INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Tadeusz Pruszkowski     

Tadeusz Pruszkowski  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1984-1985 w XXVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Pruszkowski Tadeusz (1888–1942), malarz, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Ur. 5 IV w majątku Borucice koło Łęczycy, był najmłodszym z czterech synów Gustawa, głuchoniemego właściciela majątku, absolwenta Instytutu Głuchoniemych w Warszawie, i Marii z Cygańskich.

Po sprzedaniu Borucic ok. 1897 r. rodzina przeniosła się do Warszawy. Muzycznie uzdolniona matka wpajała synom zamiłowanie do muzyki. P. pobierał lekcje śpiewu i gry na skrzypcach. Zdradzał również zamiłowanie do rysunków. W r. 1897 rozpoczął naukę w szkole przy ul. Wilczej, a następnie w V Gimnazjum rządowym, gdzie jego pierwszym nauczycielem rysunków był malarz Feliks Cichocki. Jako młody chłopiec P. był niesforny i uczyć się nie chciał, II klasę gimnazjum powtarzał i wkrótce został ze szkoły usunięty. W ten sposób ukończył formalnie tylko dwie klasy gimnazjum. W r. 1904 wstąpił do Szkoły Sztuk Pięknych (SSP) do klasy Konrada Krzyżanowskiego. W r. 1908 matka P-ego, która po śmierci męża otworzyła w Częstochowie sklep galanteryjny, uzyskała pewną niezależność finansową; umożliwiło to P-emu wyjazd na dalsze studia malarskie do Paryża, skąd wyjeżdżał do Bretanii, oraz do Algieru i Anglii.

W czasie pobytu w Paryżu P. wystawiał swe prace na Salonach Jesiennych w l. 1909 i 1910 oraz na Salonie Niezależnych w r. 1910. Przebywająca we Francji koleżanka z klasy K. Krzyżanowskiego Zofia Katarzyńska, zwana Zuzią, stała się wkrótce nieodłączną towarzyszką i od r. 1914 żoną P-ego. W Paryżu często spędzał P. wieczory w Polskim Klubie Artystycznym, nieraz deklamując wiersze, śpiewając lub grając na skrzypcach. W r. 1911 powrócił do Warszawy i związał się z pracownią swego dawnego profesora K. Krzyżanowskiego. Był jednym z inicjatorów założonego t. r. tow. artystycznego «Młoda Sztuka» i pierwszym prezesem tego stowarzyszenia. Niedługo potem debiutował w Tow. Zachęty Sztuk Pięknych (TZSP) na Salonie 1912/13; wystawiał tam następnie wraz z «Młodą Sztuką» w marcu 1914 oraz na Salonie Wiosennym Artystów Warszawskich w r. 1915 i 1917. Po zajęciu Warszawy przez Niemców walne zebranie tow. «Młoda Sztuka» uchwaliło wstąpienie wszystkich członków do Legionów i obrócenie funduszy towarzystwa na zakup ekwipunku żołnierskiego. P. wstąpił do 1 p. ułanów Władysława Beliny Prażmowskiego; jak sam podaje, służył od 1 X 1916 do 30 IX 1917. W t. r. uczestniczył w Salonie Dorocznym oraz w Wystawie Legionów Polskich. W końcu r. 1918 został asystentem K. Krzyżanowskiego w szkole malarskiej, założonej przez niego w październiku t. r. w Warszawie przy ul. Poznańskiej. W r. 1922, po śmierci Krzyżanowskiego, objął P. prowadzenie szkoły. Od r. 1923 kierował jedną z trzech pracowni malarstwa SSP na Wybrzeżu Kościuszkowskim. W późniejszych latach był dyrektorem, następnie rektorem (przed samą wojną 1939 r. prorektorem) warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych (ASP). Był P. zamiłowanym pedagogiem, wychowawcą wielu wybitnych artystów warszawskich. Uczniami P-ego byli m. in.: Eugeniusz Aret, Leokadia Bielska-Tworkowska, Michał Bylina, Bolesław Cybis, Jan Gotard, Henryk Jaworski, Jeremi Kubicki, Antoni Łyżwański, Antoni Michalak, Janusz Podoski, Teresa Roszkowska, Efraim i Menasze Seidenbeutlowie, Czesław Wdowiszewski, Jan Wydra, Jan Zamoyski. Był też inicjatorem stowarzyszeń artystycznych, składających się z jego uczniów, jak Bractwo św. Łukasza (1928), Szkoła Warszawska (1930), Loża Wolnomularska (1932) i Grupa Czwarta (1936). Nie tylko inicjował powstanie każdej z tych grup, ale także zwyczajowo do każdej z nich należał i uczestniczył w ich wystawach. Był opanowany ideą stworzenia polskiej szkoły malarskiej i ideę tę realizował w swej działalności pedagogicznej. Na ukształtowanie się jego wizji artystycznej miało w pewnym okresie wpływ malarstwo niderlandzkie i niemieckie XV–XVII w. Podziwiając doskonałość techniczną dawnych twórców, uczył niezwykle gruntownie rzemiosła malarskiego. Jednocześnie cenił oryginalność poszukiwań i pomysłów. Jedna z jego głównych dewiz brzmiała, że każdy obraz, malowany z zainteresowaniem i pasją, będzie dobry.

