INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Joachim Pastorius     

Joachim Pastorius  

 
 
1611 - 1681  
Biogram został opublikowany w 1980 r. w XXV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Pastorius ab Hirtenberg (Hirten, Hirtenius, Hirthenius) Joachim h. własnego (1611–1681), historyk, pedagog, poeta. Ur. 15 IX w Głogowie na Śląsku, był synem pastora luterańskiego Hirtena (w młodości używał też wyłącznie tego nazwiska lub jego formy zlatynizowanej – Hirtenius. Przy końcu lat trzydziestych XVII w. począł też występować pod nazwiskiem Pastorius, stanowiącym łaciński odpowiednik nazwiska rodowego). Kształcił się najpierw na Śląsku, następnie rozpoczął w Niemczech studia uniwersyteckie, które musiał jednak przerwać wskutek trudnej sytuacji materialnej po przedwczesnej śmierci ojca. O tym okresie życia P-a wiemy niewiele; znane są tylko jego kontakty z dwoma wybitnymi przedstawicielami «Jednoty» braci czeskich: braćmi Dawidem i Jerzym Vechnerami, oraz możnymi rodami Denhoffów i Leszczyńskich. W początku lat trzydziestych XVII w. P. przeszedł do zboru socyniańskiego (zasadniczą rolę w tej decyzji odegrał Marcin Ruar), jednakże starał się ukrywać swą nową przynależność wyznaniową. Na pocz. 1632 r. udał się P., wraz z gronem młodzieży socyniańskiej i kalwińskiej, kierowanym przez Ruara, w podróż statkiem z Gdańska do Holandii; po drodze zatrzymali się w Hamburgu i odwiedzili Hugona Grotiusa. W czerwcu 1632 wyruszyli do Lejdy i Amsterdamu, gdzie słuchali m. in. wykładów uczonych związanych ze środowiskiem remonstranckim (J. G. Vossius, S. Episcopius, M. Hortensius, K. Barlaeus). Zwiedzili też kilka miejscowości we Francji i w Anglii. P. powrócił – jak się zdaje – do Polski na pocz. 1633 r.; związał się wówczas ściślej ze zborem braci polskich. W r. 1633 był w Rakowie (wtedy to napisał zapewne epitafia Stanisława Lubienieckiego «starszego» i Jana Crella), odwiedzał Kraków, następnie zaś przebywał u boku Ruara, zatrzymał się w Gdańsku oraz w Toruniu (1634), uczestnicząc w życiu zborowym. O roli P-a w środowisku braci polskich świadczy m. in. fakt powierzenia mu opracowania biografii Jana Crella, którą zaaprobował do druku synod rakowski w r. 1635 (ogłoszona jednak została dopiero w Amsterdamie w r. 1681, w tomie pism Crella wchodzącym w skład „Bibliotheca Fratrum Polonorum”). W tym też zapewne czasie przełożył P. na język niemiecki życiorys Fausta Socyna pióra Samuela Przypkowskiego („Fausten Socinen… Leben und Wandel…”, Raków 1637; tłumacz podpisał się tylko inicjałami I. P).

