INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Andreas Schoneus      "Gratvlatio Andreae Schonaei [...] ad [...] Franciscvm Deittrichstain, [!] S. R. E. cardinalem ampliss."
Biogram został opublikowany w 1994 r. w XXXV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Schoneus (Schoen, Schön) Andreas, pseud. Eumorphus (1552–1615), poeta nowołaciński, prof. teologii, podkanclerzy i rektor Uniw. Krak. Ur. w kwietniu w Głogowie w niemieckiej rodzinie mieszczańskiej, był synem Matthiasa. Od swego nazwiska Schoen urobił sobie przydomek Eumorphus, którego używał też jako pseudonimu.

Do Krakowa S. przybył prawdopodobnie ok. r. 1580, ponieważ już w sierpniu 1581 wydał w oficynie Łazarzowej swój pierwszy utwór, sielankę poetycką Adonis, dedykowaną nowemu bpowi wileńskiemu Jerzemu Radziwiłłowi. W Uniw. Krak. immatrykulował się jednak dopiero w półr. letn. 1583. W r. 1584 uzyskał bakalaureat, w r. 1586 – mistrzostwo sztuk wyzwolonych. W pierwszych wykładach bakałarskich, a następnie magisterskich objaśniał autorów greckich: w r. 1585 Theognisa i trzecią księgę „Iliady” Homera, w r. 1586 – „Odyseę”. Bezpośrednio po promocji wszedł na normalną drogę kariery uniwersyteckiej i prowadził obowiązkowe wykłady w l. 1586–87/88 jako docent extraneus, w l. 1588–91/92 jako członek Kolegium Mniejszego. W r. 1588 został nadto powołany do klasy logiki w pierwszym składzie nauczycielskim nowo założonych tzw. szkół prywatnych (późniejsze Szkoły Nowodworskie). Nie zaniedbywał przy tym twórczości literackiej. Otoczony troskliwą opieką profesora Uniw. Krak. Stanisława Sokołowskiego i przyjęty do jego domu, odwzajemniał okazaną mu życzliwość, zamieszczając w pismach swego mistrza poświęcone mu panegiryczne utwory, jak np.: Periocha w „Justus Joseph” (1588), Series heptachordi Socoloviana w „Orationes ecclesiasticae” (1587), Oda Magnae Matri Virgini w „Nuntius salutis” (1588), a zgon jego uczcił wydając w r. 1595 Odae tres funebres… W r. 1585 ogłosił wierszowany panegiryk pt. Cheirotonia sive mysticum conubium (Kr.) na cześć swego mecenasa, nowo obranego bpa wrocławskiego A. Jerina; w r. 1587 dedykował nadto wydanie podręcznika przyrody pt. „Summa philosophiae naturalis” przypisywanego Albertowi Wielkiemu, z przedmową, w której uwydatnił wiekowe związki Śląska z Uniw. Krak. Wydarzeniami politycznymi z l. 1587–9 (elekcja i koronacja Zygmunta Wazy, oblężenie Krakowa przez arcyks. Maksymiliana, zwycięstwo pod Byczyną, zawarcie traktatu bytomsko-będzińskiego) inspirowane były utwory S-a: trzy ody pod wspólnym tytułem Odae III ad […] Joannem Zamoscium… (Kr. 1588), z których pierwsza skierowana była do Zygmunta III, w drugiej opłakiwał śmierć Stefana Batorego (wydana t.r. osobno pt. Daphnis seu de funere Magni Stephani…), a dopiero w trzeciej sławił kanclerza i wodza, oraz dwie ody De pace Sarmatica (1589), adresowane do A. Jerina a chwalące uczestników pokojowych układów między Polską a Cesarstwem. Do oblężenia Krakowa przez arcyks. Maksymiliana nawiązywał S. nadto w sielance Palaemon seu Promnicum Crasinianum in tumultu bellico conservatum… (Kr. 1589), ujętej w kształt poetyckiego dialogu między pasterzami Meliboeusem i Korydonem (sam autor). Oprócz pochwał dla Stanisława Krasińskiego, archidiakona krakowskiego za opiekę nad szkołami i kościołami, włączył tutaj S. aluzje do aktualnych wydarzeń i przekazał obserwacje społeczne, m.in. uwagi o położeniu chłopów w Polsce. Podobnego zabiegu dokonał w Navis munifica… (Kr. 1595), skierowanym do bpa chełmińskiego Piotra Kostki, poemacie o spławie zboża Wisłą do Gdańska. Wyłącznie panegiryczny charakter miały natomiast dwie ody na ingres kard. Jerzego Radziwiłła na biskupią stolicę krakowską (Kr. 1592), choć i w nich (zwłaszcza w Gratulatio) znalazł się apel o opiekę nad Uniw. Krak. i jej profesorami, oraz poemacik z okazji urodzin królewicza Władysława (Kr. 1595).

