INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Aleksander Morgenbesser     

Aleksander Morgenbesser  

 
 
1816 - 1893-02-10
Biogram został opublikowany w 1976 r. w XXI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Morgenbesser Aleksander (1816–1893), poeta, działacz narodowy na Bukowinie. Ur. w Jarosławiu (w nieruchomości położonej między obecnymi ulicami Świerczewskiego, Pułaskiego i Kościuszki), był synem Stanisława, austriackiego urzędnika pochodzącego ze Spisza, i Katarzyny z Ogonowskich. Początkowo uczył się w Jarosławiu; na program nauczania w tamtejszej szkole miał wpływ uczony eks-pijar, dziekan jarosławski ks. Franciszek Siarczyński. Sympatia dla literatury klasycystycznej wyniesiona z tej szkoły wywarła później wpływ na twórczość poetycką M-a. We wrześniu 1827 rozpoczął naukę w gimnazjum przemyskim, gdy jednak ojca przeniesiono na stanowisko starszego poborcy do Lwowa, M. od r. 1830 uczęszczał do gimnazjum tzw. dominikańskiego we Lwowie. W r. 1834 zapisał się na Wydział Filozoficzny Uniw. Lwow., w l. 1835–9 studiował na tymże Uniwersytecie prawo. W r. 1838 Florian Ziemiałkowski przyjął M-a do tajnego związku «Synów Ojczyzny», który był niższym stopniem organizacyjnym «Młodej Sarmacji». Wstąpiwszy po studiach do lwowskiego sądu kryminalnego, oddał M. znaczne usługi konspiratorom, gdyż informował ich o przebiegu dochodzeń przeciw aresztowanym związkowcom i o nazwiskach osób, jakie miały zostać uwięzione. Po rocznej praktyce w sądzie przeszedł do pracy w skarbowości. Fala represji, jaka tymczasem wzmogła się w Galicji wobec członków tajnych związków patriotycznych, objęła również M-a. W jego mieszkaniu 16 VIII 1841 przeprowadzono drobiazgową rewizję, a 20 XI t. r. M. został uwięziony w «Małych koszarach» we Lwowie. Przeciw M-owi prowadzono szczególnie surowe śledztwo, gdyż poprzednio, podczas pracy w sądzie, dzięki niemieckiemu nazwisku cieszył się zaufaniem prezesa sądu kryminalnego J. Pressena, który dopuszczał go do poufnych spraw. Zanim został zwolniony z więzienia (21 I 1845), nabawił się astmy.

Dla podniesienia animuszu aresztantów ułożył M. obrazek sceniczny ukazujący działalność lwowskiego sądu kryminalnego. Sądy pacanowskie, jakie M. ogłosił w „Gwiazdce Cieszyńskiej” z r. 1854, są – jak się zdaje – dostosowaną do warunków wydawniczych przeróbką owego obrazka. Pisał też ballady o zabarwieniu humorystycznym, największym zaś powodzeniem wśród współwięźniów cieszyła się Obrona Sokołowa napisana w marcu i kwietniu 1844 pod wpływem opowieści z życia małej mieściny, snutych przez ks. Aleksandra Lipińskiego z sąsiedniej celi. Wydana po dziesięciu latach (Lw. 1854) spotkała się z niezwykle życzliwym przyjęciem w Galicji: była wielokrotnie przedrukowywana, uczono się jej na pamięć, pomimo sporych rozmiarów tego eposu heroikomicznego. Najtrwalej zapisała się w pamięci powszechnej dodana do Obrony Sokołowa piosenka Pije Kuba do Jakuba, o starej co prawda genealogii, ale upowszechniona w postaci, jaką jej nadał M. W więzieniu również powstał poemat humorystyczny Myślący burmistrz, wydany dopiero w r. 1881 (Lw.), ale znany z odpisów wcześniejszych. M. «mały, garbaty, z wielką głową, wiecznie żartujący» utwierdził opinię o sobie jako młodym talencie literackim, gdy wydał (Lw. 1854) Dumy historyczne. W czasopismach i odpisach rękopiśmiennych rozpowszechniano inne dumy i wiersze okolicznościowe pióra M-a.

