INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Stanisław Pawłowski     

Stanisław Pawłowski  

 
 
1882-03-16 - 1940-01-06
Biogram został opublikowany w 1980 r. w XXV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Pawłowski Stanisław, pseud. S. Mech (1882–1940), geograf, profesor i rektor Uniw. Pozn. Ur. 16 III w Dębowcu koło Jasła, był synem Józefa, wędrownego kupca wyrobów tkackich, i Apolonii z Watulewiczów. W l. 1894–1900 uczył się w gimnazjum w Samborze, skąd został relegowany za udział w tajnej uczniowskiej organizacji niepodległościowo-samokształceniowej. Przeniósł się więc do gimnazjum w Jaśle, gdzie w r. 1902 uzyskał maturę. W t. r. rozpoczął studia w Wiedniu i słuchał tam wykładów znanych geografów: A. Pencka, E. Suessa i V. K. Uhliga. Następnie w l. 1903–6 studiował na Uniw. Lwow. najpierw przez dwa lata historię u Bronisława Dembińskiego, a później geografię i geologię pod kierunkiem Antoniego Rehmana i Eugeniusza Romera. Wycieczki w czasie studiów i udział w terenowych badaniach u boku Romera ostatecznie zadecydowały o wyborze geografii przez P-ego, który przez całe życie pozostał wierny szkole swojego nauczyciela. Od 27 IX 1905 do 25 VIII 1908 uczył w gimnazjum w Stanisławowie (mianowany po złożeniu egzaminu nauczycielskiego w lutym 1908 nauczycielem stałym w zakresie geografii i historii). W tym czasie ogłosił pierwszą samodzielną pracę Wpływ chrześcijaństwa na prawodawstwo Konstantyna Wielkiego (Spraw. Dyr. c. k. Gimnazjum… w Stanisławowie za r. szk. 1906–7). Następnie został przeniesiony do VII Gimnazjum we Lwowie, a od 1 II 1909 do 31 VIII 1919 pracował jako wykładowca geografii handlowej i historii handlu w Akademii Handlowej we Lwowie. W kwietniu 1910 złożył uzupełniający egzamin z geografii gospodarczej dla szkół wyższych handlowych, a w listopadzie t. r. uzyskał stopień doktora filozofii z zakresu geografii i geologii na Uniw. Lwow. na podstawie rozprawy Temperatura wód płynących w Galicji (Rozpr. AU Wydz. Mat.-Przyr. 1910 t. 50A). Habilitował się 9 VI 1913 na podstawie pracy Zlodzenie górnej Wisły, górnego Dniestru oraz ich dopływów (Spraw. Dyr. Akad. Handlowej, Lw. 1912). Od półrocza letniego 1913/14 aż do końca pobytu we Lwowie P. wykładał jako docent prywatny na Wydziale Filozoficznym Uniw. Lwow. Równocześnie w l. 1913–18 był docentem w Wyższej Szkole Lasowej, gdzie wykładał geografię ogólną i fizjografię Polski i jednocześnie prowadził jako docent wykłady z fizjografii ziem polskich w Seminarium Gospodarczym w Snopkowie pod Lwowem. W tym czasie P. był m. in.: członkiem komisji egzaminacyjnej dla szkół handlowych, współpracownikiem towarzystw naukowych (m. in. członkiem Komisji Fizjograficznej AU), członkiem zarządu Polskich Drużyn Strzeleckich we Lwowie i tamże w l. 1918–19 członkiem Straży Obywatelskiej. Ogłaszał liczne rozprawy i recenzje geograficzne. Na szczególną uwagę zasługują: Geografia Polski (Lw. 1917), dzieło nowoczesne i napisane z myślą o nadchodzącej niepodległości kraju, za które w r. 1919 otrzymał nagrodę Kasy im. Mianowskiego, a także referat przygotowany na Konferencję Pokojową w Paryżu Ludność rzymskokatolicka w polsko-ruskiej części Galicji (Lw. 1919). Dn. 11 IX 1918 uzyskał na Uniw. Lwow. tytuł profesora nadzwycz. geografii.