Okolicznościowa poezja S-a, artystycznie nierówna, nie wyrastała przeważnie ponad przeciętny poziom tego pisarstwa. W utworach swoich S., biegle władający klasyczną łaciną, nawiązywał świadomie i otwarcie do twórczości Horacego i Wergiliusza. Czasem jednak odchodził daleko od pierwowzorów, tworząc np. w poematach Daphnis i Palaemon samodzielne kompozycje artystyczne, nasycone realiami historycznymi. Właśnie sielanki S-a uzyskały dużą popularność i wywarły wpływ na Szymona Szymonowica (S. zaprzyjaźnił się z nim w czasach studenckich i jego talent poetycki cenił niezwykle wysoko).

W r. 1593, już jako członek Kolegium Większego (od półr. zim. 1592/93) i dziekan Wydz. Filozoficznego, otrzymał S. propozycję objęcia katedry w Akademii Zamojskiej. Propozycję tę złożył mu w imieniu kanclerza Jana Zamoyskiego Szymonowic. S. wahał się, lecz ostatecznie odmówił. Nadal jednak utrzymywał serdeczne stosunki z Szymonowicem i w r. 1594 na jego prośbę zajął się rozprowadzaniem wśród prałatów krakowskich propagandowej odezwy na otwarcie Akademii Zamojskiej. Na odmowę przeniesienia się do Zamościa wpłynął niewątpliwie zaplanowany już wówczas wyjazd S-a na dalsze studia do Padwy. W r. akad. 1595/96 wpisał się S. do metryki nacji polskiej padewskiego uniwersytetu jako preceptor Gabriela, Andrzeja i Jana Tęczyńskich, wojewodziców krakowskich (synów Andrzeja), i studiował tutaj przynajmniej do poł. 1597 r. Dn. 13 II 1598 uzyskał na uniw. w Pizie doktorat obojga praw. Następnie udał się ze swymi podopiecznymi do Rzymu; w r. 1598 uzyskał tu w Sapienzy doktorat teologii. W jesieni 1598 był S. wraz z Gabrielem i Andrzejem Tęczyńskimi w Neapolu, gdzie odwiedzili rezydującego tam posła polskiego Stanisława Reszkę. W Rzymie zawarł S. bliższą znajomość z bpem ołomunieckim F. Dietrichsteinem. W r. 1599 uczcił przyznanie mu godności kardynalskiej panegirykiem wydanym w rzymskiej oficynie M. Mutiusa (w r. 1600 opublikował z tej samej okazji Panegirycus… u Andrzeja Piotrkowczyka w Krakowie).

