INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Artur Klemens Socha     

Artur Klemens Socha  

 
 
1896-11-23 - 1943-07-14
Biogram został opublikowany w latach 1999-2000 w XXXIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Socha Artur Klemens (1896–1943), aktor teatralny i filmowy. Ur. 23 XI w Warszawie, był synem Edmunda, tancerza, i Natalii z Maślaków.

S. ukończył gimnazjum w Warszawie, po czym w l. 1912–15 uczył się aktorstwa w Szkole Aplikacyjnej przy Warszawskich Teatrach Rządowych. W r. 1913 zaangażowany został do Teatru Małego. W r. 1915 znalazł się w Rosji, przebywał w Moskwie i Kijowie. Służył w armii rosyjskiej. Po rewolucji lutowej, w r. 1917 zaciągnął się do I Korpusu Polskiego pod dowództwem gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego. Po rozwiązaniu Korpusu pozostał w Rosji i walczył w szeregach 5. Dyw. Syberyjskiej aż do jej rozbicia przez oddziały Armii Czerwonej pod Krasnojarskiem. Dostał się do niewoli, ale uciekł z więzienia. Przez Irkuck i Harbin dotarł do Władywostoku, stamtąd zaś drogą morską przedostał się do Francji. Po krótkim pobycie w Paryżu powrócił do Polski. W sezonie 1922/3 r. zaangażował się jako aktor w Teatrze Polskim w Katowicach, gdzie zagrał m.in. Edmunda w „Damach i huzarach” A. Fredry oraz Hrabiego Manziniego w „Ten, którego biją po twarzy” L. Andrejewa. W l. 1923–8 należał do zespołu Teatru Miejskiego im. J. Słowackiego w Krakowie. Zagrał wówczas wiele pierwszoplanowych ról: tytułową w „Kordianie”, Kostryna w „Balladynie” i Kossakowskiego w „Księdzu Marku” J. Słowackiego, Księdza Piotra w „Dziadach” A. Mickiewicza, Jakuba w „Akropolis”, Mickiewicza w „Legionie” i Jaśka w „Weselu” S. Wyspiańskiego.

W sezonie 1928/9 r. S. przeniósł się do Teatru Miejskiego w Łodzi. W „Hinkemannie” E. Tollera w reżyserii Edmunda Wiercińskiego wcielił się w postać tytułowego bohatera – okaleczonego fizycznie i psychicznie na wojnie. Rolę tę powtórzył jesienią 1929 na scenie warszawskiego «Ateneum» w przedstawieniu we własnym opracowaniu reżyserskim. W l. 1930–9 należał do zespołu Teatru Narodowego w Warszawie, występując w l. 1933–6 również na innych scenach działającego wówczas koncernu Tow. Krzewienia Kultury Teatralnej, przede wszystkim Teatru Polskiego. W okresie tym S. zagrał: Cara w „Kordianie” (dwukrotnie, w r. 1930 w przedstawieniu Juliusza Osterwy pt. „Spisek koronacyjny” w Teatrze Narodowym i w r. 1935 w inscenizacji Leona Schillera na scenie Teatru Polskiego), Wernyhorę w „Weselu” i Samotnika w „Wyzwoleniu” Wyspiańskiego, Angela w „Miarce za miarkę” i Tezeusza w „Śnie nocy letniej” W. Shakespeare’a, Księcia Albę w „Don Carlosie” i Andrea Dorię w „Sprzysiężeniu Fieska” F. Schillera, Piotra w „Judaszu z Kariothu” i Demetriusa w „Kajusie Cezarze Kaliguli” K. H. Rostworowskiego, Klotalda w „Życiu snem” P. Calderona i Lucjana Gregory w „Człowieku, który był Czwartkiem” G. K. Chestertona.