Wykształcony na tradycji modernizmu, przeszedł P. drogę artystyczną, której początek znaczą wielkie historyczno-symboliczne kompozycje wielofigurowe. Jego Legenda o śpiących rycerzach otrzymała w r. 1916 II nagrodę w konkursie TZSP pt. «Polska». W r. 1917 powstała kompozycja Piastuny, związana z legendą wczesnopiastowskiej Polski. Na Dorocznym Salonie 1919 r. wystawił nowe kompozycje o tematyce historycznej, a mianowicie Legendę o Szczerbcu i Ścięcie Samuela Zborowskiego. Ale już w tym czasie zwracały uwagę jego portrety: malowany pod wpływem Krzyżanowskiego Portret matki oraz jeden z najlepszych portretów P-ego Różowy kapelusz, który zyskał odznaczenie na Salonie 1919 r. i został zakupiony do zbiorów państwowych. P. chyba najpełniej wypowiadał się w portrecie. Pozostawił wiele pełnych wdzięku portretów kobiecych, w których z wielkim mistrzostwem potrafił wydobyć kruchość, finezję i sentymentalizm postaci. Ulubionym jego modelem była żona, której oryginalną urodę uwiecznił m. in. w obrazach Madonna i Melancholia, a także w obrazie Kaktusy, zaliczanym do najlepszych prac P-ego, malowanym szerokimi pociągnięciami pędzla i nasyconym głęboką czerwienią. Malował też P. autoportrety oraz portrety męskie, ujawniające wnikliwą obserwację psychologiczną. Był też autorem portretów osobistości oficjalnych (m. in. Józefa Piłsudskiego oraz prezydentów Gabriela Narutowicza i Stanisława Wojciechowskiego). Malował również krajobrazy z okolic Kazimierza, rzadziej martwe natury (Ryby, Cebule). Malował z wielką łatwością. Stosował bardzo wyszukaną i czystą gamę barwną, pozostawiał lśniącą i błyszczącą powierzchnię. Używał kolorów efektownych: fioletów, różów, żółci i zieleni. Pasjonował się techniką malarską i w pewnym okresie życia chętnie w tej dziedzinie eksperymentował. Malował głównie techniką olejną, chociaż również był autorem studiów wykonanych węglem i kombinacją proszków barwnych, co dawało szczególne efekty kolorystyczne.