W dn. 1 IV 1919 P. został mianowany profesorem nadzwycz. na nowo utworzonym Uniw. Pozn., gdzie jako jeden z twórców Wydziału Filozoficznego zorganizował od podstaw katedrę geografii, a także założył Instytut Geografii, którego do końca życia był kierownikiem. Również dzięki jego staraniom została utworzona druga katedra geograficzna – geografii gospodarczej jako pierwsza tego rodzaju w Polsce, którą z polecenia P-ego powierzono w r. 1924 Stanisławowi Nowakowskiemu. Dn. 1 X 1921 P. został mianowany profesorem zwycz. Od początku pobytu na Uniw. Pozn. P. rozwinął szczególnie ożywioną działalność pedagogiczną, która nie ograniczała się tylko do jego katedry, gdyż prowadził także wykłady w ramach akcji Powszechnych Wykładów Uniwersyteckich, od czerwca 1919 wykładał geografię gospodarczą na Sekcji Ekonomiczno-Politycznej Uniw. Pozn. i na Wydziale Rolniczo-Leśnym. W pocz. 1920 r. wystąpił z memoriałem do Min. Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (Min. WRiOP) z planem systematycznych badań Bałtyku i założenia specjalnej stacji badawczej. Realizacją tego projektu stało się utworzenie w maju 1922 Morskiego Laboratorium Rybackiego na Helu, którego kierownikiem został Antoni Jakubski, a P. jego zastępcą. Instytut Geograficzny Uniw. Pozn., kierowany przez P-ego, odegrał szczególną rolę jako ośrodek badawczy w zakresie studiów geografii fizycznej Niżu Polskiego, Pomorza i Bałtyku. Pod redakcją P-ego wychodziło od r. 1926 wydawnictwo Instytutu pt. „Badania geograficzne nad Polską Północno-Zachodnią”, w którym zamieszczali prace uczniowie P-ego: Józef Bajerlein, Maria Czekańska, Rajmund Galon, Maria Kiełczewska, Bogumił Krygowski i in. P. napisał też wstęp do monumentalnej monografii z zakresu geografii historycznej S. Kozierowskiego „Atlas nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej” (P. 1934, 1935, 1937 z. 1, 2a i b).

W l. 1919–20 był P. członkiem Komisji Geograficznej Min. Spraw Zagranicznych, do r. 1924 wiceprezesem, a w l. n. członkiem komisji egzaminacyjnej dla kandydatów na nauczycieli szkół średnich, w r. akad. 1927/8 dziekanem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, a w r. akad. 1932/3 rektorem Uniw. Pozn. Jego rektorat przypadł na trudny okres dyskusji nad rządowym projektem ustawy o szkołach akademickich, ograniczającej autonomię uniwersytetów. P. na znak protestu złożył rezygnację z urzędu rektora. Senat Uniw. Pozn., darząc go pełnym zaufaniem, nie przyjął rezygnacji i w wyborach na l. 1933/4 i 1934/5 ponownie wybrał P-ego na rektora, lecz P. wyboru nie przyjął, m. in. z powodu złego stanu zdrowia. W r. 1933 z inicjatywy P-ego jako rektora powołano do życia Fundusz Naukowy Senatu Uniw. Pozn. w formie pomocy finansowej na wydawanie prac naukowych przez pracowników uniwersytetu. P. był generalnym sekretarzem Komitetu Organizacyjnego XIV Międzynarodowego Kongresu Geograficznego w dn. 23–31 VIII 1934 w Warszawie i redaktorem „Actes du Congrès”. Na XV Międzynarodowym Kongresie Geograficznym w Amsterdamie (17–28 VII 1938) został wybrany na wiceprezydenta Międzynarodowej Unii Geograficznej (UGI). W r. 1923 utworzył Zrzeszenie Polskich Nauczycieli Geografii, skupiające pedagogów z całej Polski, któremu przewodniczył aż do wojny i wspólnie z E. Romerem i Julianem Czyżewskim redagował organ Zrzeszenia „Czasopismo Geograficzne”. W r. 1925 założył w Poznaniu Tow. Geograficzne, jak również był pierwszym prezesem utworzonego 22 I 1920 Oddziału Poznańskiego Polskiego Tow. Krajoznawczego. W czasie jego powtórnej kadencji w l. 1925–6 Oddział dokonał otwarcia schroniska turystycznego w Pucku. Prowadził P. także bardzo ożywioną działalność w Lidze Morskiej i Kolonialnej jako prezes Zarządu Okręgu Poznańskiego w l. 1932–9.

