INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Jan Gembicki h. Nałęcz     

Jan Gembicki h. Nałęcz  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1948-1958 w VII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Gembicki Jan (1602–1675) h. Nałęcz, biskup kujawski, był trzecim z kolei synem Jana, podczaszego poznańskiego, i Katarzyny Zaremba Cieleckiej. Przyszły dostojnik kościoła i senator wychowywał się w licznym gronie rodzeństwa, pięciu braci i pięciu sióstr, z którymi przez całe życie utrzymywał żywy kontakt. Lata dzieciństwa spędził prawdopodobnie w matczynych Galewicach. G. studiował najpierw w Akademii Krakowskiej. Następnie dzięki poparciu możnego krewniaka, prymasa Wawrzyńca, który bardzo gorliwie opiekował się Janem, udał się G. na trzyletnie studia do Ingolsztatu, gdzie w l. 1615–18 studiował retorykę i filozofię. W tym czasie powstały jego pierwsze, młodzieńcze, łacińskie utwory poetyckie, poświęcone z wdzięczności prymasowi. Studiował też G. w Rzymie i Padwie, gdzie w r. 1620 był nawet konsyliarzem polskiej nacji. Po powrocie do kraju, pod wpływem prymasa G. poświęcił się stanowi duchownemu. Dzięki poparciu najpierw prymasa, a potem swego brata starszego Piotra, szybko posuwał się po stopniach kariery kościelnej i państwowej. W r. 1621 został kanonikiem gnieźnieńskim, w r. 1626 był już kanonikiem krakowskim, regentem mniejszej kancelarii królewskiej, sekretarzem królewskim, wreszcie w r. 1636 został kanonikiem warszawskim. Towarzyszył w r. 1638 królestwu do Baden. W r. 1639 otrzymał G. opactwo trzemeszeńskie po bracie, Andrzeju, a w roku następnym został wielkim sekretarzem koronnym. R. 1641 przyniósł mu jeszcze probostwo miechowskie. Przy objęciu tej prepozytury napotkał G. na duże trudności, gdyż bożogrobcy – pomimo zalecenia króla Władysława IV – żądali, by elekt wstąpił do ich zakonu i wziął na siebie pewne zobowiązania. Dopiero w r. 1646 zdołał przezwyciężyć te trudności i objął swe funkcje. Zostawszy w r. 1642 dziekanem krakowskim, żywo zaopiekował się Akademią Krakowską, zyskując sobie u ówczesnych panegirystów zaszczytny tytuł protektora Akademii.

Z przyjazdem do Polski Ludwiki Marii w r. 1646 zaczął się dla G-go nowy, szczęśliwy okres życia. Został kanclerzem nadwornym królowej; odtąd związał swą przyszłość z królową i dworem, stając zawsze wiernie przy tronie. Wysługiwał się dworowi we wszystkich okazjach, toteż stosunkowo wcześnie wszedł do senatu; w r. 1652 został mianowany biskupem chełmińskim, a w r. 1655 płockim. G. brał czynny, choć nie wybitny, udział we wszystkich współczesnych wydarzeniach w Rzpltej. Na burzliwym sejmie r. 1646 popierał stanowisko króla i jego plany wojny tureckiej. Na konwokacji r. 1648 bronił interesów królowej-wdowy, a na elekcji opowiedział się za Janem Kazimierzem. Towarzyszył królowi na wyprawę berestecką. W r. 1654 usiłował napróżno pogodzić brata Piotra, biskupa krakowskiego, w jego sporze o jurysdykcję z Akademią Krakowską. W roku »potopu« został naznaczony przez króla na posła do Rzymu z deklaracją wierności i posłuszeństwa; wkroczenie Szwedów do Polski przeszkodziło spełnieniu tej misji. Biskup płocki pozostał wierny Janowi Kazimierzowi; schronił się w r. 1655 chwilowo na Spisz, gdzie prowadził wraz z Lubomirskimi rokowania z Rakoczym o koronę polską. W toczącej się wojnie G. był rzecznikiem pokoju. Odegrał niemałą rolę w rokowaniach polsko-brandenburskich, zakończonych w r. 1657 umowami welawską i bydgoską. Szczególnie żywo interesował się G. sprawą elbląską, dążąc usilnie najpierw do wykupu Elbląga z rąk brandenburskich, a po pokoju oliwskim do utrzymania tego miasta przy Rzpltej. Zabiegał też o możność wykupu od elektora kilku wsi nowodworskich na Żuławach za cenę 100 tys. talarów. W r. 1657 bezskutecznie kandydował na biskupstwo krak. W r. 1658 wyznaczony do ugody z Kozakami. W r. 1662 król naznaczył G-go komisarzem do uregulowania sprawy cła wodnego między stanami pruskimi a elektorem. W drażliwej sprawie elekcji vivente rege G. poparł plany dworu; złudzony obietnicą błyskotliwej kariery, podpisał nawet w lutym r. 1661 zobowiązujący akt. W głośnym sporze między jezuitami i Akademią Krakowską o podniesienie jezuickiej szkoły we Lwowie do rzędu akademii, która to sprawa zajmowała umysły przez długie lata, G. opowiedział się zdecydowanie za utrzymaniem przywilejów monopolistycznych Akademii Krakowskiej.