Dzięki rekomendacji synodu rakowskiego z r. 1635 udał się P. w kolejną podróż zagraniczną jako guwerner Piotra Sieniuty i zapewne Pawła Iwanickiego. Wypłynęli statkiem przy końcu 1635 r., droga zaś wiodła m. in. przez Rostock, Lubekę, Hamburg, Groningen, Haarlem, Delft, Rotterdam. P. odwiedzał w poszczególnych miastach swych licznych przyjaciół, sympatyzujących zresztą często z socynianizmem (J. Morsius, J. Husvedel, A. Backhusius). Po przybyciu do Lejdy P. zapisał się jako «Joachim Hirthenius Polonus» 8 IX 1636 na wydział teologiczny uniwersytetu. Odnawiając swe dawne związki z remonstrantami, zaprzyjaźnił się m. in. ze znakomitym filologiem J. G. Vossiusem i M. Zuerem Boxhornem. W maju 1638 wyruszył, wraz z P. Sieniutą i P. Iwanickim, do Londynu i Oksfordu (krótką wycieczkę do Anglii odbył zapewne już w r. 1636), następnie zaś udał się do Francji. Studiując prawo w Orleanie zwiedzał też pilnie miasta położone nad Loarą i Rodanem i rozpoczął zbieranie rozmaitych materiałów do historii Francji. Studia te kontynuował w Paryżu, do którego zjechał wraz z P. Iwanickim w r. 1639. Odnowił wtedy swą znajomość z H. Grotiusem, którego irenizm wywarł na nim głębokie wrażenie, stykał się z P. Gassendim i M. Mersenniusem, poznał również bliżej środowisko uczonych i teologów katolickich (m. in. D. Petau, M. Cordesius). Z Francji powrócił do kraju i zamieszkał u Sieniutów. W r. 1641 udał się znowu do Lejdy, 19 II zapisał się tam na medycynę i obronił wkrótce potem pracę doktorską z tego zakresu. W Lejdzie też ogłosił w t. r., opracowane na podstawie dzieł Marcina Kromera, kompendium historii Polski (do r. 1572) pt. Florus Polonicus (wraz z dołączonym Peplum Sarmaticum). Praca ta, nawiązująca w tytule do nazwiska znanego historyka rzymskiego, zdobyła sobie duży rozgłos; uzupełniana i poprawiana w kolejnych wydaniach, jeszcze w XVIII w. używana była jako podręcznik szkolny. Po powrocie do kraju P. osiadł ponownie w dobrach Piotra Sieniuty na Wołyniu, gdzie sprawował funkcję lekarza. Często też wyjeżdżał do Prus Królewskich; przebywał w Gdańsku bądź też w Straszynie u Iwanickich.

Wydaje się, że w latach czterdziestych XVII w. P. nie angażował się zbytnio w życie zboru socyniańskiego, chociaż nazwisko jego pojawiało się dość często w protokołach synodalnych, znanych dziś dzięki streszczeniom F. S. Bocka. I tak synod w Siedliskach w r. 1643 zlecił P-owi opracowanie historii zborów unitariańskich w Polsce, z którego to zadania nie wywiązał się Samuel Przypkowski (miał on udzielić P-owi wszelkiej pomocy i przekazać mu zebrane przez siebie materiały). Sprawa ta była przedmiotem zainteresowania kolejnych synodów (1644, 1645), mimo jednak monitów P. nie napisał owej historii. Na synodzie w Siedliskach w r. 1644 P. zaproponował wygłaszanie kazań po niemiecku «coram coetu quodam» (chodziło tu o zbór gdański). Najprawdopodobniej w związku z tym zamierzeniem powstały Meditationes passionales wydane w r. 1652. Na synodzie w Dążwie w r. 1646 polecono Ruarowi, aby «przy pomocy wszelkich argumentów» nakłonił P-a do objęcia urzędu ministra, lecz misja ta zakończyła się niepowodzeniem. Tenże sam synod zatwierdził traktat P-a De causis et remediis dissidiorum i zalecił Ruarowi ogłoszenie go drukiem. W rok później synod w Dążwie polecił P-owi, by przygotował do druku swe «opuscula theologica», ale i one nie ujrzały nigdy światła dziennego. Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że w końcu lat czterdziestych XVII w. P. oddalał się już od zboru socyniańskiego, wobec którego zachował zresztą wyraźny – i niewątpliwie podyktowany przez względy czysto oportunistyczne – dystans; należy pamiętać zresztą, że dystans ten pozwolił mu na utrzymanie jednocześnie dobrych stosunków ze środowiskiem luterańskim i katolickim. P. cieszył się poparciem katolickich rodów magnackich; szczególne względy okazywał mu bp warmiński Wacław Leszczyński, który przedstawił go na dworze Władysława IV i wyznaczył mu stałą pensję (P. jest autorem napisu na sarkofagu Leszczyńskiego w katedrze w Łowiczu). W r. 1649 ogłosił P. relację o wyprawie zborowskiej Relatio gloriosissimae expeditionis, victoriosissimi progressus et faustissimae pacificationis cum hostibus… Joannis Casimiri… (b. m. r., ponownie w języku polskim Gd. 1650).