Należał P. do animatorów i organizatorów polskiego życia artystycznego w dwudziestoleciu międzywojennym. W r. 1924 z ramienia Stow. Artystów Plastyków «Rytm» uczestniczył w bojkocie TZSP. W t. r. przy jego współudziale, została utworzona Spółka Akcyjna «Dom Sztuki», gdzie artyści mogli sprzedawać swe prace na zasadzie komisowej. Spółka ta wydawała własne pismo „Sztuka i Artysta”, poświęcone zagadnieniom plastyki. Był też P. czynnym członkiem Związku Zawodowego Polskich Artystów Plastyków (ZZPAP), kilkakrotnie wybieranym w skład zarządu (w r. 1932 wszedł w skład Wielkiej Rady ZZPAP, powołanej na zjeździe w Krakowie). W r. 1927 zainicjował utworzenie nowego Tow. Artystów Plastyków «Rewia». Był czynnym członkiem Polskiego Tow. Artystycznego i prezesem mieszczącego się w hotelu «Polonia» Klubu Artystycznego, w którego wystawach od r. 1918 stale uczestniczył. Posiadając talent towarzyski i wiele osobistego wdzięku, był duszą licznych imprez towarzyskich organizowanych przez ten Klub. Działał również jako wystawca i organizator wielu wystaw otwieranych pod auspicjami Komitetu Wystaw Okrężnych przy Polskim Tow. Artystycznym. W r. 1926 wszedł w skład Tow. Szerzenia Sztuki Polskiej wśród Obcych (TOSSPO) powołanego pod patronatem Min. Spraw Zagranicznych i Min. Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Był komisarzem licznych, organizowanych przez TOSSPO, wystaw zagranicznych i sam też bardzo często na nich wystawiał. Uczestniczył P. w Dorocznych Salonach TZSP w l. 1921, 1922, 1923 i 1924, pokazując na ogół portrety. W r. 1922 miała miejsce w TZSP pierwsza indywidualna wystawa P-ego, która była jego dużym sukcesem artystycznym. W r. 1926 uczestniczył w wystawie «Rytmu» w Salonie Garlińskiego. W r. 1927 odbyła się druga i ostatnia wystawa indywidualna P-ego. Zainaugurowała ona salon wystawowy ZZPAP przy ul. Nowy Świat 19, miała charakter retrospektywny i obejmowała kilkadziesiąt prac. P. był organizatorem i dyrektorem Działu Sztuki na Powszechnej Wystawie Krajowej (PWK) w Poznaniu w r. 1929. Wystawił wówczas wraz z «Rytmem» dziewięć obrazów i jeden obraz z Bractwem św. Łukasza.

W r. 1930 P. wszedł do Rady nowo powstałego Instytutu Propagandy Sztuki (IPS); uczestniczył też w wystawach IPS: w Salonie Listopadowym w r. 1930, w Salonie Wiosennym w r. 1931, w corocznych Salonach Zimowych w l. 1930–5, w r. 1936 w Salonie «Bloku» oraz w wystawie Grupy Czwartej, w r. 1939 w wystawie Stowarzyszenia Plastyków «Szkoła Warszawska». W czerwcu 1934 P. wszedł w skład Rady Bloku Zawodowego Artystów Plastyków. Od r. 1934 związany był z redakcją „Gazety Polskiej”, w której zamieszczał recenzje z warszawskich wystaw sztuki współczesnej, organizowanych przez TZSP, IPS i Muzeum Narodowe w Warszawie. Recenzje te odznaczały się swobodą i oryginalnością wypowiedzi, barwnym, swoistym stylem. Były to właściwie rozważania plastyczne o wielkich walorach dydaktycznych. Niektóre z tych wypowiedzi dowodzą też pasji publicystycznej autora, który wołał o podniesienie estetyki życia codziennego, poruszał problemy wartości wychowawczej dzieła sztuki, sprawę odpowiedniego przygotowania kadry nauczycieli wychowania plastycznego itd.

W początku lat dwudziestych P. odkrył urodę i malowniczość pejzażu nadwiślańskiego, wyjeżdżając z gromadą swych uczniów na plenery do Sandomierza, a od r. 1923 do Kazimierza nad Wisłą. Wkrótce też spopularyzował Kazimierz wśród wszystkich niemal artystów warszawskich. Życie towarzyskie i artystyczne koncentrowało się wówczas najpierw w małym domku P-ego przy ul. Nadbrzeżnej 11, a z czasem w jego dużej kamiennej willi, zbudowanej przez Lecha Niemojewskiego na Górze Zamkowej w Kazimierzu. Niezależność materialna, do której walnie przyczynił się spadek odziedziczony po poległym w r. 1920 bracie Stanisławie, właścicielu majątku Drwalew, ułatwiała P-emu kontynuowanie swoich hobbies. Był P. zapalonym automobilistą i brał udział w rajdach samochodowych. Z czasem ogarnęła go nowa pasja, sport lotniczy. Ok. r. 1930 postanowił zostać pilotem, zdobył odpowiednie uprawnienia, kupił samolot Motha, założył w Kazimierzu lotnisko i stał się prawdziwym miłośnikiem pilotażu. Brał udział w licznych zawodach i pokazach samolotowych. W piśmie „Skrzydlata Polska” zamieszczał artykuły propagujące lotnictwo, zabiegał o środki w celu jego upowszechniania. Został mianowany honorowym prezesem Aeroklubu Warszawskiego. Próbował też P. sztuki filmowej kręcąc film Wesoły wisielec, czyli California w Polsce. Scenariusz i zdjęcia były dziełem P-ego, aktorami uczniowie i przyjaciele, tło akcji stanowiły zaułki i okolice Kazimierza. Film ten wyświetlano, choć krótko, w jednym z większych kin warszawskich.

