INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Samuel Schelwig     

Samuel Schelwig  

 
 
1643-03-08 - 1715-01-18
Biogram został opublikowany w 1994 r. w XXXV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Schelwig (Schelguig) Samuel (1643–1715), pedagog, filozof, teolog i polemista luterański. Ur. 8 III w Lesznie, był synem Samuela, luterańskiego pastora w Górze koło Głogowa, od r. 1651 w Sandewalde koło Wołowa, i Eufrozyny (zm. 1647), córki luterańskiego pastora Johanna Heermanna.

S. uczył się początkowo (od r. 1651) pod kierunkiem swego wuja Efraima Heermanna, prorektora parafialnej szkoły luterańskiej w Głogowie (Gross Glogau), od r. 1653 kontynuował naukę w gimnazjum w Lesznie, gdzie uczęszczał nadto do niemieckiej szkoły Dietericusa. W l. 1657–9 pozostawał pod opieką dziadka Johanna Heermanna, rektora szkoły w Wołowie, a w r. 1659 udał się na dalszą naukę do Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, które ukończył w r. 1661. T.r., po krótkim pobycie w Lipsku, zapisał się 4 V na uniwersytet w Wittenberdze i po kilkutygodniowej podróży, podczas której odwiedził Zerbst, Strasburg, Magdeburg i Hamburg, rozpoczął studia na wydz. filozoficznym. Jednym z jego mistrzów był tu Idzi Strauch, pod którego kierunkiem odbył dwie dysputy z historii Kościoła. Dn. 22 IV 1663 otrzymał S. magisterium z filozofii na seminarium A. Sennerta, a we wrześniu t.r. przedstawił napisaną u M. Wendelera pracę habilitacyjną z zakresu etyki (De boni politici requisitis, Wittenberga 1663) i uzyskawszy prawo wykładania, już w październiku t.r. rozpoczął zajęcia na uniw. wittenberskim. Kierował także odbywanymi przez studentów dysputami, których do r. 1667 zorganizował ponad 20. Równocześnie, w l. 1665–7, pogłębiał swoją wiedzę z zakresu teologii, m.in. uczęszczał na wielce krytyczne wykłady Straucha z historii katolicyzmu i kalwinizmu oraz A. Caloviusa, dotyczące socynianizmu. Dn. 18 IX 1667 został S. mianowany adiunktem na wydz. filozoficznym. W tym czasie wygłaszał kazania w kościele zamkowym i nadal przewodniczył licznym dysputom studenckim.

We wrześniu 1667 otrzymał S. list od Rady Miejskiej w Toruniu i rektora tamtejszego gimnazjum akademickiego Ernesta Königa z propozycją objęcia stanowiska profesora filozofii i konrektora gimnazjum. S. przyjął tę propozycję i opuściwszy 26 XI Wittenbergę, przez Wrocław i Wielkopolskę przybył 7 I 1668 do Torunia. Dn. 24 I odbyła się jego introdukcja, po czym S. rozpoczął wykłady z logiki, metafizyki i poetyki. Poza publikowaniem przeprowadzonych w gimnazjum dysput wydał S. w Toruniu obszerny i szczegółowy podręcznik logiki, oparty na Arystotelesie (Idea logicae, 1673). W r. 1671 wyreżyserował wystawioną przez teatr szkolny adaptację sceniczną dialogu Lukiana z Samosaty „Tymon”. Wiosną 1673 zaproponowano S-owi objęcie stanowiska rektora gimnazjum akademickiego w Elblągu. S. początkowo się godził, lecz rychło odmówił, ponieważ we wrześniu t.r. dostał zaproszenie do Gdańska na stanowisko profesora filozofii w Gdańskim Gimnazjum Akademickim oraz bibliotekarza Biblioteki Rady Miejskiej. Zawdzięczał je zapewne Strauchowi, który był wówczas profesorem tego gimnazjum. On to właśnie powitał 30 XI 1673 przybyłego do Gdańska S-a w imieniu uczelni. Od grudnia S. prowadził zajęcia z filozofii, logiki, metafizyki, etyki i ekonomii. W r. 1675, kiedy Strauch wyjechał na pewien czas do Wittenbergi, podjął także wykłady teologii jako profesor nadzwycz. Filozofię ujmował szeroko, lecz oddzielał od zagadnień teologicznych. Logikę uznawał S. za dziedzinę niezbędną w rozumowaniu filozoficznym, nie pomijał też spraw dotyczących etyki społecznej. W opublikowanym w Gdańsku w r. 1674 cyklu dysput Pronunciata philosophica wkroczył w dziedzinę polityki: referował obowiązki władcy wobec poddanych, podkreślał konieczność tolerancji religijnej. Równocześnie wiele uwagi poświęcał Bibliotece Rady Miejskiej; prowadził katalogi, zachęcał do czytelnictwa (Invitatio ad frequentandam bibliothecam, Gd. 1675), omawiał dzieje gdańskich księgozbiorów (De incrementis Bibliothecae Gedanensis epistola et commentatio, Gd. 1677). W Bibliotece organizował dyskusje i zebrania naukowe. Sam zgromadził bogaty księgozbiór, liczący ponad 1 300 publikacji i rękopisów.