P. był wybitną indywidualnością naukową, geografem o wszechstronnych zainteresowaniach i syntetycznym umyśle, doskonałym organizatorem, twórcą poznańskiej szkoły geograficznej. Jego dorobek piśmienniczy liczy ok. 350 rozpraw naukowych, podręczników szkolnych, artykułów dydaktycznych, metodycznych, popularnonaukowych i recenzji. Odrębny dział stanowią liczne wydawnictwa kartograficzne. Wśród prac naukowych przeważają rozprawy z zakresu geografii fizycznej z geomorfologią glacjalną na czele, która w lwowskim okresie jego życia obejmowała badaniami łuk Karpat. Wyniki wieloletnich badań w tej dziedzinie zostały przedstawione w formie syntezy pt. Les Karpates à l’epoque glaciaire („Comptes Rendus du Congrès International de Géographie…”, W. 1936 I). Analogiczne studia dyluwialne nad polodowcową rzeźbą powierzchni ziemi Wielkopolski i Pomorza przyniosły: pierwsze gruntowne opracowanie fizjograficzne wybrzeża morskiego w pracy Charakterystyka morfologiczna wybrzeża polskiego (w: „Prace Kom. Mat.-Przyr. Tow. Przyj. Nauk (TPN) w Poznaniu”, P. 1922) oraz podział regionalny Polski północno-zachodniej: O kształtach powierzchni i o podziale Wielkopolski na krainy (w: „Badania Geograficzne nad Polską Północno-Zachodnią”, P. 1931 z. 6/7), Budowa geologiczna i krajobrazy morfologiczne Pomorza (w: „Słownik geograficzny państwa polskiego…”, W. 1936 I). Od r. 1928 prowadził z ramienia Min. Rolnictwa również badania geomorfologiczne na Polesiu Południowym.

Drugim kierunkiem twórczości naukowej P-ego było położenie podwalin pod rozwój geografii człowieka, co przedstawił w pracy pt. Antropogeografia („Przegl. Geogr.” T. 1: 1918), dając w niej pogląd na problematykę i metody badawcze w tej dziedzinie. Wyłożone tu sformułowania teoretyczne znalazły później praktyczne zastosowania w szczegółowych badaniach terenowych, prowadzonych w Instytucie Geograficznym nad osadnictwem wiejskim różnych regionów Polski. Poszerzanie problematyki osadnictwa nie mogło pominąć zagadnień własności i struktury społecznej ludności zamieszkującej poszczególne regiony, co już wkraczało w dziedzinę geografii politycznej. Poglądy na ten temat przedstawił P. w odczycie inauguracyjnym na otwarciu r. akad. 1932/3 pt. O renesansie geografii politycznej („Kron. Uniw. Pozn.” 1931/2). Patriotyczne zaangażowanie P-ego w problematykę spraw polskości Prus, Pomorza, Gdańska i dostępu do Bałtyku było z uwagą śledzone przez nacjonalistów niemieckich i stało się głównym obciążeniem w chwili jego aresztowania po wybuchu drugiej wojny światowej. Z prac z tego zakresu należy wymienić: Territoire plébiscitaire sur la rive droite de la Vistule (P. 1920), O położeniu geograficznym Pomorza i terytorium W. M. Gdańska („Roczn. Gdań.” 1927), Osiedla wiejskie na Pomorzu pod względem geograficzno-osadniczym i narodowościowym („Pam. Inst. Bałt.” R. 23: 1935), Położenie geograficzne Pomorza i Prus Wschodnich (w: „Słownik geograficzny państwa polskiego…”, W. 1936 I). P. w swojej publicystyce wiele miejsca poświęcił również geografii regionalnej, a artykuł pt. O przyrodniczych podstawach geografii i jej istocie („Kosmos” 57, S. A, 1932) jest cenną pracą o metodologii geografii. Ważne miejsce w dorobku piśmienniczym P-ego zajmują liczne podręczniki geografii dla szkół średnich, wśród nich Geografia Polski (Lw.–W. 1929, wielokrotnie wznawiana) oraz omawiająca geografię, kulturę i ustrój Polska współczesna (Lw.–W. 1923, wyd. 5., 1936). Przez cały okres niepodległości P. współpracował blisko z Zakładami Kartograficznymi i Wydawniczymi Tow. Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych «Książnica–Atlas» we Lwowie oraz Min. WRiOP, na zlecenie którego opiniował projekty programów nauki w szkołach. Szczególną troską otaczał nauczycieli, dla których w r. 1929 zorganizował i redagował „Bibliotekę Geograficzno-Dydaktyczną”, a na Uniw. Pozn. otworzył studium dydaktyki geografii.