Po powrocie do Krakowa podjął S. zajęcia uniwersyteckie: do r. akad. 1601/2 wykładał nadal na Wydz. Filoz., dopiero 13 I 1602 uzyskał zgodę na nostryfikację dyplomu rzymskiego. Brak doktorów teologii, który od dłuższego czasu nękał Wydz. Teologiczny, sprawił, że w drodze wyjątku pozwolono mu przed ukończeniem wykładania obowiązkowych sentencji P. Lombarda na zwyczajową responsio pro loco. Odbył ją 2 IX 1602 w kościele św. Floriana na podstawie Questio de Angelis… (Kr. 1602). Ze swymi uczniami i towarzyszami peregrynacji włoskiej utrzymywał nadal bliskie kontakty. W r. 1601 ogłosił panegiryczny poemat Fidus comes (Kr.), sławiący ród Tęczyńskich i cnoty wojewodziców, dedykując Janowi Tęczyńskiemu. On też skłonił go do wyjazdu do Lowanium, nawiązawszy uprzednio korespondencję z J. Lipsiusem, którego dwa listy (do Tęczyńskiego i do siebie) ogłosił w r. 1602 („Justi Lipsii […] epistolae duae…”, Kr.), dołączając do tej publikacji nowe wydanie panegiryku Fidus comes. W r. 1603 opiewał w Fax nuptialis… (Kr.) ślub Gabriela Tęczyńskiego, już wówczas miecznika kor., z Elżbietą Radziwiłłówną.

Rosnący autorytet w środowisku uniwersyteckim, gdzie miał liczne grono przyjaciół (Bazyli Goliniusz, Sebastian Petrycy z Pilzna, Adam Falęcki, Jan Brożek, Jakub Janidło, Marcin Gilewski) przyniosły S-owi 31 XII 1603 nominację na podkanclerzego Uniw. Krak. Dostał ją od bpa krakowskiego Bernarda Maciejowskiego, któremu już wcześniej dedykował swoją questio pro loco, a w r. 1604 (Kr.) osobnym panegirykiem gratulował otrzymania godności kardynała. Odnowił tę nominację S-owi 18 II 1607 następny bp krakowski Piotr Tylicki; w imieniu Uniw. Krak. S. witał go 21 III t.r. mową przy ingresie na biskupstwo (Gratulatio…, Kr.). W półr. zim. 1605/6 został S. wybrany na rektora Uniw. Krak. Urząd ten piastował jeszcze ośmiokrotnie w l.: 1606, 1606/7, 1608, 1611/12, 1612, 1612/13, 1613/14 i 1614, co – zważywszy na duże skłócenie w gronie uniwersyteckim – dowodzi dużej popularności S-a i powszechnego dla niego uznania. Awansował S. również w godnościach kościelnych, uzyskując coraz to nowe beneficja: po r. 1593 otrzymał probostwo w Nowym Mieście Korczynie, po 26 III 1601 probostwo w Proszowicach, w r. 1603 był już proboszczem w Pajęcznie i kustoszem kolegiaty św. Floriana w Krakowie (wkrótce przeszedł w tej kapitule na dziekanię), miał nadto kanonię w kościele św. Jerzego na zamku, prepozyturę w kolegiacie Wszystkich Świętych w Krakowie i plebanię w Końskowoli (1606). Pochłonięty obowiązkami uniwersyteckimi i kościelnymi, z biegiem lat zarzucił właściwie pracę literacką, nie ogłaszał też rozpraw filozoficznych czy teologicznych (o pozostawionych przezeń rękopisach, wśród których miał być żywot Wincentego Kadłubka oraz dzieło Wszystko i nic, wspomina S. Starowolski).