Klęskę wrześniową przypłacił P. ciężkim załamaniem, przybiciem i apatią, z której długo nie mógł się otrząsnąć. Później próbował stopniowo wznowić działalność malarską i pedagogiczną (z tego okresu pochodzi kilka portretów zachowanych w zbiorach prywatnych). P. udzielał pomocy malarzom Żydom, wedle Ireny Lorentowicz, ukrywał ich u siebie w domu i to stało się prawdopodobnie przyczyną jego śmierci. W nocy z 30 VI na 1 VII 1942 został wyciągnięty ze swego mieszkania przy ul. Lwowskiej 11 wraz z kilkoma osobami z tego domu, wywieziony na teren getta i zastrzelony. Ciała jego nie odnaleziono.

Z małżeństwa z Zofią z Katarzyńskich (1887–1957) P. potomstwa nie zostawił.

W 30 rocznicę śmierci P-ego w r. 1973 urządzono wystawy jego malarstwa w Lublinie i w Kazimierzu Dolnym. Obrazy P-ego znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego w Poznaniu, Muzeum Teatralnego w Warszawie, Tow. im. Fryderyka Chopina w Warszawie, Muzeum Okręgowego w Białymstoku, Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Żeromskiego w Nałęczowie, Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku oraz w posiadaniu rodziny i w zbiorach prywatnych.

 