Jako autor licznych memoriałów do Min. WRiOP w sprawie miejsca nauki geografii w szkole, P. organizował liczne zjazdy w coraz to innych dzielnicach Polski, połączone z wycieczkami. Był zamiłowanym terenowcem, zwiedził prawie całą Europę i północną Afrykę, a po Kongresie w Amsterdamie przez cztery miesiące zwiedzał Indie Holenderskie (Jawa, Sumatra, Cejlon) i Indie Brytyjskie (Kalkuta, Himalaje, Delhi, Bombaj, Madras). Wyrażał pogląd, iż Polska powinna posiadać kolonie zamorskie („Sprawy Morskie i Kolonialne” 1934 nr 2). Był członkiem wielu towarzystw naukowych krajowych i zagranicznych, m. in.: w l. 1920–5 Państwowej Komisji Ochrony Przyrody, od r. 1936 członkiem korespondentem PAU, wiceprezesem (od r. 1923) Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu, członkiem korespondentem Academia Asiatica w Teheranie i wielu towarzystw geograficznych w Austrii, Czechosłowacji, Francji, Holandii, Stanach Zjednoczonych. W ostatnich dniach sierpnia 1939 P. wyjechał do Jarosławia nad Sanem w celu przygotowania pomieszczeń dla mającego się ewakuować Uniw. Pozn. We wrześniu przebywał m. in. w Warszawie i w Siedleckiem, a z początkiem października powrócił do Poznania. Dn. 14 X 1939 został aresztowany przez gestapo i osadzony w więzieniu na ul. Młyńskiej, skąd 2 XII przewieziono go na osławiony Fort VII. Tutaj został rozstrzelany 6 I 1940; prochy pochowano prawdopodobnie w mogiłach zbiorowych na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego w leśnictwie Wypalanki, oddział 188. Był odznaczony m. in.: Złotym Krzyżem Zasługi (1938), Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą bułgarskiego Orderu Zasługi Cywilnej (1936), jugosłowiańskim Orderem Św. Sawy, Orderem Komandorskim holenderskiego dworu królewskiego Oranja-Nassau (1938), a pośmiertnie Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1957).

W małżeństwie (od r. 1914) z Ewą Wandą Topór-Kamińską (1886–1978), nauczycielką, P. miał troje dzieci, z których córka Wanda (1915–1943), polonistka, i syn Przemysław (1921–1942) zginęli w Oświęcimiu; drugi syn Zbigniew (ur. 1926) jest profesorem parazytologii Wydziału Lekarskiego Akademii Medycznej w Poznaniu.

 