Szczerze przywiązany do uniwersytetu, którego rolę i zasługi cywilizacyjne wielokrotnie podkreślał zarówno w utworach literackich, jak i w korespondencji urzędowej (m.in. w listach do papieża Pawła V i kard. S. Borghese w r. 1612, w memoriałach do stanów Rzpltej, biskupów i urzędników królewskich), wykazał S. nadto zmysł historyczny, przygotowując w r. 1606 własnym sumptem dwa kopiarze dokumentów: przywilejów („Liber privilegiorum, monimentorum, inscriptionum […] Almae Universitatis Studii Cracoviensis…”, rkp. w B. Jag., nr 223) i korespondencji urzędowej uczelni ze Stolicą Apostolską i dworem królewskim oraz dostojnikami duchownymi i świeckimi (rkp. B. Jag., nr 224). Broniąc praw i wolności Uniw. Krak. postępował konsekwentnie z duża rozwagą i taktem dyplomatycznym, unikając skrajności i małostkowych zadrażnień. W r. 1589 wraz z B. Goliniuszem sprzeciwił się otwarciu szkół jezuickich w Krakowie. Wielokrotnie reprezentował interesy uniwersytetu, m. in. na synodzie prowincjonalnym piotrkowskim w r. 1607 , na którym zobowiązał się w imieniu uczelni dostarczyć nauczycieli do nowo otwartego seminarium diecezjalnego, aby udaremnić starania jezuitów o jego prowadzenie. W r. 1612 zabiegał, wraz z Marcinem Wadowitą, na dworze królewskim i u senatorów o zatwierdzenie wszystkich przywilejów Uniw. Krak. i o wyjęcie dóbr akademickich spod obowiązku składania kontrybucji. Kilkakrotnie występował w obronie dobrego imienia uczelni, np. w l. 1605 i 1606 zbijał pogłoski, jakoby astrologowie uniwersyteccy mieli w swoich prognostykach zachęcać Dymitra Samozwańca do wystąpień przeciwko Rzpltej, a w r. 1608 odpierał wysuwane przez posłów oskarżenia, iż władze uniwersyteckie tolerują tumulty wywoływane przez studentów. Po ogłoszeniu brewe papieskiego (1608) i mandatu bpa Tylickiego (1609) o przeprowadzeniu odgórnej reformy Uniw. Krak. znalazł się S. w kłopotliwej sytuacji, ponieważ uznając słuszność zreformowania uczelni nie chciał, aby się to odbyło kosztem jej autonomii. W końcu sierpnia 1609 wszedł wprawdzie w skład komisji do przeprowadzenia wizytacji uniwersytetu, lecz zadeklarował solidarność z profesorami protestującymi przeciw narzucanej reformie. Wobec powszechnego sprzeciwu grona akademickiego nie doszła ona do skutku. W l. 1612–13 dzięki zręcznej agitacji na sejmikach i sejmach, uzyskaniu poparcia wpływowych senatorów i po wielokrotnie ponawianych interwencjach na dworze królewskim i w Kurii rzymskiej udało mu się przełamać opory Zygmunta III i doprowadzić do cofnięcia decyzji z 28 X 1611 o nadaniu kolegium jezuitów w Poznaniu rangi akademii. W lipcu 1613 przyjął wybór na stanowisko kustosza biblioteki Kolegium Większego, w r. 1614 przygotowywał plan zreformowania Szkół Nowodworskich.

Uważany był przez współczesnych za «męża dla rzeczpospolitej literackiej dobrze zasłużonego», znakomitego uczonego a zwłaszcza «celującego znajomością greczyzny». Głębokie przywiązanie do Uniw. Krak. wykazał S. w licznych legatach: w r. 1607 dla Kolegium Większego (np. na wspólny stół, na wino w dzień św. Andrzeja) i t.r. dla kolegiaty św. Anny (aniwersarz). Dn. 19 I 1612 zapisał fundusz 500 złp. ulokowany na kamienicy przy ul. Floriańskiej 7, z której czynsz (30 złp. rocznie) miał zostać przeznaczony na pierwszą w Uniw. Krak. katedrę języka i literatury greckiej. Katedrze tej ofiarował swoje książki (87 tomów; m.in. w B. Jag. znajduje się wydany w r. 1599 we Florencji tom dzieł Plutarcha w donacyjnej oprawie). Stały się one zaczątkiem wydzielonego (1641) zespołu grecystyki w bibliotece Kolegium Większego. W r. 1615 ustanowił w testamencie fundację stypendialną (borkarnę) dla sześciu studentów z Głogowa, a gdyby takowych brakło – z innych miejscowości (łącznie sumę 2 200 złp. ulokowaną na wyderkaf na kilku wsiach). Do Krakowa ściągnął S. dwóch swoich braci, którymi opiekował się w czasie ich studiów i starał się zapewnić im przyszłość. S. zmarł 18 (lub 20) V 1615 i został pochowany w kolegiacie św. Floriana, gdzie wzniesiono mu – staraniem M. Gilewskiego – nagrobek (nie istnieje).