Autoportret z fajką w Muz. Narod. w W.; Fot. (ok. 1930) w Zbiorach Red. PSB; – Grajewski, Bibliografia ilustracji; Łoza, Czy wiesz, kto to jest? Olszewicz, Lista strat kultury pol.; Słownik Artystów Polskich, III (Katarzyńska-Pruszkowska Zofia); Thieme – Becker, Lexikon d. Künstler, XXVII; X Wystawa Związku Polskich Artystów Plastyków Rytm. TPSP we Lwowie, Lw. 1930; IX Wystawa Tow. Artystów Polskich Rytm. Salon Cz. Garlińskiego, W. listopad–grudzień 1929; Foreign Section… Exhibition of paintings, Baltimore 1932; Historyczna wystawa Legionów Polskich w Muzeum Narodowym w Krakowie, Kr. sierpień 1934; Katalog XIV Wystawy IPS-u. Salon Zimowy IPS, W.–L. 1933; Katalog Działu Sztuki PWK, P. 1929; Katalog pierwszej wystawy Bractwa św. Łukasza… Miejska Galeria Sztuki, Ł. 1929; Katalog Salonu Wiosennego im. Józefa Piłsudskiego … IPS, W. 1931; Katalog VII Wystawy Stow. Artystów Polskich Rytm, Salon Sztuki Cz. Garlińskiego, W. kwiecień 1926; Katalog 67. Wystawy Tow. Artystów Polskich „Sztuka” TZSP, W. maj–czerwiec 1921; Katalog wystawy Kazimierz Dolny w malarstwie, IPS, W. 1939; Katalog wystawy Legiony w sztuce, TSSP, Lw. marzec–kwiecień 1934; Katalog wystawy Salon Warszawski (tzw. Listopadowy 1930–1931) IPS, TPSP, Kr. 1931; Katalog wystawy zrzeszenia Bractwo św. Łukasza… TPSP, Kr. 12 I – 6 II 1930; Malarze z kręgu Tadeusza Pruszkowskiego. Bractwo św. Łukasza, Szkoła Warszawska, Loża Wolnomalarska, Grupa Czwarta, Muz. Narodowe w Warszawie wrzesień–październik 1978; Muzeum Kazimierza Dolnego. Wystawa malarstwa Tadeusza Pruszkowskiego 1888–1942, Kazimierz czerwiec–październik 1973; Muzeum Okręgowe w Lublinie. Tadeusz Pruszkowski, malarstwo. Wystawa ogólnopolska w 30 rocznicę śmierci. L. 1973; Salon „Bloku” IPS, W. 1936; Salon Doroczny 1923, TZSP, W.; Salon 1917, 1919, 1921 (marzec-kwiecień), 1921/2; Salon Wiosenny, TZSP, W. maj-czerwiec 1919; Salon Wiosenny Artystów Warszawskich TZSP, W. maj–czerwiec 1915; toż, W. maj–czerwiec 1917; Tow. Artystów Polskich Rytm. VIII Wystawa. Salon Cz. Garlińskiego, W. maj 1927; TPSP we Lwowie, Katalog Salonu Jesiennego Lw. wrzesień–październik 1922; III Salon Zimowy IPS, W. 1932; V Salon. W. luty 1935; Wystawa Dzieł Sztuki p. n. Salon Listopadowy, IPS, W. 1930; Wystawa Dzieł Sztuki p.n. Salon Zimowy, IPS, W. grudzień 1931 – luty 1932; Wystawa IPS „Grupa czwarta”, W. 1936; Wystawa Legionów Polskich, Wyd. 2, TZSP, W. 1917; Wystawa malarstwa w kręgu Tadeusza Pruszkowskiego ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Kazimierza Dolnego czerwiec–październik 1973; Wystawa retrospektywna malarstwa polskiego XIX w., Wystawa Warszawskiego Tow. Artystycznego…, Miejska Galeria Sztuki, Ł. 1924; Wystawa Stowarzyszenia Plastyków „Szkoła Warszawska” IPS, W. styczeń 1939; Wystawa wiosenna, TPSP we Lwowie, Lw. maj–lipiec 1931; Wiercińska, Katalog prac TZSP; – Bartoszewicz W., Buda na Powiślu, W. 1966 s. 8, 13, 187–91, 244; Bartoszewski W., Warszawski pierścień śmierci 1939–1944, Wyd. 2., W. 1970; Glinka K., Paryż mojej młodości, Bejrut 1950 s. 16, 58; Kamiński Z., Dzieje życia w pogoni za sztuką, W. 1975; Kuncewiczowa M., Tadeusz Pruszkowski, „Nowa Polska” (Londyn) t. 1: 1942 z. 6; Lorentowicz J., Oczarowania, W. 1975; Piwocki, Hist. Akad. Sztuk Pięknych w W.; Pollakówna J., Nowoczesne malarstwo polskie, W. 1982; Pol. życie artyst. w l. 1890–1914; toż w l. 1915–39; Rychter W., Skrzydlate wspomnienia, W. 1980; Topolski F., Tadeusz Pruszkowski, w: Straty kultury pol., II; Wiercińska, Tow. Zachęty; – B. IŚ PAN: nr inw. 70–82/II, 179, 1316; Inst. Hist. Sztuki Uniw. Warsz.: Bartnicka H., Szczepińska J., Katalog prac artystów polskich wystawiających w Paryżu na Salon des Indépendants, Salon d’Automne, Salon de Tuileries, W. 1960 (mszp.), Michalska A., Tadeusz Pruszkowski […], (mszp. pracy magisterskiej); IS PAN: Materiały Pracowni Słownika Artystów Polskich oraz Pracowni Sztuki Współczesnej; Muz. Narod. w W., Dział Malarstwa Współczesnego: Teczka z wycinkami z „Gaz. Pol.” i in. pism 1934–8 (teksty P-ego).

Maria Zakrzewska

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
biogramy.pl

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Irena Kwiatkowska

1912-09-17 - 2011-03-03
aktorka
 

Leopold Kula (Lis-Kula)

1896-11-11 - 1919-03-07
kapitan Legionów
 

Michał Kalecki

1899-06-22 - 1970-04-18
ekonomista
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Maciej Rataj

1884-02-19 - 1940-06-21
polityk
 

Bronisław Wojciech Rykowski

1900-08-31 - 1981-09-27
ziemianin
 

Franciszek Bogusław Lilpop

1870-10-30 - 1937-10-20
architekt
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.