Nawiązane kontakty na dworze królewskim i w miastach Prus Królewskich spowodowały, że P. t. r. udał się do Krakowa w towarzystwie gdańskiego burmistrza Adriana von der Linde i star. sztumskiego Zygmunta Guldensterna na uroczystości z okazji ślubu Jana Kazimierza z Ludwiką Marią. Dzięki swoim pracom historycznym, które znalazły uznanie u monarchy, otrzymał tytuł historiografa i lekarza królewskiego i w maju t. r. już się nim oficjalnie posługiwał. U schyłku 1650 r. P. porozumiał się z Radą Miejską Elbląga i na pocz. 1651 r. na jej zaproszenie objął posadę fizyka miejskiego (był nim do końca pobytu w Elblągu) i profesora historii w tamtejszym Gimnazjum. Z okazji rozpoczęcia pracy w Gimnazjum wygłosił 2 III mowę pt. De dignitate historiae (druk b. m. r.). Przedstawił w niej uwagi na temat celów, zadań i właściwości nauki historii. Dn. 3 XII 1652 został powołany na stanowisko dyrektora (rektora) Gimnazjum Elbląskiego, wygłosił z tej okazji pochwałę nauki i oświaty (De conservanda literarium gloria, Elbląg 1653). Sprawom dydaktycznym poświęcił wydaną w grudniu 1652 De iuventutis instituendae ratione diatribe, omawiającą osiągnięcia teorii nauczania w nawiązaniu do Jana Amosa Komeńskiego, J. Freya i M. Montaigne’a. Na zlecenie Krzysztofa Opalińskiego zajął się kwestiami etycznymi w obszernym studium wydanym anonimowo w r. 1651 pt. Character virtutum in usum Gymnasii Opaliniani. Nawiązując do Crella dał przegląd wielu cnót o charakterze świeckim i ukazał ich użyteczność w życiu jednostki i całego społeczeństwa (kolejne wydanie tej pracy wyszło w Elblągu w r. 1654). Wielce interesujący jest program przygotowany z myślą o przyszłej szkole, która miałaby kształcić dzieci magnatów i bogatej szlachty, pt. Palaestra nobilium seu de generosorum adolescentium educatione. Pierwsze szkice powstały jeszcze za granicą ok. r. 1636, całość jednak wydał dopiero w r. 1654 w Elblągu. Swoje spostrzeżenia oparł na tradycji Gimnazjum w Rakowie, lecz całość pogłębił i wzbogacił w toku dalszych przemyśleń i doświadczeń.

Kontynuacja prac historycznych znalazła wyraz m. in. w poszerzonym wydaniu Florus Polonicus (Gd. 1651) oraz w opracowaniu dziejów wojen kozackich w l. 1647–57 (Bellum Scythico-Cosacicum… contra Regnum Poloniae, Gd. 1652), które zyskało duży rozgłos w kraju. Obok pochwały polityki króla zawarł tu refleksje na temat sposobu opracowywania wydarzeń współczesnych, akcentując występujące trudności w procesie weryfikacji faktów. Wątki historyczne i autobiograficzne zawierają Heroes sacri i Musa peregrinans (Gd. 1653), wierszowany utwór opiewający rycerzy «starego i nowego zakonu», a wśród tych ostatnich znamienitych panów polskich. Znalazły się tu nadto wspomnienia z podróży P-a po krajach zachodnich oraz epigramaty z okazji uroczystości krajowych. Doceniając działalność naukową P-a, Jan Kazimierz przyznał jemu i gdańskiemu wydawcy Jerzemu Försterowi w r. 1654 wysoką pensję (1800 fl.) z zaleceniem, by kontynuowali prace kartograficzne Wilhelma Beauplana i Wilhelma Hondiusa, związane z przygotowywaniem map Polski uzupełnionych odpowiednim opisem. Równocześnie powstały liczne panegiryki, epigramy, epitalamia i inne okolicznościowe utwory poetyckie P-a dedykowane królowi, magnatom i patrycjuszom.

