Autor Powrotu posła należał do działaczy stronnictwa patriotycznego w okresie Sejmu Czteroletniego. Brał czynny udział w insurekcji kościuszkowskiej, na własne oczy obserwował wykluwanie się Stanów Zjednoczonych Ameryki, był świadkiem powstania listopadowego. Przyszedł na świat w epoce oświeceniowego rozumu, a kiedy umierał, romantyczna burza wytracała już swój impet. O wyjątkowo aktywnym świadku swojej epoki, w audycji prowadzonej przez Andrzeja Sowę, dyskutują dr Jan Sałkowski i dr Krzysztof Bauer. Z ich rozmowy wyłania się postać Niemcewicza jako „świetnego kompana zabaw”, wieloletniego protegowanego familii Czartoryskich, płodnego – choć niezbyt lotnego – literata, a równocześnie wprawnego redaktora oraz polemistę. A także mówcę, który z trybuny sejmowej nie bał się nazwać carycy Katarzyny „Mesaliną Północy”, wiernego sekretarza Tadeusza Kościuszki, więźnia rosyjskich kazamat, czy wreszcie, później, lojalnego poddanego cara Pawła i nieudolnego dyplomatę, zabiegającego w Anglii o polską sprawę po wybuchu powstania listopadowego. Historyczne sztormy zdają się raz ciągnąć go na dno, a kiedy indziej – wynosić ponad spienione fale. Jedno jednak zdaje się niepodważalne – uczynienie go przez Karola Zbyszewskiego tytułowym bohaterem historycznego pamfletu na XVIII-wieczną Polskę, zatytułowanego Niemcewicz od przodu i tyłu, to chyba jednak zbyt wiele.

Julian Ursyn Niemcewicz
(1757–1841) – działacz polityczny, pamiętnikarz, pisarz; pochodzący ze średniozamożnej szlachty wychowanek Szkoły Rycerskiej. Przed długie lata pełnił funkcję sekretarza Andrzeja Kazimierza Czartoryskiego, był uczestnikiem Sejmu Wielkiego oraz współredaktorem „Gazety Narodowej i Obcej”, bardzo poczytnego tytułu, stanowiącego tubę społecznych i politycznych reform. Sekretarz Tadeusza Kościuszki, w trakcie insurekcji kościuszkowskiej brał udział w bitwie pod Maciejowicami (1794). W latach 1797–1807 przebywał w Stanach Zjednoczonych. Następnie w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim pełnił m.in. funkcję wizytatora szkół i pierwszego prezesa Dyrekcji Teatru Narodowego. Po wybuchu powstania listopadowego wszedł do Rządu Narodowego. Od 1833 roku mieszkał we Francji. Podczas swojej kariery był ponadto m.in. członkiem Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego, Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu oraz prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Twórca licznych bajek politycznych, poematów, utworów dramatycznych, przekładów, a przede wszystkim autor pierwszej polskiej komedii politycznej – Powrót posła (1791), popularnych Śpiewów historycznych (1816), wielu prac z dziedziny historii i Pamiętników czasów moich (wyd. 1848).

Na historycznej wokandzie to cykl radiowych audycji poświęconych znanym i wpływowym postaciom historycznym. Goście w studio, cenieni historycy, wcielają się w oskarżyciela i obrońcę, by dokonać osądu działań wybranej postaci ze współczesnej perspektywy.

ilustracja: Polona, PD