INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Aleksander Ludwik Janowski     

Aleksander Ludwik Janowski  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1962-1964 w X tomie Polskiego Słownika Biograficznego.

  

 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Janowski Aleksander Ludwik (1866–1944), krajoznawca, podróżnik, pedagog. Ur. 2 X w Warszawie, syn Jana i Ludwiki z Krollów (zm. 1916). Ojciec J-ego, właściciel niewielkiego majątku w okolicach Wielunia, brał udział w powstaniu styczniowym. Po upadku powstania majątek uległ konfiskacie, on sam ukrywał się przed władzami rosyjskimi. Zmarł na kilka miesięcy przed urodzeniem syna. Matka zmieniała wielokrotnie miejsce pracy, mieszkając wraz z synem w Kaliskiem, w Gułowie w pow. łukowskim, w Józefowie nad Wisłą i w Pławnie w pow. radomszczańskim. Jak pisze J. w swych wspomnieniach, te częste zmiany miejsca zamieszkania nie pozostały bez wpływu na jego zainteresowania krajoznawcze. J. uczył się początkowo prywatnie, następnie, przeniósłszy się do Warszawy, ukończył 6-letnią Szkołę Techniczną Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w Warszawie i ok. r. 1885 objął posadę urzędnika Wydziału Mechanicznego Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w Sosnowcu. Równocześnie prowadził kursy dla analfabetów Sosnowca i okolic oraz organizował imprezy artystyczne, zwłaszcza amatorskie przedstawienia teatralne. Dokształcał się samodzielnie w dziedzinie krajoznawstwa, geografii i etnografii. Na okres pobytu J-ego w Sosnowcu przypadł początek jego, samotnych na razie, wycieczek krajoznawczych. W r. 1890 przeniósł się do Warszawy, gdzie pracował w Wydziale Mechanicznym Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, a równocześnie przygotowywał pracowników kolejowych do egzaminu na maszynistów, uzupełniając tę naukę wykładami o Polsce. Był założycielem i prezesem Kolejowego Stowarzyszenia Śpiewaczego «Echo» oraz członkiem Warszawskiego Towarzystwa «Lutnia». Wykorzystując przysługujący mu bezpłatny bilet kolejowy, zwiedzał kraj, interesując się zwłaszcza zabytkami oraz zwyczajami i obrzędami ludu wiejskiego. Wynikiem tych wycieczek były liczne pogadanki i odczyty z przeźroczami oraz cykl przewodników krajoznawczych, które J. wydawał własnym nakładem. Młodzież lgnęła do niego ujęta jego osobistym urokiem i nazywała go swym «Wujem». Od r. 1902 organizował J. dla młodzieży wycieczki krajoznawcze, głosząc hasło «przez poznanie kraju do jego ukochania». Podróżował również w tym czasie po Szwajcarii, Włoszech, Francji i Hiszpanii.

W r. 1905 rzucił projekt utworzenia towarzystwa, które ujęłoby w ramy organizacyjne ruch krajoznawczy. Opracował statut i współpracował przy organizacji Pol. Tow. Krajoznawczego (PTK). Po legalizacji towarzystwa w r. 1906 J. pełnił do r. 1909 funkcję sekretarza Zarządu, następnie w l. 1910–22 był wiceprezesem, wreszcie do r. 1929 prezesem Rady Głównej PTK. Z jego inicjatywy powstało czasopismo „Ziemia”, organ PTK, którego przez wiele lat był współredaktorem, a w latach 1926–7 i 1933 redaktorem odpowiedzialnym. Dzięki zabiegom J-ego stworzono pierwsze stacje meteorologiczne w Górach Świętokrzyskich oraz bibliotekę i zbiór klisz PTK. Był też J. czynny we wszystkich sekcjach towarzystwa, a zwłaszcza w komisji wycieczkowej, wystawowej i popularyzowania krajoznawstwa. Ok. r. 1910 rozpoczął pracę pedagogiczną; wykładał krajoznawstwo (przedmiot ten bywał nazywany później nauką o Polsce współczesnej) na pensjach warszawskich J. Sikorskiej, im. C. Plater-Zyberkówny, A. Walickiej oraz w szkołach zawodowych, m. in. w szkole dla ochroniarek i na kursach dla terminatorów przy Muzeum Przemyślu i Rolnictwa.