P. nadal podtrzymywał bliskie więzi z Gdańskiem, w r. 1654 gdańska Rada Miejska z inicjatywy burmistrza A. v. d. Linde zaproponowała mu objęcie profesury historii w Gimnazjum Akademickim, we wrześniu złożył więc w Elblągu rezygnację. Oficjalnie na nowe stanowisko wprowadził go rektor Jan Maukisch 29 I 1655, chociaż już w grudniu 1654 został powitany przez profesora filozofii Henryka Nicolai. Dwie swoje mowy inauguracyjne z r. 1655 poświęcił P. historii (Oratio de preacipuis historiae autoribus… i De potissimis historiae argumentis…, wyd. jako Orationes duae, Gd. 1656?). Lekcje historii w Gimnazjum przygotowywał starannie, kreślił wstępne szkice, które opracowywał następnie do druku w formie dysput, rozpraw i monografii. Na zajęciach uwzględniał dzieje państw europejskich oraz bardzo szczegółowo przeszłość Prus Królewskich i całego kraju. W l. 1655–8 zajmował się głównie historią powszechną (np. 1657–8 prowadził wykłady poświęcone rządom cesarza Teodozjusza), a po r. 1658 przeszedł do referowania dziejów Polski głównie na podstawie własnego podręcznika Florus Polonicus. Przez cały ten czas gromadził materiały historyczne związane z okresem panowania Jana Kazimierza. Stale też robił szkice do dziejów Polski (np. Historia annorum 1665–1666 et 1667, rkp.), prowadził obszerną korespondencję z różnymi osobistościami z życia naukowego i politycznego w kraju i za granicą. W r. 1656 pismem Fortunae constantia victrix witał w Gdańsku Jana Kazimierza, w październiku t. r. ukończył rozprawę pedagogiczną Stella aurea seu fax virtutis ex natura stellarum (Gd. 1656), rozwijając w niej swoje poglądy na temat etyki, pedagogiki i dziejów szkolnictwa oraz przetłumaczył z francuskiego rozprawę historyczną P. Mattheu („Minister status seu considerationes politicae super vita Nicolai Neovilli…”, Gd. 1656). Pisał też liczne wiersze, z których część złożyła się na wydanie w l. 1656–7 Sylvarum pars prima et secunda (Gd.). W r. 1658 opracował zbiór szkiców historyczno-dydaktycznych i politycznych Alea Mundi seu Theatrum vicissitudines et metamorphoses naturales, domesticas, civiles… novo compendio exhibens (wyd. w Gd., dopiero w r. 1680). W r. 1658 P. odbył z Janem Kazimierzem rozmowę na tematy religijne. Występował w niej jako wyznawca luteranizmu. W czerwcu wygłosił okolicznościowe przemówienia, związane z jubileuszem stulecia Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego, zaś w styczniu 1659 w Calendae Regiae wyrażał radość z przybycia króla do uwolnionego z rąk szwedzkich Torunia.

Od pracy naukowej i dydaktycznej odrywały P-a obowiązki związane ze służbą królewską. Dn. 24 VI 1655 udał się w składzie poselstwa woj. Jana Leszczyńskiego do Sztokholmu na rozmowy z Karolem Gustawem; spisał wtedy ich przebieg do 18 VII. W lipcu 1657 uczestniczył w Królewcu w rokowaniach z elektorem brandenburskim i zbierał materiały dokumentacyjne. Podczas rokowań pokojowych w Oliwie w r. 1660 P., mianowany komisarzem i zaprzysiężonym sekretarzem królewskim, brał udział w obradach. Na polecenie Jana Kazimierza wygłosił dwa okolicznościowe przemówienia (Aurora Pacis i Oliva Pacis), skierowane do delegatów, opisywał przebieg przygotowań od schyłku 1659 r., protokołował szczegółowo zawikłany tok pertraktacji, cytował wypowiedzi stron i końcową wersję ugody podpisanej 3 V 1660. Dziennik opracował ostatecznie w r. 1665, wydany zaś został drukiem w r. 1763 (przez J. G. Böhmego, wraz z zebranymi przez P-a aktami urzędowymi w dwutomowym zbiorze „Acta pacis Oliviensis”, Wr. 1763–6) i stanowi cenne źródło historyczne. W tym okresie P. z inicjatywy Rady Miejskiej Gdańska przeprowadził kilka rozmów z referendarzem kor. Andrzejem Morsztynem i podskarbim Władysławem Rejem na temat uprawnień miast i mieszczaństwa oraz perspektyw dokonania reform, które przyczyniłyby się do rozwoju handlu i rzemiosła. Podczas rokowań oliwskich P. otrzymał nobilitację z rąk cesarza Leopolda I i w r. 1660 po raz pierwszy podpisał się «Joachim ab Hirtenberg Pastorius». Dn. 20 II 1662 na sejmie zatwierdzono indygenat nadany jemu i potomkom przez Jana Kazimierza za zasługi naukowe i za działalność publiczną, prowadzoną w interesie Rzpltej. Brał i później udział w poselstwach i wyjazdach, m. in. do Królewca (1663, 1665). Równocześnie król przyznał mu dożywotnie wynagrodzenie, wypłacane z żup solnych w Wieliczce.

