Kiedy był już na emigracji, stał się symbolem polskości i doskonale rozumiał, jak bardzo symboliczną pełni rolę. Wcielając się w rolę oskarżyciela Kościuszki, dr Jan Sałkowski zarzuca mu, że w tym okresie pozostawał jednak dość bierny. Z kolei adwokatka naczelnika, dr Izabela Rusinowa, mówi, że Kościuszko celowo wycofał się z polityki, nie popierając ani Napoleona, ani cara Aleksandra I. W audycji podnoszone są sprawy związane z jego uczciwością i poświęceniem dla ojczyzny, ale także z brakiem realizmu (rozpoczynając powstanie, generał liczył na poparcie Francji i polskich chłopów). Oskarżyciel pyta, czy przypadkiem nie był straceńcem w przegranej sprawie. Jednak żaden z rozmówców nie kwestionuje znaczenia legendy prawego powstańczego przywódcy o czystych rękach. Pewne kwestie pozostają jednak do rozważenia – chodzi m.in. o sprawę częściowo udawanej choroby naczelnika oraz problem lojalki podsuniętej Kościuszce przez cara Piotra I. W zamian za uwolnienie, więziony w Twierdzy Pietropawłowskiej generał zobowiązał się dochować carowi wierności i nigdy przeciwko niemu oraz jego następcom nie występować.

Tadeusz Kościuszko
(1746–1817) – generał,
Najwyższy Naczelnik Sił Zbrojnych Narodowych w powstaniu 1794 roku. W latach 1765–1769 kadet w warszawskiej Szkole Rycerskiej, później, w roku 1774, jej instruktor. W latach 1775–1782 brał udział w walce o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Odznaczył się przy pracach fortyfikacyjnych obozów wojskowych – pod Filadelfią, Ticonderogą, a także przy oblężeniu Saratogi. Powierzono mu budowę silnej twierdzy w West Point. W uznaniu zasług w wojsku amerykańskim został mianowany generałem brygady. Po powrocie do kraju, w 1784 roku osiadł w swoim majątku Siechnowicze; następnie, po reformach Sejmu Wielkiego, podjął służbę wojskową w stopniu generała-majora (1789). W czasie wojny polsko-rosyjskiej 1792 roku wsławił się jako dowódca w bitwie pod Dubienką. Po przystąpieniu króla Stanisława Augusta do Targowicy, podał się do dymisji. Jego moralny autorytet rósł, rewolucyjna Francja nadała mu tytuł honorowego obywatela. Kościuszko rozpoczął przygotowania do powstania, skupiając się na odpowiedniej organizacji wojskowej oraz szerzeniu propagandy wśród szlachty i chłopów. 24 marca 1794 roku ogłosił w Krakowie „Akt powstania”. Wygrał z armią rosyjską pod Racławicami. Chcąc pozyskać do powstania chłopów, wydał uniwersał połaniecki, który znosił poddaństwo osobiste i częściowo pańszczyznę. Przegrał pod Szczekocinami, odparł atak na Warszawę, w październiku poniósł klęskę pod Maciejowicami. Został zamknięty w petersburskiej Twierdzy Petropawłowskiej, gdzie był więziony w latach 1794–1796. Ułaskawiony przez cara Piotra I w zamian za podpisanie lojalki (na jej mocy amnestią zostali objęci Polacy uwięzieni po powstaniu). Po uwolnieniu przebywał na emigracji, w Stanach Zjednoczonych, następnie w Paryżu. Powoli wycofywał się z życia politycznego, odsuwał się od współpracy z Napoleonem Bonapartem, nie współdziałał także z carem Aleksandrem I. Był autorem, razem z Józefem Pawlikowskim, broszury „Czy Polacy mogą się wybić na niepodległość?”(1800), w której dowodził, że należy – bez oglądania się na pomoc z zewnątrz – samemu wywalczyć sobie niezawisłość. Zmarł w 1817 roku w Szwajcarii. W latach 1820–1823 usypano kopiec jego imienia pod Krakowem.

Na historycznej wokandzie to cykl radiowych audycji poświęconych znanym i wpływowym postaciom historycznym. Goście w studio, cenieni historycy, wcielają się w oskarżyciela i obrońcę, by dokonać osądu działań wybranej postaci ze współczesnej perspektywy.

ilustracja: Polona, PD