INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Aleksander Potocki     

Aleksander Potocki  

 
 
1798-05-09 - 1868-08-24
Biogram został opublikowany w latach 1982-1983 w XXVII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 
Potocki Aleksander (1798–1868), pułkownik gwardii rosyjskiej, uczestnik powstania listopadowego, emigrant i filantrop. Ur. 9 V (w 3 tygodnie po cichym ślubie rodziców) w Tulczynie, był synem Szczęsnego (zob.) i jego trzeciej żony Zofii (zob.), bratem Mieczysława (zob.), Bolesława (zob.) i Zofii Kisielewowej (zob.). Po ojcu odziedziczył dobra humańskie z Zofiówką, do czego doszła scheda po matce (łącznie ok. 30 000 dusz męskich). O jego edukację troszczył się zaprzyjaźniony z matką Nikołaj Nowosilcow (rekomendował preceptorów). Służył P. w cesarskiej gwardii rosyjskiej, gdzie doszedł do stopnia pułkownika. Brał udział w wojnie tureckiej (1828–9). W r. 1829 zwolnił się z wojska i rozpoczął wyprzedaż swych dóbr, a uzyskane pieniądze lokował w Wiedniu. Uprawiał muzykę (grał na wiolonczeli), interesował się literaturą i malarstwem (sam rysował portrety). Przyjaźnił się z Adamem Mickiewiczem, którego znał z czasów odeskich (1825), podróżował z nim po Włoszech, dokąd przybył w lutym 1830. Wedle relacji Władysława Mickiewicza P. otworzył wówczas poecie «konto u swego bankiera, tak że Mickiewicz mógł się już nie troszczyć o opóźnienie przesyłek z kraju». We Włoszech obracał się P. w kręgu malarzy, wspierając ich finansowo.
 
W początkach powstania listopadowego znalazł się P. w Galicji, skąd musiał «uciekać jak najprędzej do Wiednia», bo w Galicji «plują w oczy nie tylko mężczyźni, ale i kobiety, jeśli widzą Polaka nie bijącego się za sławę» (jak pisał do swego petersburskiego plenipotenta Ludwika Jenicza). W kwietniu 1831 przybył do Berlina, skąd udał się do Poznania, do swej przyrodniej siostry Konstancji Raczyńskiej. Za namową siostry Zofii Kisielewowej, gotował się do udziału w powstaniu. W cytowanym liście do Jenicza (z Berlina 2 V 1831) zapowiadał P. «wielką odmianę» w swym życiu, oświadczał, że nigdy nie wróci do Petersburga (chyba przywieziony przez żandarmów do twierdzy Petropawłowskiej), że ma «polskie imię, choć diablo oplamione», a pozostając w Berlinie powinien «przemienić imię na Potockszwajn» (doradzając Jeniczowi, żeby się przezwał «Jeniczowem»). Przybywszy do Warszawy, zgłosił się P. pod rozkazy gen. Jana Skrzyneckiego, otrzymał 28 VII 1831 nominalny stopień pułkownika 5 p. strzelców konnych. Zamierzał wystawić swoim kosztem pułk, który jednak nie zdążył się uformować przed upadkiem powstania. Aktywność P-ego ograniczyła się do pomocy finansowej, jakiej udzielił Komitetowi Ziem Ruskich – ofiarował na ten cel 20 000 zł. Z powodu złego stanu zdrowia otrzymał 13 IX w Modlinie dymisję, ale 3 X – przed przekroczeniem granicy pruskiej przez armię polską – nadano mu Złoty Krzyż Virtuti Militari. Jako służący Klaudyny Potockiej, przedostał się P. przez Prusy do Drezna. Tam dostarczono mu pieniądze uzyskane z rocznego dochodu pozostałych majątków. Majątki te uległy rychło konfiskacie – w kluczu humańskim utworzono kolonię wojskową, a Zofiówkę przemianowano na «Carycyn Sad». Szwagier P-ego P. Kisielew i przyrodni brat Jan Witt obiecywali mu wyjednać amnestię carską i zwrot majątków, ale P. wolał pozostać – jak to określał – «biednym ale niezależnym» i nigdy do kraju nie wrócił. Czuł się winnym za postępowanie ojca i manifestował swój patriotyzm. Sumy uzyskane z wcześniejszych wyprzedaży i ostatnich intrat magnackiej fortuny, ulokowane w papierach wartościowych, przynosiły mu niezły dochód, ok. 80 000 zł rocznej renty; P. uważał się jednak za biednego i żył oszczędnie, aż do granicy dziwactwa. Nie żałował natomiast pieniędzy na zapomogi dla emigrantów polskich. Wspierał pojedyncze osoby oraz łożył znaczne sumy na Tow. Naukowej Pomocy, Stowarzyszenie Dam Polskich i Stowarzyszenie Podatkowe. Kwoty, które ofiarowywał, wynosiły po 1 000 fr., kiedy przeciętne składki nie przekraczały 10 fr.
 