Różnorodność zajęć P-a spowodowała, że nie mógł on podołać obowiązkom dydaktycznym w Gdańskim Gimnazjum Akademickim. W dn. 1 VIII 1667 złożył rezygnację z posady w szkole i zajął się przede wszystkim działalnością publiczną i naukową. Bardzo uważnie obserwował wszystkie wydarzenia polityczne i często z tej okazji ogłaszał różne publikacje i panegiryki, kilka poświęcił panującym (m. in. Karolowi II, Ludwikowi XIV, Filipowi IV, Leopoldowi I), sławił też papieża Klemensa IX. W l. 1667–9 przebywał nieraz w Warszawie i wtedy krystalizowało się w nim pragnienie przejścia na katolicyzm. Okoliczności tego opisał w swej autobiografii. Wyznanie nowej wiary złożył na ręce ówczesnego przeora klasztoru w Oliwie Michała A. Hackiego, prawdopodobnie na przełomie 1669 i 1670 r. Żona (wraz z dziećmi, z wyjątkiem córki Oktawii) przeszła na katolicyzm wiosną 1671 w klasztorze Norbertanek w Żukowie. Odtąd P. zyskał kolejno wiele dalszych nadań i godności. W r. 1672 był już burgrabią malborskim i właścicielem kilku wsi pod Gdańskiem (Jasień, Kiełpino Górne). W r. 1673 wydał w Oliwie Poemata sacra, dedykowane bpowi Bonawenturze Madalińskiemu, pisał regularne panegiryki, poematy, żałobne wspomnienia itd. Znał języki; łacina, którą posługiwał się w publikacjach, była zwarta i mało barwna, chociaż bogata w sentencje, reminiscencje, metafory, trafnie dobrane zwroty i pointy. W swoich rozprawach naukowych zawsze kładł nacisk na walory moralne i patriotyczne przy naświetleniu poszczególnych zagadnień.

Po śmierci żony w listopadzie 1675 P. przyjął święcenia kapłańskie. Dn. 28 IX 1676 otrzymał kanoniczną instytucję na probostwo w Tczewie, z którego z czasem zrezygnował na rzecz beneficjów położonych bliżej Gdańska. W r. 1678 był już proboszczem i dziekanem gdańskim, a od 6 VI t. r. pełnił ponadto funkcję oficjała i generalnego wikarego na Pomorze i Gdańsk: miał rozległe uprawnienia, nadane mu przez biskupa włocławskiego, zbliżone faktycznie do praw sufragana; pomimo sędziwego wieku był więc nadal bardzo czynny. Dn. 21 VII 1678 poświęcił kamień węgielny pod budowę kaplicy królewskiej w Gdańsku. W listopadzie 1679 miał już beneficjum z pobliskiego probostwa Św. Wojciecha; świątynię tę otaczał troskliwą opieką, remontował, dokonał przebudowy wież (czerpał też dochody z kościoła w Pręgowie Dolnym i Szczodrowie). Został królewskim komisarzem komory palowej, a dla powiększenia zysków deponował część pieniędzy u administratorów ceł w porcie gdańskim. Obok wspomnianych funkcji posiadał honorowy tytuł protonotariusza apostolskiego i był kanonikiem chełmińskim. Nadmiar obowiązków i wiek powodowały, że w gdańskim konsystorzu często zastępował go syn Adam. P. nie zarzucił jednak pracy naukowej. Piąte wydanie kompendium Florus Polonicus z r. 1679 (Gd.), zaopatrzone podobizną autora, obejmowało okres do r. 1660, jednocześnie opracował na nowo rozprawę o pochodzeniu Słowian De originibus Sarmaticis (wyd. pośmiertne, Gd. 1685). W r. 1680 wydał wnikliwą i opartą na bogatym materiale źródłowym i własnych obserwacjach Historiae Polonae pars prior (Gd.), obejmującą dzieje najnowsze, przygotował też rękopis części drugiej (ogłoszony pośmiertnie przez syna Jerzego Adama wraz z ponownym wyd. t. 1, Gd. 1683–5), wydrukował napisane wcześniej rozprawy (np. Alea mundi, Gd.), stale prowadził szeroką korespondencję, pisał wiersze i drobne przyczynki, żywo interesował się sprawami publicznymi.