W obłędach stronniczych i w burzy wojny domowej Lubomirskiego G. stał wiernie przy królu i wziął udział w sądzie sejmowym 1664/5 skazującym marszałka i hetmana za zdradę Rzpltej. Na pierwszym, nieszczęśliwym sejmie r. 1668 jeszcze raz występował G. w obronie interesów stronnictwa francuskiego nie chcąc dopuścić do usunięcia z kraju francuskiego posła Bonzy’ego. Po elekcji Michała Korybuta G. przerzucił się do przeciwnego obozu dając dowód słabego charakteru i niewyrobienia politycznego. Odtąd na wszystkich sejmach za króla Michała stawał wraz ze stronnictwem austriackim przy królu. Polityka ta zaprowadziła G-go w r. 1672 do obozu konfederatów gołąbskich, ściągając na niego nieufność Stolicy Apostolskiej, skoro generalna konfederacja spod Gołębia i Lublina przez konfiskatę dóbr prymasowskich i sądy nad Prażmowskim weszła w konflikt z papieżem. Na sejmie pacyfikacyjnym r. 1673 podjął się G. roli mediatora między malkontentami a obrońcami majestatu króla. Po śmierci prymasa Prażmowskiego i postąpieniu dotychczasowego biskupa kujawskiego, Kazimierza Floriana Czartoryskiego, na stolicę arcybiskupią G. został w r. 1673 nominatem kujawskim, a w czasie elekcji r. 1674 otrzymał prowizję papieską na to biskupstwo. G. brał czynny udział w życiu publicznym w ciągu bezkrólewia po Michale. Uczestniczył w radach senatu, należał do rady prymasowskiej, opiekował się królową-wdową Eleonorą. Kiedy podczas elekcji umarł prymas Czartoryski, o stanowisko interrexa w trudnym okresie rozgorzał spór między biskupem krakowskim Trzebickim a G-m. Zwyciężył Trzebicki, ale z faktem tym nie chciał pogodzić się jego przeciwnik. G. nie długo cieszył się powagą drugiego biskupa w senacie; zmarł w r. 1675, w wieku podeszłym. G. nie był wybitnym politykiem, choć brał udział w wielu wydarzeniach politycznych. Pozostał przez całe życie, w okresie panowania czterech królów, poplecznikiem dworu bez względu na to, jakie hasła głosiły zmieniające się wraz z królami polityczne programy. Gorliwie zajmował się powierzonymi diecezjami: chełmińską i płocką. Uregulował w nich w czasie swych wizytacji wiele spraw: obdarzał ubogie kościoły, łagodził spory, aprobował zapisy, odbierał kościoły z rąk innowierców, opiekował się seminariami duchownymi (chełmżyńskie założył), odbudowywał zniszczone wojną kościoły. Zyskał też sobie dodatnią opinię, wyrażoną ustami króla Władysława IV: był to mąż »obdarzony najlepszymi zaletami, znakomitego umysłu, dojrzały w radzie, uczciwy i pełen cnót«.

 

Portret malowany na płótnie znajdował się w XVII w. w refektarzu bkpów chełmińskich w Lubawie (Fontes Twa Nauk. Tor. XXII 12).