W r. 1681 S. zrezygnował z wykładów filozofii i skoncentrował się na teologii. Dn. 10 I t.r. został pastorem w kościele św. Katarzyny. Stopniowo zaczął się S. angażować w spory wyznaniowe. Polemizował z jezuitą Janem Franciszkiem Hackim, który wydał w r. 1680 (w Oliwie) traktat „Scrutator veritatis”, skierowany przeciw różnowiercom. S. odpowiedział w imieniu luteranów w Detectio veritatis… (Gd. 1680) i zaproponował Hackiemu odbycie publicznej dysputy. Nie doszła ona do skutku z powodu braku zgody ze strony Rady Miejskiej. S. ogłaszał więc drukiem kolejne ostre repliki (Examen scrutinii veritatis…, Gd. 1682, Castigatio trutinae…, Gd. 1683), w których oburzał się m.in. na jednakowe traktowanie przez Hackiego protestantów i arian. Przygotowując się do objęcia po Strauchu stanowiska profesora zwycz. teologii, udał się S. w kwietniu 1685 do Wittenbergi w celu ukończenia studiów teologicznych. Dn. 18 V t.r. otrzymał stopień licencjata teologii (na podstawie rozprawy De statu Ecclesiae evangelicae a morte Lutheri, Gd. 1685), a 25 VI t.r. – doktorat. Po powrocie do Gdańska został powołany 11 IX t.r. na stanowiska rektora i prof. zwycz. teologii w gimnazjum. Wykład inauguracyjny zatytułował De articulis fidei (Gd. 1685). Przeniesiono go zarazem z kościoła św. Katarzyny na pastora do gimnazjalnego kościoła Św. Trójcy. Swoje wykłady w Gdańskim Gimnazjum Akademickim i obowiązki kaznodziejskie łączył S. z intensywną pracą naukową, ogłaszał prace z zakresu teologii (np. De Scriptura sacra…, Gd. 1693), etyki (np. Thesium ex theologia morali Strauchiana…, Gd. 1707) i historii (np. De Ottone Magno…, Gd. 1698). Cieszył się S. dużą popularnością, zaliczano go do czołowych teologów luterańskich w Europie. W r. 1694, zaproszony przez kierowników Kościoła luterańskiego, wyjechał do Niemiec (Cesarstwa) z misją obrony ortodoksyjnego luteranizmu przed nauczaniem pietystów. Wygłaszał wówczas liczne odczyty i kazania m.in. w Wittenberdze, Lipsku, Jenie, Hamburgu, Lubece i Rostocku. Zwalczał nadto pietyzm w polemikach wydawanych drukiem, m.in. w trzytomowym dziele De sectirische Pietisterei… (Gd. 1696). Wyrazem uznania, jakim cieszył się u współczesnych, były liczne zaproszenia do objęcia stanowiska profesora; przychodziły one m.in. z Królewca, Wittenbergi, Greifswaldu, Sztokholmu, Rewla i Dorpatu. Rozprawy S-a były publikowane w Polsce, Cesarstwie i w Szwecji. Jedną z ostatnich prac poświęcił poligamii (De polygamia, Lipsiae 1714). Ogółem wydał ponad 150 publikacji. W listopadzie 1714 uległ paraliżowi, zmarł 18 I 1715 w Gdańsku i został pochowany w tamtejszym kościele Św. Trójcy.