W kwietniu 1680 P. został z prezenty królewskiej kanonikiem kantorem warmińskim. Do Fromborka przybył w styczniu 1681, wyznaczono mu beneficjum i dom kanoniczny w pobliżu katedry, który odremontował na własny koszt. Jan III Sobieski w uznaniu zasług chciał go jeszcze obdarzyć dochodami z parafii elbląskiej. P. dzielił swój czas i wędrował pomiędzy Gdańskiem i Fromborkiem. W tym zapewne okresie (po kwietniu 1680) spisał swoją autobiografię Annotatio circa statum suum… (wyd. w „Reform. w Pol.” R. 9–10: 1937–9). Jesienią 1681 poważnie zaniemógł we Fromborku; przewidując rychłą śmierć, 10 XI sporządził testament. Nadal jednak interesował się wydarzeniami politycznymi i prowadził ożywioną korespondencję, do końca zachował jasność umysłu. Po raz ostatni 17 XI 1681 osobiście uczestniczył w posiedzeniu kapituły we Fromborku. Zmarł 26 XII 1681 i został pochowany w katedrze fromborskiej.

Z małżeństwa, zawartego przed r. 1643 z córką zamożnego kupca poznańskiego, miał P. co najmniej cztery córki i pięciu synów. Córki: Anna (zmarła w r. 1659), Oktawia (wyszła za mąż za luteranina), Katarzyna (była zakonnicą u norbertanek w Żukowie), Zuzanna (dama dworu królowej Eleonory); synowie: najstarszy Jerzy Adam (sekretarz królewski, kanonik łęczycki i płocki, wydał pośmiertnie kilka dzieł ojca), Adam (student we Franeker od r. 1667, potem dziekan tczewski), Adrian (ur. w r. 1655, student uniwersytetu padewskiego w r. 1672), Joachim (kształcił się w kolegium jezuickim w Starych Szkotach pod Gdańskiem), imię najmłodszego nie jest znane (ur. w r. 1666).

 

