INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Stanisław Egbert Koźmian     

Stanisław Egbert Koźmian  

 
 
Biogram został opublikowany w 1970 r. w XV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Koźmian Stanisław Egbert (1811–1885), poeta, publicysta, właściciel ziemski, prezes Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk. Ur. 21 IV w rodzinnym majątku Wronowie w Lubelskiem, był najstarszym synem Jana i Wiktorii z Mikuliczów, bratem Jana (zob.). Osierocony przez ojca już w r. 1818, wychowywał się pod opieką stryja Kajetana. Uczęszczał do szkół w Lublinie, ukończył zaś Liceum Warszawskie, gdzie kolegował i przyjaźnił się z Z. Krasińskim i K. Gaszyńskim. W r. 1828 zapisał się na Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu. Z r. 1830 pochodzą pierwsze jego wiersze okolicznościowe: ku czci aktorki Henriety Sontag oraz na pożegnanie Chopina opuszczającego Warszawę. Dalsze wiersze, jak również przekład poematu T. Moore’a „Raj i Peria” drukował w „Pamiętniku dla Płci Pięknej” (1830).

Po wybuchu powstania 1830 r. znalazł się w gwardii honorowej dyktatora J. Chłopickiego. Figurował też w składzie redakcji „Dziennika Gwardii Honorowej”. Komponował patriotyczne wiersze, a jego Śpiew wojenny śpiewany był «na zgromadzeniach publicznych i w obozie» na nutę „God save the King”. Sztukę okolicznościową K-a pt. Szpieg grał Teatr Narodowy 23 I 1831 r. Autor niebawem asystował bitwie grochowskiej w oddziale guidów, u boku naczelnego wodza; od marca służył jako podoficer w artylerii konnej pod J. Sieroszewskim i G. Ramoriną; 17 VIII 1831 r. pod Ołtarzewem został wzięty do niewoli, skąd wydostał się po 2 tygodniach i wrócił do Warszawy. Po upadku stolicy przekroczył granicę pruską z korpusem M. Rybińskiego, w stopniu podporucznika.