S. był dwukrotnie żonaty; pierwszą jego żoną, poślubioną 9 IX 1670, była Anna Regina (zm. 24 VIII 1685), córka pastora Szymona Weissa z Torunia, drugą – od 5 XI 1586 – Adelgunda, córka ławnika gdańskiej rady Starego Miasta Szymona Schrödera.

Z pierwszego małżeństwa miał S. dziesięcioro dzieci (6 synów i 4 córki), z których dojrzały wiek osiągnęło troje: Jan (po ukończonych w r. 1694 studiach na uniw. lipskim został pastorem w kościele św. Jana w Gdańsku), Gottlieb (zob.) i córka Konstancja. Dwoje dzieci z drugiego małżeństwa (syn i córka) zmarło w dzieciństwie.

 

Podobizny: sztych F.C. Göbla (ok. 1715 r.) w: Danziger Leichenpredigten (B. PAN w Gd.: Oe 98, 2), miedzioryt wg A. Stecha wykonany w r. 1692 przez E. Hainzelmanna (B. PAN w Gd.: Z.I. 4590); – Estreicher; Allg. Dt. Biogr., XXXI; Altpreuss. Biogr.; Jöcher C. G., Allgemeines Gelehrten Lexicon, Leipzig 1750; Realenzyklopadie für protest. Theol., XVII; Hist. Nauki Pol., VI; Praetorius E., Athenae Gedanenses, Lipsiae 1713; Słown. Pracowników Książki Pol.; Katalog der Danziger Stadtbibliothek, Danzig 1892; – Bieńkowski T., Nauczanie filozofii w Gdańsku w XV–XVII w., w: Nauczanie filozofii w Polsce w XV–XVIII wieku, Wr. 1978; tenże, Teatr i dramat szkół różnowierczych w Polsce, ,,Odr. i Reform. w Pol.” T. 13: 1968 s. 62; Czeżowski T., Dwa toruńskie podręczniki logiki z XVII wieku, w: Z dziejów nauki polskiej. Księga jubileuszu 100-lecia Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1875–1975), Tor. 1975; Hirsch T., Geschichte des academischen Gymnasiums in Danzig, Danzig 1837; Historia Gdańska, Pod. red. E. Cieślaka, T. 3/1: 1655–1793, Gd. 1993; Kocot K., Nauka prawa narodów w Ateneum Gdańskim (1580–1793), Wr. 1965; Kotarski E., Rektorzy i profesorowie Gimnazjum Gdańskiego w XVII w., „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 38: 1992 nr 3 s. 7, 24; Mokrzecki L., Sozinianismus in der Discursen der Danziger Professoren im 17. und 18. Jahrhundert, w: Socinianism and its Role in the Culture of XVI-th to XVIII-th Centuries, W. 1983; tenże, Studium z dziejów nauczania historii, Gd. 1973; Natoński B., Humanizm jezuicki i teologia pozytywno-kontrowersyjna w XVII i XVIII wieku, w: Dzieje teologii katol. w Pol., II; Pawlak M., Dzieje Gimnazjum Elbląskiego w latach 1535–1772, Olsztyn 1972; Salmonowicz S., Nauczanie filozofii w Toruńskim Gimnazjum Akademickim (1568–1793), w: Nauczanie filozofii w Polsce w XV–XVIII wieku, Wr. 1978; tenże, Toruńskie Gimnazjum Akademickie w latach 1681–1817, P. 1973; Schelwig S., O początkach Biblioteki Gdańskiej, List i rozprawa, Wstęp Z. Nowak, Gd. 1992; Tync S., Dzieje gimnazjum toruńskiego, Tor. 1949 II; – Catalogus lectionum […] in Gymnasio Gedanensi, Gd. 1673–1715; Catalogus lectionum […] in Gymnasio Thorunensi, Tor. 1668–73; Księga wpisów uczniów Gimnazjum Gdańskiego 1580–1814, P. 1974; – AP w Gd.: rkp. 300, 43/114; B. PAN w Gd.: rkp. 466, 495, 695.

Lech Mokrzecki

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
biogramy.pl

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Jan III Sobieski

1629-08-17 - 1696-06-17
król Polski
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Andrzej Olszowski h. Prus

1621-01-27 - 1677-08-29
prymas
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.