W l. 1913–4 odbył podróż dookoła świata przez Stany Zjedn. A. P.; zapoznał się z życiem emigracji polskiej i wygłosił tam 70 odczytów w jęz. polskim i angielskim. Z Ameryki wracał do kraju przez Hawaje, Japonię i Syberię, a do Warszawy przybył już po wybuchu pierwszej wojny światowej. Wiosną 1915 r. zorganizował J. dla młodzieży warszawskiej akcję odczytową i wycieczkową. Miarą żywotności tej akcji był fakt, że nie przerwano czynności nawet w dniu zajęcia Warszawy przez Niemców 5 VIII 1915 r. W następnych latach wojny J. kontynuował tę akcję ujętą w ramy organizacyjne sekcji wychowania fizycznego i zajęć pozaszkolnych Wydziału Oświecenia, której był przewodniczącym. Po utworzeniu Komitetu Obywatelskiego m. st. Warszawy w sierpniu 1915 r. został członkiem prezydium Wydziału Oświecenia. Ponadto pełnił funkcję wizytatora szkół elementarnych, był członkiem sekcji wychowania przedszkolnego i sekcji kursów dla dorosłych. W r. 1917 był sekretarzem Rady Muzeum Narodowego i zastępcą członka Zarządu Głównego Polskiej Macierzy Szkolnej. W tym czasie był również członkiem Komitetu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. W marcu 1918 r. został kierownikiem referatu oświaty pozaszkolnej Min. Wyznań Rel. i Oświecenia Publ., przekształconego później na samodzielny Wydział Oświaty Pozaszkolnej, którego J. był naczelnikiem do r. 1928. W r. 1919 był zastępcą przewodniczącego I Kongresu Turystycznego w Krakowie. J. był jednym z założycieli Państwowej Rady Ochrony Przyrody i członkiem jej Wydziału Wykonawczego w l. 1920–32. Był również członkiem Zarządu Tow. Opieki Kulturalnej nad Polakami za granicą. W l. 1923–8 jako delegat Min. Oświaty był członkiem Międzyministerialnej Komisji Turystycznej przy Min. Robót Publicznych. W r. 1924 został wybrany członkiem Rady YMCA, następnie przez pewien czas był jej prezesem. Z ramienia Urzędu Emigracyjnego wyjechał w r. 1926 do Brazylii i Argentyny, gdzie odwiedzał ośrodki polonijne i wygłaszał liczne odczyty. W r. n., gdy na II Kongresie Turystycznym w Warszawie zapadła uchwała założenia Związku Polskich Towarzystw Turystycznych, J. należał do Komitetu Organizacyjnego i przez kilka lat do zarządu tego związku. W sierpniu 1928 r. przeszedł na emeryturę. W r. n. wyjechał na Międzynarodowy Kongres Geografów do Egiptu i wygłosił tam referat. W t. r. złożył funkcję prezesa PTK. Zjazd Towarzystwa przyznał J-emu tytuł dożywotniego prezesa honorowego PTK. W l. 1929–30 J. pełnil funkcję przewodniczącego komisji inspekcji oddziałów PTK. Po r. 1930 ze względu na zły stan zdrowia aktywność J-ego zmalała. Współpracował nadal z PTK, nie pełniąc już jednak żadnych oficjalnych funkcji, wygłaszał odczyty i prowadził wycieczki po Warszawie. W czasie okupacji ciężko chorował. Po upadku powstania przewieziony został 2 X 1944 r. do szpitala na ul. Nowowiejską, skąd wraz z innymi chorymi został ewakuowany do Pruszkowa, a następnie do Komorowa k. Warszawy, gdzie zmarł 14 X (wg aktu zgonu wystawionego w trzy lata po śmierci; inne źródła podają daty 9 X i 12 X). Ekshumowany 17 X 1947 r., został pochowany w dniu następnym w kwaterze zasłużonych na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

J. napisał dużą liczbę artykułów, przeważnie popularnonaukowych, z dziedziny krajoznawstwa, geografii i etnografii, drukowanych w czasopismach warszawskich, a głównie w „Ziemi”. Wydał też znaczną liczbę prac. Do ważniejszych należą: z zakresu krajoznawstwa – Wycieczki po kraju (W. 1902–7 I–IV), Poznaj swój kraj (W. 1913, praca przeznaczona dla ludności wiejskiej), Pogadanki krajoznawcze (Kr. 1916), Nasza ojczyzna (W. 1919), Wycieczki krajoznawcze (W. 1923); prace o emigracji i dla emigracji – Naszym rodakom za oceanem (W. 1922), Pamiątka z Polski (W. 1926), Oświata Polaków za granicą państwa (W. 1930); prace o Warszawie – Położenie geograficzne Warszawy (W. 1916), Warszawa (W. 1920), Duch Warszawy. Pogadanki krajoznawcze o Warszawie (W. 1921), Warszawa (P. 1929, w cyklu „Cuda Polski”), Mały przewodnik po Warszawie (W. 1930, wraz z R. Danysz-Fleszarową), W stolicy (W. 1938). J. napisał też kilka powieści dla dzieci i młodzieży: Samolotem nad Polską. Przygody lorda Ralfa (W. 1921), Maciuś Pędrak wśród Indian (W. 1922), Marysia w Japonii (W. 1923), Jędrek Mędrek w Honolulu (W. 1928), Nasz plac (W. 1936).