Brat S-a Johann, bakałarz Uniw. Krak. w r. 1597, preceptor Aleksandra Ługowskiego i Jana Daniłowicza, z którymi wyjechał na dalsze studia za granicę (Ingolsztadt, Dillingen, Siena, Bolonia, Padwa), porzuciwszy zamiar studiowania medycyny przyjął w r. 1606 święcenia kapłańskie i był z prowizji brata mansjonarzem w Końskowoli, a następnie wrócił na Śląsk. Młodszy brat Piotr odbył studia w l. 1597/8–1600 i zmarł w r. 1600 tuż po promocji na bakałarza artium.

 

Estreicher; Hist. Nauki Pol., VI; Literatura Pol. Enc., II; Nowy Korbut, III; Słown. Pol. Teol. Katol., IV; Starowolski S., Setnik pisarzów polskich, Kr. 1970; – Barycz, Hist. UJ; tenże, Historia Szkół Nowodworskich, Wyd. 2, Kr. 1988; tenże, Polacy na studiach w Rzymie; tenże, Śląsk w polskiej kulturze umysłowej, Kat. 1979; tenże, W blaskach epoki Odrodzenia, W. 1968; Bauch G., Schlesien und die Universität Krakau im XVI. und XVII. Jahrhundert, „Zeitschr. des Vereins für Gesch. und Altertum Schlesiens” Bd. 41: 1904; Chachaj M., Dzieje opinii Andrzeja Schoneusa o talencie poetyckim własnym i Szymona Szymonowica, „Folia Bibliologica“ R. 40/41: 1992/3 s. 7–12; Heck K., Szymon Szymonowicz, jego życie i dzieła, Kr. 1903 II 171–8, Rozpr. AU Wydz. Filol., XXXVII; Hist. B. Jag.; Kot S., Polska złotego wieku a Europa, W. 1987; Łempicki S., Działalność Jana Zamoyskiego na polu szkolnictwa, Kr. 1922 s. 105; tenże, Renesans i humanizm w Polsce, W. 1952; Nadolski B., Nauczanie greczyzny w Polsce XVI w., „Minerwa Pol.” R. 2: 1929; Nowak-Dłużewski J., Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Zygmunt III, W. 1971; Piekarski K., Dedykacje autorskie w zbiorach druków XVI w. w Bibliotece Kórnickiej, „Silva Rerum” 1927 s. 183; Roessel W., Der letzte Rektor von Format im alten Krakau, Andreas Schoneus, w: Deutsch-polnische Nachbarschaft, Würzburg 1957 s. 156–73; Schermann G., Der Plan der Gründung einer Jesuiten-Universität in Posen, „Zeitschr. der hist. Gesellschaft für die Provinz Posen” Jg. 4: 1888 s. 69–99, 123–58; Węclewski Z., Szlązacy w Polsce, II. A. Schoneus, Lw. 1879 odb. z „Przew. Nauk. i Liter.” R. 7: 1879; – Album stud. Univ. Crac., III 131, 187, 406; Arch. nacji pol. w uniw. padewskim, I; Filozofia i myśl społeczna XVI wieku, Wybrał, oprac. L. Szczucki, W. 1978; Księgi egzaminów do święceń diecezji krakowskiej w l. 1573–1614, Oprac. Z. Pietrzyk, Kr. 1991; Liber beneficiorum et benefactorum Universitatis Jagellonicae in saeculis XV–XVIII, I cz. 1, Wyd. J. Michalewicz, M. Michalewiczowa, Kr. 1978 s. 218–19, 232–3, 246–7; Starowolski, Monumenta Sarmatarum; Statuta nec non liber promotionum; Vet. Mon. Pol., III 350; – Arch. UJ.: rkp. 15, 18, 59, 76 s. 199, 284; B. Jag.: rkp. 220, 222 IV, 226, 241, 243, 2501, 2579, 2587.

Leszek Hajdukiewicz

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.