S. grywał również drugoplanowe role w filmach, m.in. Leśnika w „Huraganie” (1928, reż. Józef Lejtes), Jerzego Górskiego w „Mocnym człowieku” wg S. Przybyszewskiego (1929, reż. Henryk Szaro), Delegata z Krakowa w „Dziesięciu z Pawiaka” (1931, reż. Ryszard Ordyński), Piotra Wysockiego w „Księżnej Łowickiej” wg Gąsiorowskiego (1932, reż. Janusz Warnecki i Mieczysław Krawicz), Oficera Legii Cudzoziemskiej w „Ostatniej eskapadzie” (1933, reż. Wacław Serafinowicz), Górkę w „Barbarze Radziwiłłównie” (1936, reż. J. Lejtes), Inżyniera w „Ty, co w Ostrej świecisz Bramie” (1937, reż. Jan Nowina-Przybylski), Prokuratora w „Znachorze”, wg T. Dołęgi-Mostowicza (1937, reż. Michał Waszyński), Inżyniera w „Ostatniej brygadzie”, wg T. Dołęgi-Mostowicza (1938, reż. M. Waszyński) i Chirurga w „Za zasłoną” (1938, reż. Tadeusz S. Chrzanowski). Mocna sylwetka i uroda, «głos jak dzwon» (Zygmunt Nowakowski), o «męskiej, twardej dykcji» (Karol Irzykowski) predestynowały S-ę do ról heroicznych i amantów. Obdarzony był «wielką siłą dynamiczną» (Antoni Słonimski), grywał mężczyzn silnych i zdecydowanych, władców, buntowników, proroków i wojskowych.

Na początku wojny w r. 1939 przedostał się S. na Węgry. W lutym 1940 przybył do Francji, skąd po zajęciu jej przez Niemców ewakuował się do Wielkiej Brytanii. Występował z recytacjami dla żołnierzy polskich. Otrzymywał żołd jako podporucznik rezerwy WP. Kilka miesięcy spędził w obozie dla Polaków w Szkocji. Rozwinęła się wówczas u niego gruźlica krtani. Poddał się operacji, ale w jej rezultacie stracił zupełnie głos. W ostatnim okresie życia był w biedzie. Zmarł 14 VII 1943 w szpitalu wojskowym w Aberfeldy. Pochowany został na cmentarzu polskim w Perth.

S. był żonaty z malarką Zofią Stryjeńska z Lubańskich, poznaną w r. 1927 w teatrze krakowskim, w trakcie pracy nad „Balladyną”, do której projektowała scenografię. Małżeństwo, po burzliwym romansie, zostało zawarte w r. 1929 w Warszawie na Lesznie, bodaj w Kościele ewangelicko-reformowanym, gdyż Stryjeńska musiała się wcześniej rozwieść z mężem Karolem. Związek pozostał bezdzietny, wkrótce się rozpadł z powodu choroby wenerycznej, jakiej nabawił się S., i jeszcze przed wojną został formalnie rozwiązany.

 

Łoza, Czy wiesz, kto to jest ?; Słown. Teatru Pol., I; – Fallek W., Wieczory teatralne, „Głos Polski” 1929 nr 47; Historia filmu polskiego, W. 1966–88 I, II; – Irzykowski K., Recenzje teatralne, W. 1965; Juliusz Słowacki na scenach krakowskich, Kr. 1979; [Nowakowski Z.], zn, Dawid z R–, „Wiad. Pol.” 1943 nr 36; Sikorski A., Szkoła Aplikacyjna przy byłych Teatrach Rządowych Warszawskich i jej wychowańcy, W. 1936; Stokowa M., Stanisław Wyspiański. Monografia bibliograficzna, w: Wyspiański S., Dzieła zebrane, Kr. 1968 XV vol. III–IV; – Słonimski A., Gwałt na Melpomenie, W. 1959; Stryjeńska Z., Chleb prawie że powszedni. Pamiętnik, W. 1995 (fot.); – „Wiad. Pol.” 1943 nr 32 (nekrolog).

Rafał Węgrzyniak

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.