P. mieszkał w Dreźnie (uzyskał obywatelstwo saskie), ale większą część każdego roku spędzał w Rzymie, Neapolu i niemieckich uzdrowiskach, spotykając się z przebywającą w tych miastach arystokracją polską. Zaprzyjaźniony był z Zygmuntem Krasińskim (P. był szwagrem Delfiny Potockiej), który dedykował mu wiersz datowany 29 I 1840 «Aleksandrowi – Zygmunt w chwili odjazdu». W listach Krasińskiego znajduje się taka charakterystyka P-ego: «dobry, poczciwy, grubianin w mowie, szlachetny w czynach… dziwna natura tego człowieka, wstydzi się dobrych stron charakteru swego… Od pierwszego wejrzenia sprawia odrazę, w drugim lepiej poznany musi być kochanym i szanowanym…». P. pozostawał też w przyjaznych stosunkach z Juliuszem Słowackim, który w swych listach pokpiwał z jego upodobania do kobiet wysokiego wzrostu («olbrzymek»). Bywał też u P-ego Cyprian Norwid. P. znany był z wielu dziwactw, organizował np. orkiestry z zebranych przypadkowo ulicznych grajków i dyrygował nimi na ulicach i placach. Zmarł 24 VIII 1868 w Dreźnie i tam został pochowany.
 
Rodziny nie założył.
 
 
 
Słown. Geogr. (Humań); Niesiecki, VII; Żychliński, I (tabele), XIV 61; – Czartkowski A., Pan na Tulczynie, Lw. 1925 s. 122–35; Dernałowicz M., Od „Dziadów” części trzeciej do „Pana Tadeusza”, W. 1966; Kostenicz K., Ostatnie lata Mickiewicza, W. 1978; Łojek J., Dzieje pięknej Bitynki, W. 1972; Makowiecka Z., Mickiewicz w Collège de France, W. 1968; Mickiewicz W., Żywot Adama Mickiewicza…, P. 1892, 1895 II IV; Pułaski K., Kronika polskich rodów szlacheckich Podola, Wołynia i Ukrainy, Brody 1911; [Rolle J.] Dr Antoni J., Wybór pism, Kr. 1966 I, III; – Barzykowski S., Historia powstania listopadowego, P. 1883 I 34, 486, IV 351; – Chrząszczewski A., Pamiętnik oficjalisty Potockich z Tulczyna, Wr. 1976; Compte-Rendu de l’Association de Bienfaisance des Dames Polonaises à Paris 1840–1846; Iwański A., Pamiętniki 1832–1876, W. 1968; Jełowicki A., Moje wspomnienia, W. 1970; Korespondencja J. Słowackiego, Wr. 1962–3, I–II; Krasiński Z., Listy do Adama Sołtana, W. 1970; tenże, Listy do Delfiny Potockiej, W. 1975 I–III; tenże, Listy do Jerzego Lubomirskiego, W. 1965; tenże, Listy do Konstantego Gaszyńskiego, W. 1971; tenże, Listy do Koźmianów, W. 1977; tenże, Listy do Stanisława Małachowskiego, W. 1979; Kraszewski J. I., Rachunki z r. 1868, P. 1869 III 994–9 (błędne daty urodzin i śmierci); L(eonard) Ch(odźko), Potocki hr Aleksander Pilawita, „Roczn.Tow. Hist.-Liter. w Paryżu” 1868 s. 413–15; Listy emigracyjne Joachima Lelewela, Wr. 1956; Nieznane listy Krasińskiego, Oprac. Z. Sudolski, „Przegl. Human.” 1965 nr 4 s. 90; Norwid C., Pisma wszystkie, W. 1971 VIII–X; Notatki drezdeńskie, [Drezno] 1869, 1870 (fot.); Odyniec A. E., Listy z podróży, W. 1961 I–II; Potocki L., Urywek ze wspomnień pierwszej mojej młodości, P. 1876; Stowarzyszenie Podatkowe. Sprawozdania z l. 1862–1864; Walewska M., Polacy w Paryżu, Florencji i Dreźnie, W. 1930 s. 112–14; Wrotnowski F., Powstanie na Wołyniu, Podolu i Ukrainie, Lipsk 1875 II s. 356–7; [Zamoyski W.], Jenerał Zamoyski 1803–1868, T. 5: 1847–1852, P. 1922; Żmichowska N., Listy, Wr. 1957 I; – „Czas” 1868 nr 198; „Kur. Warsz.” 1868 nr 191 (tu data śmierci: 26 VIII); – Kartoteka oficerów Wojska Polskiego Zbigniewa Zacharewicza (Kr.).
 
Barbara Konarska
 
 
 

Powiązane artykuły

 

Obrona Warszawy w 1831 r.

Powstańcy i cywile opanowali miasto już 30 listopada 1830 r. Namiestnik carski i garnizon rosyjski ewakuował się. Warszawa stała się centrum polityczno-administracyjnym i wojskowym powstania listopadowego,......
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.