W. Enc. Il. XXIV 804; Enc. Powsz. Org. IX 854; Enc. Kośc. VI 155–6; Niesiecki IV 96–9; Boniecki VI 24; Uruski IV 132–3; Żychliński I 321, II 79, IV 102–9, XV 182, 191, XVIII 169; Łętowski, Katalog biskupów II 204, 246; Jocher, Obraz bibliograf.-hist. literatury w P., Wil. 1857, III 285; Estr. XIII, XXI, XXII, XXIII, XXIV, XXVI; Vol. Leg IV 199, 879, 1018, 1021, 1037, 1058, V 36, 46, 135, 193, 212, 239; Korytkowski J., Prałaci i kanonicy gnieźn. II 52–61, III 537–9, IV 561; Dziecezja chełmińska, Pelplin 1928; Czaplewski, Polacy na studiach w Ingolsztacie, P. 1914, 45, 69–70; Grabowski A., Ojczyste spominki, Kr. 1845, I 73, II 136, 196, 247, 286; Arch. domu Radziwiłłów, Script. Rer. Pol. VIII 282; Nakielski Samuel, Miechovia sive promptuarium antiquitatum monasterii Miechoviensis, Cr. 1634; Piekosinski Fr., Przywileje i statuta m. Krakowa, Kr. 1890, Acta Hist. XII; Dogiel, Codex diplomat. IV 478–9, 501, 504; Niemcewicz, Zbiór pamiętników o dawnej Polsce, IV 128; Theiner A., Vetera monumenta Pol. III; Urkunden u. Actenstücke z. Gesch. d. Kurf. Brand. VII, IX; Kluczycki Fr., Lauda dobrzyńskie, Acta Hist. X 89; tenże, Pisma do wieku i spraw Sobieskiego, Acta Hist. II, cz. II; Waliszewski, Arch. spraw zagran. fr. Jana III, Acta Hist. III 33; Hirsch F., Zur Gesch. der poln. Königswahl 1674, »Zeitschr. d. Westpr. Geschichtsver.«, Danzig 1901, XLIV 25, 31, 44, 81, 99, 108; Kubala, Droga Wład. IV do Baden, Przew. nauk. i liter. 1878. I; Wassenbergius, Gestorum Vladislai IV, Gedani 1641, II 209; Memoriale St. Albr. Radziwiłła, I 23, 319, 423, II 36, 39, 141, 178, 188, 242, 296–7, 303, 322, 331, 340, 344, 360, 484; Temberski, Annales, Script. Rer. Pol. XVI; Oświęcim St., Diariusz, Script. Rer. Pol. XIX; Załuski, Epist. hist.-famil. I; Kochowski W., Klimakter IV 321; tenże, Historia panowania J. Kaz., P. 1858, 124; Jemiołowski M., Pamiętnik, Lw. 1850, 229; Lengnich, Geschichted. preuss. Lande, VII 100, 112, 187–8, 292–3; Nowowiejski, Płock, Płock 1930; Załęski St., Jezuici w Polsce, III, cz. I; Korzon, Dola i niedola Sobieskiego, I 258, 270, II 218; Przyboś A., Konfederacja gołąbska, Tarnopol 1936; Krzyżanowski W., Katedra płocka, Płock 1877, 143–4; Korytkowski J., Arcybiskupi gnieźn. III 651, 669, 672–3, 693, IV 254–5; Morawski Szcz., Arianie polscy, Lw. 1906; Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski, Lw. 1922; Glemma T., Stosunki kośc. w Toruniu, Tor. 1934; Windakiewicz St., Księgi nacji pol. w Padwie, Arch. do dziej. liter. i oświaty w Polsce, VI 41; Fontes Twa Nauk. Tor. VI, VII VIII, X, XIV, XVI, XXII, XXIV; Łabęcki H., Górnictwo w Polsce, W. 1841, II 386; Zbiory Komitetu źródeł do dziej. życia umysł. Polski PAU; Teki rzymskie Kom. Hist. PAU XX, XXI, XXIV, XXV, LXXIV, LXXV, LXXVI, LXXVII, LXXVIII, LXXIX, LXXX, LXXXI, LXXXII; Teki Ulanowskiego Kom. Hist. PAU VII, XLII, LII, LXVII; Teka Czermaka Kom. Hist. PAU XIV, Teka Pawińskiego 33, lauda wizkie; rkps Czart. 387, 2446, 2696; rkps Kras. 460. Acta Capit. Ploc. 1656–1670.

Adam Przyboś

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.