Zatrzymał się zrazu w Brukseli; w końcu 1832 r. asystował na ochotnika oblężeniu Antwerpii przez Francuzów; tu zbliżył się z płk. W. Zamoyskim. Na Nowy Rok 1833 r. wywędrował do Anglii i osiadł zrazu w Birmingham, gdzie zarobkował lekcjami francuskiego. Po 2 latach zamieszkał na stałe w Londynie; dzięki zasiłkom z domu prowadził teraz dość swobodne życie towarzyskie. Dużo też podróżował: w r. 1835 zwiedził zachodnią Francję i Pireneje, w 1842/3 zachodnie Niemcy, Szwajcarię i Włochy, w 1844 Irlandię i Szkocję (odwiedzał wówczas w dublińskim więzieniu D. O’Connella). W r. 1837 i ponownie w 1848 opiekował się przybyłym do Londynu Chopinem. Zajmował się dorywczo dziennikarką, pisząc o sprawach polskich do prasy angielskiej, drukując artykuły o Anglii w „Dzienniku Narodowym”. Zbierał też materiały do dwu projektowanych historii: Polski w języku angielskim oraz Anglii w języku polskim. W tychże latach przystąpił do pracy nad tłumaczeniem dramatów Szekspira. W Londynie K. był używany przez Tow. Literackie Przyjaciół Polski do pomocy przy rozdziale zasiłków dla polskiej emigracji; wkrótce też z poręki W. Zamoyskiego został sekretarzem dla spraw polskich Lorda Dudleya Stuarta. Ku niezadowoleniu swego pryncypała współpracował jednak (1836–44) z londyńskim Ogółem, należał do jego władz, redagował jego uchwały w języku angielskim, przemawiał na mityngach (m. in. 29 XI 1838) w duchu demokratycznym. W r. 1835 odwiedzał na wyspie Jersey S. Worcella i K. Pułaskiego. Przynależąc do prawego skrzydła Ogółu odcinał się jednak stanowczo od czartoryszczyków. W r. 1845 za wstawiennictwem teścia swego brata, gen. D. Chłapowskiego, uzyskał prawo przyjazdu na 10 dni w Poznańskie. W drodze do kraju odwiedził w Brukseli J. Lelewela. Starał się wówczas, ale bez powodzenia, o rękę córki gen. J. Skrzyneckiego. W Berlinie został wciągnięty do współpracy z „Przeglądem Poznańskim”, zakładanym wówczas organem partii ultramontańsko-konserwatywnej. Spędził następnie kilka miesięcy w Paryżu, gdzie próbował utworzyć jakąś organizację katolików emigracyjnych. Wypadki 1846 r. udaremniły te zabiegi. K. odsuwał się coraz wyraźniej od swej demokratycznej przeszłości. Myśląc osiąść w Poznańskiem na stale i nie chcąc zrażać sobie policji pruskiej, K. wycofał się z czynności emigracyjnych i zamieszkał na razie w Heidelbergu. W r. 1846 odbył ponowną podróż w górę Renu, a wrażenia z niej ogłosił później drukiem (Podróż nad Renem i w Szwajcarii, P. 1877). Bawił też w Rzymie, gdzie zajmował się zbieraniem pamiątek polskich, a we własnym mieszkaniu urządził wystawę obrazów polskich artystów. W Heidelbergu odnowił dawną przyjaźń z Z. Krasińskim, z którym odtąd aż do śmierci Zygmunta utrzymywał ciągły kontakt listowny. W październiku 1846 r. ogłosił w Paryżu wiersz Do mistrzów słowa (Krasińskiego, Mickiewicza i Zaleskiego), wzywając ich do zabrania głosu na temat stanu politycznego Polski, nazajutrz po rzezi galicyjskiej. Wiersz silił się na naśladownictwo stylu 3 poetów, do których się zwracał. Odpowiedział K-owi jedynie Krasiński, w poematach: „Ostatni” i „Dzień dzisiejszy” (1847), ogłoszonych drukiem pod nazwiskiem K-a. Krasiński domagał się nawet, by K. występował jako autor całej poetyckiej spuścizny «bezimiennego wieszcza», na co K. nigdy nie chciał się zgodzić.

Rewolucja 1848 r. zastała K-a w Berlinie. Zaraz też pośpieszył w Poznańskie. Dn. 2 IV Komitet Narodowy mianował go swym agentem w Anglii, m. in. dla negocjacji pożyczki na sprawę polską. K. udał się do Londynu, był przyjęty przez H. J. Palmerstona i wzywał go – rzecz jasna bez skutku – do przyjścia z pomocą Polsce. W czerwcu t. r., tuż po powstaniu robotniczym, spotkał się z Krasińskim w Paryżu, latem zaś udał się do wód w Dusznikach (wówczas Bad Reinerz) i Jeseniku (wówczas Gräfenberg), tym samym odsuwając się od polityki. Pisał podówczas wierszem, że naród «próżno czeka zbawczych cudów – w tej Wiośnie Ludów».

W r. 1849 uzyskał na koniec prawo zamieszkania w Poznańskiem. W 2 lata potem, za udzielonych przez matkę 380 tys. złp. nabył w pow. śremskim majątek Przylepki, o obszarze ok. 700 ha. W r. 1853 ożenił się z Felicją Łempicką. Gospodarzył na roli bez większych sukcesów i przekonania, zajęty głównie pisarstwem i przekładami Szekspira, a zwłaszcza współredakcją „Przeglądu Poznańskiego”, który w l. 1855–6, po wyjeździe brata Jana do Rzymu, całkowicie spadł na jego barki. W „Przeglądzie” też drukował eseje polityczne (Kraj i emigracja, 1852, Dziennikarstwo, 1864) oraz liczne wspomnienia pośmiertne, m. in. o Słowackim, Chopinie, gen. F. Morawskim. Anonimowo, w latach pięćdziesiątych, zamieszczał w „Gazecie Wielkiego Księstwa Poznańskiego” dowcipne Listy znad Orli. Reprezentował niezmiennie kierunek ultrakonserwatywny i katolicki, niechętny prądom liberalnym w Europie i w Polsce; trzymał się też z dala od organizacji narodowej w r. 1863. W r. 1875, w okresie kulturkampfu, wszedł do spółki, która nabyła „Kurier Poznański” i uczyniła zeń organ codzienny obozu katolickiego.