Sytuacja materialna M-a po opuszczeniu więzienia była ciężka. Pozostawał pod nadzorem policyjnym, objęto go zakazem pracy w administracji państwowej, nie mógł też samodzielnie uprawiać praktyki adwokackiej. Był już wtedy żonaty. W poszukiwaniu środków utrzymania przeniósł się na Bukowinę i objął stanowisko dependenta w biurze adwokackim J. Gnoińskiego w Czerniowcach. Amnestionowany w r. 1859 otrzymał posadę notariusza w Sadagórze (wówczas dostarczał Zygmuntowi Miłkowskiemu wskazówek co do realiów historycznych powieści „Krwawe dzieje”). Od początku 1862 r. zastępował notariusza w Czerniowcach, a po czterech latach został stałym notariuszem czerniowieckim. Na Bukowinie M. rozpoczął gromadzić materiały do dziejów stosunków polsko-wołoskich; oparte na tych materiałach, publikowane u schyłku życia i po śmierci prace M-a były już przestarzałe, uznaje się wszakże pionierską rolę M-a w studiowaniu związków polsko-rumuńskich. Dobre stosunki M-a z Rumunami przyczyniły się do poparcia przez nich (obok bukowińskich Polaków) zbiórki na rzecz powstania styczniowego. Chołodecki wymienia M-a jako członka tamtejszej organizacji narodowej. M. krzątał się wokół sprowadzenia lwowskich aktorów z przedstawieniami do Czerniowiec, a w r. 1869 współpracował z efemerycznym pismem Polaków bukowińskich „Ogniwem”. W t. r. powstało w Czerniowcach Tow. Polskie Bratniej Pomocy, którego prezesem wybrano M-a. Pierwszym zadaniem Towarzystwa była pomoc byłym powstańcom, którzy emigrowali na Bukowinę. Już w końcu 1869 r. rozszerzono działalność Towarzystwa przez założenie Czytelni Polskiej, organizowanie odczytów, spotkań towarzyskich, przedstawień teatralnych, fundowanie stypendiów itp. Zasługi M-a w rozwoju Towarzystwa były wysoko cenione, pomimo tego dochodziło do sporów między nim a ludźmi ugodowo nastawionymi wobec Austrii. W r. 1872 M. ustąpił z zarządu, powrócił jednak do władz Towarzystwa w r. n. W l. 1876–81 ponownie stał na czele Towarzystwa, po ustąpieniu z prezesury mianowano go członkiem honorowym Biblioteki Polskiej w Rumunii (14 II 1887). Został również prezesem utworzonego pod koniec 1890 r. stowarzyszenia politycznego pod nazwą Koło Polskie. Zachęcony powodzeniem Obrony Sokołowa napisał w podobnej manierze: Palestrę czyli wojnę prawników, poemat żartobliwy w siedmiu pieśniach (Lw. 1880), Zwycięstwo książki (Czerniowce 1883), Jubileomanię, nowelę galicyjską (Lw. 1887, wyd. 2., Lw. 1892). Wydał pomnożone edycje Dum historycznych (Czerniowce 1872 i 1889) oraz Śpiewy historyczne (Czerniowce 1890), które miały być kontynuacją dzieła Juliana Ursyna Niemcewicza o tymże tytule. M. zmarł 10 II 1893 w Czerniowcach, 12 II został pogrzebany na miejscowym cmentarzu katolickim. Jedną z ulic w tym mieście nazwano jego nazwiskiem (od r. 1937 – także w Jarosławiu).

