: 1902 s. 20; Kotarski E., Gdańska poezja okolicznościowa XVII w., Gd. 1993; Kurkowa A., Gdański ekslibris XV–XVIII w., Gd. 1978 s. 29; taż, Grafika ilustracyjna gdańskich druków okolicznościowych XVII w., Wr. 1979 s. 42–5, 112–13; Schwarz F., Die Danziger Stadtbibliothek und die heimische Geschichtsforschung, „Mitteilungen des Westpreuss. Geschichtsvereins” Jg. 27: 1928 Nr. 3 s. 35; tenże, Paul Peter, Gründer der ersten technischen Schule in Danzig 1707, tamże Nr. 2 s. 19; – Curicke R., Der Stadt Danzig historische Beschreibung, Amsterdam u. Danzig 1678 s. 114 (reprint Hamburg 1979); Hanow M.K., Protoscholarcharum et protobibliothecariorum Gimnasii Academici Gedanensis meritorum memoria saecularis saeculi eiusdem secundi paucis adumbrata, w: Acta iubilaei secundi Gimnasii Gedanensis, Gd. 1758 s. 255–63; Księga wpisów uczniów Gimnazjum Gdańskiego 15801814, Oprac. Z. Nowak i P. Szafran, W. 1974 s. 140; Strauss J., Die geistliche Erquick-Stunden eines sorgfältigen Presidenten…, Danzig 1707 s. 55–66; Vol. leg., IV 566; – B. PAN w Gd.: rkp. 11, 96, 135, 393, 438, 465, 471, 600, 616, 796, 805, 806, 836, 1204, 1621, 2442, rkp. Uph. k. 54, 132 (korespondencja, teksty literackie, mater. dot. sporów wyznaniowych, genealogie S-a), stare druki, sygn. Oe 32 2°, Oe 96 2°, Od 17385 2° (teksty okolicznościowe dot. ślubu i pogrzebu S-a), Cat. Bibl. 44 (katalog biblioteki S-a).

Zbigniew Nowak

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.