Obrany w r. 1857 na członka Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk, poświęcił mu się całkowicie od r. 1867, gdy przeniósł się na stale do Poznania. W l. 1869–72 kierował Wydziałem Historycznym, w r. 1868 został wiceprezesem towarzystwa, a w 1875, po śmierci K. Libelta, prezesem. Położył dla towarzystwa niezaprzeczone zasługi przyczyniając się do urządzenia nowej jego siedziby i pomnożenia jego zbiorów. Organizował też w terenie opiekę nad zabytkami historycznymi i archeologicznymi. Podejmował wiele inicjatyw, jak utworzenie Wydziału Ekonomiczno-Statystycznego towarzystwa, utworzenie Komisji Ortograficznej, zajęcie się uporządkowaniem sądowniczej terminologii polskiej. Bronił też wielokrotnie spraw towarzystwa przed szykanami władz pruskich. Konserwatywne nastawienie K-a znalazło wyraz w konflikcie z Wydziałem Przyrodniczym, któremu nie pozwolił urządzać wykładów publicznych, w obawie przed propagandą koncepcji K. Darwina. W r. 1862 K. ogłosił w 2 tomach pt. Anglia i Polska wybór artykułów swych, głównie z lat czterdziestych, poświęconych losom sprawy polskiej w Anglii oraz stosunkom społecznym w tym kraju. W l. 1870–2 wydał z kolei 2 tomy Pism wierszem i prozą, będących także obszernym wyborem. W r. 1873 przygotował do druku korespondencję swą z Z. Krasińskim. Anonimowo ukazał się w r. 1881, pt. I z bliska, i z daleka «poczet stu felietonów» drukowanych w „Kurierze Poznańskim” – część ich wyszła spod pióra K. Morawskiej. K. był na swój czas dobrym dziennikarzem; współcześni podziwiali jego erudycję, fenomenalną pamięć, poczucie taktu, wytworny język i czystość polszczyzny. Pisał zresztą rozwlekle, dla publiczności ziemiańskiej mającej dużo wolnego czasu na lekturę. Poetą był natomiast miernym i sam nie przypisywał sobie większego talentu; za młodu naśladował styl ballad Mickiewicza, później – poematów Krasińskiego. Liczne jego wiersze to utwory okolicznościowe lub rymowane wystąpienia publicystyczne. Na uwagę zasługuje cykl sonetów natchnionych pobytem w Pirenejach, jak również cykl pt. Gorzkie żale (ogłoszony w Pismach wierszem i prozą), reagujący na polityczne wydarzenia l. 1846–9.