Żonaty z Magdaleną z Mendychowskich miał synów: Edwarda i Hipolita, oraz córkę Stefanię. Syn Edward otrzymał imię na pamiątkę młodszego brata M-a zmarłego w maju 1848 z ran odniesionych na barykadach krakowskich. Pamiętnik M-a z lat młodości (do uwolnienia z więzienia) złożony przez autora w zbiorach raperswilskich i sprowadzony z nimi do B. Narod. spłonął w powstaniu warszawskim 1944 r., inne autografy i dokumenty osobiste M-a spłonęły w Rohatynie podczas pierwszej wojny światowej.

 

Estreicher; Nowy Korbut, VIII; Enc. Org. (1898–1904); Enc. Ultima Thule; W. Enc. Powsz. (PWN); W. Ilustr. Enc. Gutenberga; Słown. Pracowników Książki Pol., (bibliogr.); – Badeni J., W Czerniowcach, „Przegl. Powsz.” 1892 i odb.; [Białynia-Chołodecki J.] Ćwik W., A. Morgenbesser, „Gaz. Pol.” 1893 (i odb., Czerniowce 1893); tenże, A. Morgenbesser, w: Morgenbesser A., Obrona Sokołowa, Lw. 1913 (podob.); tenże, Kilka szczegółów z przeszłości m. Jarosławia, Lw. 1900 s. 32; tenże, Kresowa Biblioteka Polska w Czerniowcach, w: Na dziesięciolecie Biblioteki Miejskiej w Bydgoszczy 1920–1930, Bygdoszcz 1931 s. 124–36; tenże, Księga pamiątkowa, s. 308; tenże, Przeszłość Towarzystwa Polskiego Bratniej Pomocy i Czytelni Polskiej w Czerniowcach, Czerniowce 1885 s. 13, 18–20, 24, 32, 35; Biedrzycki E., Historia Polaków na Bukowinie, Zesz. Nauk. UJ, Kr. 1973 nr 300; tenże, Piśmiennictwo polskie i teatr polski na Bukowinie w okresie panowania austriackiego (1774–1918), „Roczn. Kom. Hist.-Liter.” (Kr.) R. 9: 1971 s. 137–8, 141, 143; Breiter E., A. Morgenbesser, „Kur. Lwow.” 1893 nr 54–5; Kieniewicz S., Konspiracje galicyjskie, W. 1950; Krajewski J., Tajne związki polityczne w Galicji, Lw. 1903 s. 104, 123 (błędnie podany miesiąc aresztowania: wrzesień zamiast listopad), 126; Krejči K., Heroikomika v básnictví Slovanů, Praha 1964; Kryczyński B., Bukowina a Polska, „Nasz Kraj” 1906 nr 20, 23; Łempicki S., Prowincjałki galicyjskie „Gaz. Lwow.” 1934 nr 38–40; Schnür-Pepłowski S., Z przeszłości Galicji, Lw. 1894 II 120–1; Wasylewski S., „Naszus miastus Sokołowus”, „Kur. Liter.-Nauk.” 1938 nr 52; Widmann K., Franciszek Smolka, Lw. 1891 s. 92; – Bogdański H., Pamiętnik 1832–1848, Kr. 1971; Hertz P., Zbiór poetów polskich XIX w., W. 1961–75 ks. 2, 6; Miłkowski Z., Od kolebki przez życie, Kr. 1936 II; Pamiętniki spiskowców i więźniów galicyjskich w l. 1832–1846, Wr. 1954; Ziemiałkowski F., Pamiętniki, Kr. 1904 cz. 1 s. 6; – „Kur. Lwow.” 1893 nr 43, 46; „Wolne Pol. Słowo” 1893 nr 132 (data ur. 1819); – B. Jag.: rkp. nr 3376, nr 6464 k. 126, nr 7347 s. 191, nr 8948, rkp. Przyb. 110/70; B. Narod.: rkp. 2674, 8907; B. Ossol.: rkp. 2838, 3023, 3091, 4397, Bawor. rkp. 1579; B. PAN w Kr.: rkp. 2159 t. 12.

Rafał Leszczyński

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.