 

Fot.: „Turysta” R. 1: 1952 nr 4 s. 10; – Podr. Enc. Pedagog., I 277, II 353, 405, 651; – Gadecki M. B., Pracownicy i słuchacze, Oświata pozaszkolna Samorządu m. st. Warszawy, Pod red. J. Baranowskiej, W. 1930 s. 39; Gomólińska M., Początki pracy, Oświata pozaszkolna Samorządu m. st. Warszawy, Pod red. J. Baranowskiej, W. 1930 s. 16, 18; K[ulwieć] K., Założenie Towarzystwa, „Rocznik PTK” R. 1: 1907 s. 3–5; Lenartowicz S., Historia PTK, Pamiętnik jubileuszowy w 50 rocznicę założenia Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, W. 1958 s. 10–30; Szkoła Jadwigi Sikorskiej w Warszawie, W. 1927 s. 214; – Dybczyński T., Wspomnienie, „Ziemia” R. 16: 1931 s. 390–2; „Dziennik Urzędowy Min. Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Królestwa Polskiego” (W.) 1918 nr 7 s. 275; „Dziennik Urzędowy Min. Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Rzeczypospolitej Polskiej” (W.) 1919 nr 5 s. 159, 1923 nr 19 s. 328, 1928 nr 6 s. 250; J. A., Listy z podróży naokoło świata. „Ziemia” R. 4: 1913 s. 610–11, 745–7, 779–82, 793–4, 816–8, 847–9, R. 5: 1914 s. 5–6, 26–8, 42–4, 54–5, 171–2, 204, 243–4, 283–4, 331–2, 458–60, 468–9, 491–2; tenże, Garść wspomnień, „Ziemia” R. 16: 1931 s. 336–8; Kalendarzyk polityczno-historyczny miasta stoł. Warszawy na rok 1916, W. 1916 s. 74, 76, 78, 79, 193, … na rok 1917, W. 1917 s. 51, 70, 89, 97, 259; Konarski K., Pamiętniki (w druku); Sprawozdanie Gimnazjum Żeńskiego imienia Cecylii Plater Zyberkówny, W. 1925 s. 26; Wojno T., O A. J-m, Pamiętnik jubileuszowy w 50 rocznicę założenia Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, W. 1958 s. 30–6; – F. K., A. J., „Gaz. Ludowa” R. 3: 1947 nr 287 s. 3; Fleszarowa R., Twórca polskiego krajoznawstwa, „Turysta” R. 1: 1952 nr 4 s. 10; Hoffman K., Jubileusz A. J-ego, „Ziemia” R. 7: 1922 nr 6 s. 210–3; Kulwieć K., Przemówienie wygłoszone w dniu jubileuszu A. J-ego w dn. 14 maja 1922 w sali miejskiej Magistratu Warszawskiego, „Ziemia” R. 7: 1922 s. 213–16; Leszczycki S., A. J., (Wspomnienie), „Biuletyn PTK” R. 2: 1947 nr 6 s. 3–4; Liga Ochrony Przyrody, „Ziemia” R. 13: 1928 s. 58; Pogrzeb A. J-ego na Powązkach w kwaterze zasłużonych, „Gaz. Ludowa” R. 3: 1947 nr 288 s. 2; „Rocznik PTK” R. 1: 1907 s. 22, 23, R. 2: 1908 s. 17, R. 3: 1909 s. 17, R. 4: 1910 s. 18, R. 5: 1911 s. 13, R. 6: 1912 s. 40, R. 7: 1913 s. 22, R. 8: 1916 s. 24, R. 9: 1928 s. 15, 18; Spr., Zgromadzenie ogólne Stow. „Echo”, „Łącznik” R. 1: 1908 nr 18 s. 271; Staszewski K., A. J., „Głos Nauczycielski” 1948 nr 5 s. 65–6; Walny Zjazd Delegatów Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w dniu 24 kwietnia 1927 w Krakowie, „Ziemia” R. 12: 1927 s. 183–4; Wojno T., A. J. (Wui), „Ziemia” R. 30: 1946 nr 1/2 s. 2–3; Zjazd delegatów PTK, „Ziemia” R. 14: 1929 s. 127; – Arch. Zarządu Cmentarza Powązkowskiego w W.: Akt zgonu wydany przez parafię w Pęcicach, gm. Skorosze nr 34/1947 z dn. 15 X 1947; Kennkarta J-ego w posiadaniu rodziny; B. PTTK w W.: Borkowska W., Fragmenty z życia śp. Wuja A. J-ego (mszp.), Orłowicz M., A. J. jako turysta (mszp.), Szafer W., A. J. a ochrona przyrody (mszp.); – Zakł. Antropologii UJ: Koresp. Kazimierza Stołyhwy; – Relacja pisemna M. Kolbuszewskiej; Relacje ustne W. Borkowskiej, R. Danysz-Fleszarowej, J. Kołodziejczyka i T. Wojno.

Stanisław Konarski

 

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.