O jego zasługach uczą w szkole. Współtworzył Konstytucję 3 maja, krzewił myśl republikańską, brzydził się klasowymi podziałami, reformował i zakładał placówki edukacyjne, pisał traktaty polityczne oraz naukowe. Uczestnik audycji występujący w roli kołłątajowskiego adwokata, red. Andrzej Tokarczyk, przypomina, że uwielbienie dla postępowego kanonika było wśród jego współczesnych autentyczne – w końcu lud śpiewał nawet o nim w piosenkach. Jednak dr Krzysztof Bauer zasnuwa cieniem ten portret światłego reformatora. Zarzuty są niebagatelne. Mowa o tym, że Kołłątaj był defraudantem, bez mała złodziejem, człowiekiem, który zamiast mieć na względzie swój stan duchowny, wiódł wystawne życie, był łasy na honory, skupiony na pomnażaniu osobistego majątku. Doprawdy smutno wygląda ta postać oświeceniowo-patriotycznego „guru”, który po rzezi Pragi ucieka do Kozienic z powstańczym skarbem pod pazuchą albo szepcze do ucha króla Stanisława Augusta, by ten przystąpił do Targowicy. Jednocześnie sylwetka XVIII-wiecznej osobistości zaczyna dzięki tym epizodom mienić się żywymi kolorami, nabiera kształtów człowieka z krwi i kości, a nie z kart historii.

Hugo Kołłątaj
(1750–1812) – polityk i działacz społeczny, ideolog polskiego oświecenia, absolwent uniwersytetu w Krakowie, w następnych latach rektor tej uczelni i jej reformator, od 1775 roku kanonik krakowski, współpracownik Komisji Edukacji Narodowej, lider grupy radykalnych publicystów na rzecz reform (Kuźnica Kołłątajowska), jeden z autorów Konstytucji 3 maja, od roku 1791 podkanclerzy koronny; wobec słabości państwa zwolennik układów z carycą Katarzyną, zgłaszający akces do Targowicy, a w następnych latach współuczestnik przygotowań do insurekcji kościuszkowskiej. Był współautorem uniwersału połanieckiego (1794) – ustawy o nadaniu ziemi tym chłopom, którzy stanąć mieli do powstania. Więziony przez władze zaborcze, po odzyskaniu wolności zorganizował liceum w Krzemieńcu i wstąpił do Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Był m.in. autorem republikańskich Anonima listów kilka (1788–1789) i Prawa politycznego narodu polskiego (1790), dzieła z zakresu filozofii społecznej – Porządek fizyczno-moralny (1811), a także pionierskiej w Polsce pracy z zakresu ewolucji – Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach rodu ludzkiego, czyli racjonalistycznie pojęty wstęp do historii (wyd. 1842).

Na historycznej wokandzie
to cykl radiowych audycji poświęconych znanym i wpływowym postaciom historycznym. Goście w studio, cenieni historycy, wcielają się w oskarżyciela i obrońcę, by dokonać osądu działań wybranej postaci ze współczesnej perspektywy.

ilustracja: Polona, PD