Obszerniejsza i cenniejsza jest twórczość K-a jako tłumacza. Z niemieckiego przekładał on „Tella” Schillera i „Klawigo” Goethego, chętniej jednak tłumaczył romantyczną poezję angielską: W. Wordswortha, W. Scotta, G. Byrona, P. Shelleya, R. Southeya, S. T. Coleridge’a, R. Burnsa i wielu in. Z większych przetłumaczonych utworów należy wymienić „Enoch Arden” A. Tennysona i cykl poematów T. Campbella na tematy polskie. Był w swoim czasie K. najgorliwszym popularyzatorem angielskiej twórczości poetyckiej i w ogóle spraw angielskich na gruncie polskim. W ciągu 30 lat życia pracował nad przekładami Szekspira, ukończył jednak tylko 7 przekładów: „Króla Leara”, „Króła Jana”, „Ryszarda II”, „Henryka IV” (obie części), „Sen nocy letniej” oraz „Dwóch panów z Werony”. Brał na warsztat tylko te utwory, których nie podejmowali się inni tłumacze, pracował zaś nad nimi powoli, pedantycznie, starając się o absolutną wierność oryginałowi – z uszczerbkiem nieraz dla jasności wiersza, a nawet dla poprawności stylu. Silił się też, niekiedy udatnie, na transpozycje szekspirowskich kalamburów. Przekłady swe („Dzieła dramatyczne Szekspira”, 3 t., P. 1866–77) zaopatrzył w uczony, filologiczny komentarz, zestawiając różne tłumaczenia polskie i obce bardziej zawiłych ustępów. Tłumaczenia K-a, chropawe i dosyć nierówne, obfitują niemniej w piękne fragmenty, a scena polska korzysta z nich po dziś dzień. Ogłosił nadto kilka rozpraw na temat twórczości Szekspira, m. in. Ślady historycznych wypadków polskich w Zimowej opowieści i Burzy Szekspira (P. 1882). W początku 1884 r. K. dotknięty został paraliżem; zmarł w Poznaniu 23 IV 1885 r. pozostawiając córki: Zofię i Marię.

 

Sztych Regulskiego w: „Tyg. Illustr.” 1883 nr 21; – Korbut, III; Hahn W., Shakespeare w Polsce, Wr. 1958; Wojtkowski A., Bibliografia historii Wielkopolski, P. 1934–6; W. Enc. Ilustr.; – Gadon L., Emigracja polska, Kr. 1902 III; Helsztyński S., Anglofil Koźmian, „Wiad. Liter.” 1929 nr 27 (fot.); Karwowski S., Historia Wielkiego Księstwa Poznańskiego, P. 1920 II; Kieniewicz S., Społeczeństwo polskie w powstaniu poznańskim 1848 r., W. 1960; Limanowski B., Stanisław Worcell, W. 1948; Maciejewski J., Słowacki w Wielkopolsce, Wr. 1955; Mickiewicz W., Żywot A. Mickiewicza, P. 1892–4 II–III; Tarnawski W., O polskich przekładach dramatów Szekspira, Kr. 1914; Wojtkowski A., Historia Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk, P. 1928 (fot.); Zajewski W., Walki wewnętrzne ugrupowań politycznych w powstaniu listopadowym, Gd. 1967; – Budzyński M., Wspomnienia z mojego życia, P. 1880 I 242; Chopin F., Listy, W. 1955; Jenerał Zamoyski 1803–1868, P. 1918 IV; Koźmian A. E., Listy, Lw. 1894 II–III; Krasiński Z., Listy do S. E. Koźmiana, „Pam. Liter.” 1911 (i osobno, Lw. 1912), (wzmianki o K-ie rozsiane są w całej ogromnej korespondencji Krasińskiego); Lelewel, Listy emigracyjne, III–IV; Motty, Przechadzki po mieście, I; Norwid C., Pisma wybrane, W. 1968 V; – Najobszerniejszy z licznych nekrologów: Morawska K., „Przegl. Pol.” 1885 t. 4; – B. Jag.: rkp. 6004, 6484, 7503, 7891; B. Ossol.: rkp. 2756, 5877, 6215, 12192; B. PAN w Kr.: rkp. nr 2207–2213 (liczne inedita literackie K-a), nr 2408 (listy do J. Skrzyneckiego).

Stefan Kieniewicz

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Postaci powiązane

 

Jan Koźmian

1814-12-27 - 1877-09-20 działacz społeczny
 
więcej  
 

Postaci z tego okresu

 

Stanisław Rotwand

1839-06-11 - 1916-02-23
prawnik
 

Jerzy Grycz

1855-01-09 - 1910-10-31
rolnik
 

Walerian Kryciński

1852-04-15 - 1929-03-06
malarz
 

Rafał Hadziewicz

1805-10-13 - 1886-09-07
malarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.