Podobizna P-a, w wieku 68 lat, zamieszczona jest w: Florus Polonicus, Wyd. 5, z r. 1679, sztych wykonał J. A. Banet; Portret na pomniku nagrobnym w katedrze we Fromborku; – Estreicher; Nowy Korbut, III; Allg. Dt. Biogr., XXV; Altpreuss. Biogr.; Fortsetzung und Ergänzungen zu Christian Gottlieb Jöchers Allgemeinem Gelehrten Lexikon, Hildesheim 1961; Jöcher C. G., Allgemeines Gelehrten Lexicon, Bremen 1816; Oracki, Słown. Warmii; Niesiecki; Praetorius E., Athenae Gedanenses, Lipsiae 1713; Katalog der Danziger Stadtbibliothek, I; Wykaz oficjałów gdańskich i pomorskich od 1476–1824 r., Oprac. P. Czaplewski, „Roczn. Tow. Nauk. w Tor.” T. 19: 1912 s. 77–9; – Barycz H., Barok, w: Historia nauki polskiej, Wr. 1970 II; Bieńkowska B., Kopernik i heliocentryzm w polskiej kulturze umysłowej do końca XVIII wieku, Wr. 1971; Bieńkowska B., Bieńkowski T., Kierunki recepcji nowożytnej myśli naukowej w szkołach polskich (1600–1773), Cz. II: Humanistyka, W. 1976; Chmaj L., Bracia polscy, W. 1957; Diecezja chełmińska, Pelplin 1928; Głombiowski K., Polska literatura polityczna na Śląsku od XVI do końca XVIII w., Wr. 1968; Grabski A. F., Myśl historyczna polskiego Oświecenia, W. 1976; Kubik K., J. Pastorius gdański pedagog XVII wieku, Gd. 1970 (zestawienie źródeł i literatury, reprod. sztychu J. A. Baneta; rec. S. Salmonowicza w „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” 1972 nr 1 s. 135–9 i odpowiedź autora, tamże 1973 z. 1 s. 217–23); Kubik K., Mokrzecki L., Trzy wieki nauki gdańskiej, Wr. 1976; Lewandowski I., „Florus Polonicus” J. P-a, „Meander” R. 23: 1968 nr 11–12; tenże, Florus w Polsce, Wr. 1970; Mokrzecki L., Dyrektor Gimnazjum Elbląskiego J. Pastorius (1652–1654) i jego poglądy na historię, „Roczn. Elbląski” T. 4: 1969; tenże, Studium z dziejów nauczania historii, Gd. 1973; tenże, W kręgu prac historyków gdańskich XVII wieku, Gd. 1974; Pawlak M., Dzieje Gimnazjum Elbląskiego w latach 1535–1772, Olsztyn 1972; tenże, Nauczyciele Gimnazjum Elbląskiego w latach 1535–1772, „Roczn. Elbląski” T. 5–6: 1972–3; Schieder T., Deutscher Geist und ständische Freiheit im Weichsellande, Königsberg 1940; Schneider H., Joachim Morsius und sein Kreis, Lübeck 1929; Skrobacki A., Testament sekretarza królewskiego, historiografa, lekarza i kanonika warmińskiego J. P-a, „Komun. Mazur.-Warmińskie” R. 22: 1973 nr 1–2 (reprod. portretu nagrobnego); Szczotka S., Synody arian polskich, „Reform. w Pol.” R. 7–8: 1935–6; Targosz K., Uczony dwór Marii Ludwiki Gonzagi (1646–1667), Wr. 1975; – Album studiosorum Academiae Lugduno Batavae 1575–1875, Hagae 1875; Arch. do Dziej. Liter., Kr. 1910 XI; Bock, Historia antitrinitariorum, I; Buchner A., Epistolae, Dresdae 1679 s. 435–7; Das Gelahrte Preussen, Thorn 1772 I; Hacki J. F., Regia via, Gedani 1689; Lauterbach S. F., Ariano-Socinismus olim in Polonia, Franckfurt u. Leipzig 1725; Miscellanea arianica, Oprac. I. Domański, L. Szczucki, Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej, W. 1960 VI; Sandius Ch., Bibliotheca antitrinitariorum, Freistadii [Amsterdam] 1684 s. 149–50 i passim; Tolckemit A. N., Elbingscher Lehrer Gedächtniss, Danzig 1753; Trembecki I. T., Wirydarz poetycki, Wyd. A. Brückner, Lw. 1910 I 262–73; Vol. leg., IV 868; Wybór źródeł do dziejów oświaty i nauki Pomorza Gdańskiego w XVII i XVIII wieku, Wyd. K. Kubik, Gd. 1965; – Arch. Diec. Chełmińskiej w Pelplinie: rkp. G. 18, G. 19; B. Czart.: rkp. 148 IV; B. Gdańs. PAN: rkp. 517, 700, 796, 1025, 1204, 2451; Bibliothèque Nationale w Paryżu: Fonds Français (Korespondencja); B. Ukraińskiej Akad. Nauk w Kijowie: rkp. I 5995; B. Uniwersytetu w Amsterdamie: rkp. N 51b (korespondencja); WAP w Gd.: rkp. nr 300, 42/157, nr 300, 42/258, nr 300, 42/273, nr 300, R/Vv 83, nr 300 R/Vv 171.

Lech Mokrzecki

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.