Portret olej. P-ego w rektoracie Uniw. Pozn.; Zdjęcie portretowe w Inst. Geogr. Uniw. Pozn.; – Ilustr. Enc. Trzaski; W. Enc. Powsz. (PWN); Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Olszewicz, Lista strat kultury pol.; Peretiatkowicz–Sobeski, Współcz. kultura pol.; Who’s who in Central and East-Europe 1933/34, Zurich 1935; Nieciowa, Członkowie AU oraz PAU; Jaśkowiak F., Wielkopolski Park Narodowy. Przewodnik, P. 1974 s. 77–81; – Czekańska M., Szkoła polska w pracach prof. S. P-ego, „Roczn. Jasielski” T. 2: 1970/1 s. 17–28; Dzieje Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 1919–1969, P. 1972; Dziewięć wieków geografii polskiej, Pod red. B. Olszewicza, W. 1967 s. 361–81; Księga pamiątkowa 70-lecia Państwowego Gimnazjum im. Króla Stanisława Leszczyńskiego w Jaśle 1868–1938, Jasło 1938 s. 34, 82–5, 118; Nauka w Wielkopolsce, P. 1973 (fot.); Ochrona przyrody i jej zasobów, Kr. 1965 I 78, 104, 122, 155, 316; Olszewski M., Fort VII w Poznaniu, P. 1974 s. 88, 94, poz. 332 (fot. nr 18); Stanisław Pawłowski. W dwudziestą piątą rocznicę zgonu (1940–1965), Pod red. B. Olszewicza, W. 1968 (z bibliogr. prac P-ego i fot.); Szołdrska H., Walka z kulturą polską, P. 1948 s. 154–72 i in.; Uniwersytet Poznański w pierwszych latach swego istnienia, P. 1924; Z zagadnień dydaktycznych wyższego szkolnictwa, Pod red. J. Rutkowskiego, P. 1948 s. 41–6; – Skład Uniwersytetu c. k. im. Cesarza Franciszka I we Lwowie w r. akad. 1914/15 s. 32, 1915/16 s. 36, 1916/17 s. 37, 1917/18 s. 37; Spraw. Dyrekcji c. k. Gimnazjum Arcyksiężniczki Elżbiety w Samborze za r. szk. 1896 s. 78; toż za r. 1897 s. 31; toż za r. 1898 s. 31; toż za r. 1899 s. 34; toż za r. 1900 s. 31; Spraw. Dyrekcji c. k. Gimnazjum VII we Lwowie za r. szk. 1909 s. 57–8; Spraw. Dyrekcji c. k. Gimnazjum z wykładowym językiem polskim w Stanisławowie za r. szk. 1906–7 s. 41, 45; toż za r. 1907–8 s. 23, 27; toż za r. 1908–9 s. 21; Spraw. Funduszu Kultury Narodowej, W. 1937 III 6; Szafer W., Wspomnienia przyrodnika, Wr. 1973; Tymieniecki K., Wspomnienia z jesieni 1939, Wr. 1972 (passim, fot. przed s. 201); – „Badania Fizjograficzne nad Polską Zach.” T. 3: 1956 s. 260–1 (bibliogr.); „Czas. Geogr.” R. 17: 1946 3/4 s. 3–11, R. 18: 1947 z. 1/4 s. 327–34, R. 36: 1965 s. 335–63; „Dzien. Pozn.” 1937 nr 126 s. 7, 1938 nr 228 s. 4, nr 285 s. 5; „Geogr. w Szkole” R. 19: 1966 nr 1 s. 1–8; „Głos Wpol.” 1946 nr 19 s. 3; Hołd Wielkopolski słowiańskim geografom i etnografom. Jednodniówka (P.) 1927 s. 8–11 (fot.); „Kron. Uniw. Pozn.” za l. 1923/4 (druk. P. 1925)–1936/7 (druk. 1938); „Kur. Pozn.” 1933 nr 112 s. 1, 1935 nr 273 s. 6, 1937 nr 65 s. 8, nr 207 s. 8, nr 243 s. 3; „Nauka Pol.” R. 1: 1918 s. 156, R. 2: 1919 s. 57, 60, 604, R. 6: 1927 s. 409, R. 15: 1932 s. 323, R. 20: 1935 s. 230–1, R. 21: 1936 s. 163–5, R. 22: 1937 s. 168, R. 24: 1939 s. 252, R. 25: 1947 s. 105, 325, 555; „Nowy Kur.” 1932 nr 141 s. 11, 1933 nr 57 s. 7, 1937 nr 104 s. 11; „Orędownik Wpol.” 1933 nr 57 s. 1, nr 222 s. 4; „Poznaj Świat” 1960 nr 1 s. 26–7 (fot.); „Przegl. Geogr.” R. 19: 1945–6 s. 52–77 (bibliogr., fot.), R. 22: 1949 dod. s. 7–10, R. 38: 1966 s. 302–4; „Przegl. Wpol.” R. 2: 1946 nr 3 s. 82–5; „Przegl. Zach.” R. 1: 1945 nr 6 s. 312–20; „Roczn. PAU” 1935/6 s. XXIX–XXXII, R. 1939/45 s. LXV, 106–7; „Roczn. Pol. Tow. Geol.” R. 19: 1949 z. 1 s. 215–30; „Spraw. Pozn. Tow. Przyj. Nauk” (P.) T. 13: 1946 nr 1 s. 141; „Wielkopol. Ilustracja” 1930 nr 27 s. 2 (fot.); „Ziemia” R. 6: 1920 nr 2 s. 63; – Arch. PAN Oddz. w P.: sygn. III–15, jedn. 343, karta 11–16 (listy); Arch. Państw. w P.: Akta osób i rodzin – St. P., 6 teczek – akta i dokumenty z l. 1923–38; – Jaśkowiak F., Z przeszłości Polskiego Tow. Krajoznawczego w Poznaniu 1913–1950, P. 1959 (mszp. w Zarządzie Pol. Tow. Turystyczno-Krajoznawczego w P.); – Informacje syna Zbigniewa z Poznania.

Andrzej Dzięczkowski

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
biogramy.pl

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Stanisław Marusarz

1913-06-18 - 1993-10-29
narciarz
 

Halina Mikołajska

1925-03-22 - 1989-06-22
aktorka filmowa
 

Józef Wittlin

1896-08-17 - 1976-02-28
pisarz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Alfred Milieski

1834 lub 1835 - 1908-06-14
polityk
 

Franciszek Ratajczak

1887-11-24 - 1918
powstaniec
 

Antoni Ferdynand Ossendowski

1878-05-27 - 1945-01-03
pisarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.