INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Bolesław Szabelski     

Bolesław Szabelski  

 
 
Biogram został opublikowany w XLVI tomie Polskiego Słownika Biograficznego w latach 2009-2010.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Szabelski Bolesław (1896–1979), kompozytor, organista, pedagog.

Ur. 3 XII w Radoryżu na Podlasiu, był najstarszym synem Franciszka (ur. 1869), organisty kolejno w Woli Gutowskiej, Prostyni i Sadownem koło Ostrowi Maz., oraz Marianny z Madyjewskich (ur. 1876). Braćmi S-ego byli: Edward (1898–1942), kapelan wojskowy, który zginął w niemieckim obozie koncentracyjnym w Dachau, Józef (1904–1969), organista, Dionizy (1906–1978), nauczyciel muzyki i śpiewu, dyrektor gimnazjum w Sadownem, oraz Florian (1909–1960).

S. w wieku dwunastu lat rozpoczął naukę pod kierunkiem Jana Łysakowskiego w Szkole Organistów przy Warszawskim Tow. Muzycznym. Równocześnie uczył się w gimnazjum. Od r. 1913 studiował w Konserwatorium Warszawskim w klasie Mieczysława Surzyńskiego i uzyskał w r. 1915 dyplom organistowski. W czasie pierwszej wojny światowej, zagarnięty przez wojska rosyjskie do kopania okopów, znalazł się w Kijowie. Zarabiał tam na życie jako organista, uzupełniając równocześnie przerwaną naukę gimnazjalną. W r. 1917 ukończył kurs nauczycielski Polskiej Macierzy Szkolnej i wstąpił do POW (Komenda Naczelna nr 3). T.r. wrócił do kraju i zamieszkał w Płocku, gdzie podjął pracę organisty w katedrze oraz nauczyciela gry i przedmiotów teoretycznych w Szkole Organistowskiej, prowadzonej przez Sekcję Miłośników Muzyki Kościelnej Warszawskiego Tow. Muzycznego. Prowadził także zespół mandolinowy w pobliskim Sierpcu. Wstąpił ochotniczo do WP; przydzielony do 3. p. artylerii w Wilnie, został członkiem wojskowej orkiestry jako tubista. Po zakończeniu wojny polsko-sowieckiej, w r. 1920, został zdemobilizowany. Podczas akcji plebiscytowej na Górnym Śląsku prowadził na tym terenie w marcu 1921 polskie chóry amatorskie.

W l. 1921–2 pracował S. jako organista w kościele Mariackim w Radomiu; stamtąd dojeżdżał do Konserwatorium Warszawskiego, gdzie kontynuował naukę gry organowej u Surzyńskiego i podjął studia kompozytorskie u Romana Statkowskiego. W r. 1922 zamieszkał w Warszawie; pracował jako organista najpierw w kościołach św. Bonifacego i Świętej Trójcy, a później w kościele garnizonowym św. Jozafata na Powązkach (do r. 1929). Po śmierci Surzyńskiego (1924) poświęcił się wyłącznie studiom kompozytorskim. Pod kierunkiem Statkowskiego powstały wtedy jego pierwsze (niezachowane) utwory: Wariacje na fortepian (1922–4?), Preludia organowe (1922–4?) i I Kwartet smyczkowy (1923–4?); z tego czasu pochodzi też niedokończona, zachowana we fragmentach I Symfonia. Po śmierci Statkowskiego (1925) kształcił się S. w kompozycji kolejno u Ludomira Różyckiego i Henryka Melcera. Wiosną 1927 znalazł się w klasie Karola Szymanowskiego, nowego dyrektora Konserwatorium; dwa lata spędzone pod jego opieką uznał potem za najważniejsze dla początku swej twórczości kompozytorskiej, jednak mistrz widział w nim raczej organistę. S. skomponował w tym czasie Kantatę do słów Mickiewicza (1928, niezachowana). Polecony przez Szymanowskiego założycielowi i dyrektorowi Państw. Konserwatorium w Katowicach Witoldowi Friemannowi, prowadził tam S. od r. 1929 klasę organową oraz zajęcia z kontrapunktu. Ukończył, rozpoczętą jeszcze w Warszawie, organową Passacaglię e-moll (1930), a także II Symfonię na chór, sopran i orkiestrę (1932). To ostatnie dzieło, przejawiające wpływ „Stabat Mater” Szymanowskiego, zostało wykonane w Katowicach 11 IV 1933 pod batutą Faustyna Kulczyckiego i z udziałem Ireny Strokowskiej-Faryaszewskiej w partii sopranowej. W l. 1933–4 skomponował S. muzykę do tragedii Emila Zegadłowicza „Lampka oliwna”. Od r. 1934 pracował dodatkowo w Cieszynie jako nauczyciel w szkole muzycznej. Twórczość z okresu międzywojennego zakończył dwoma utworami orkiestrowymi: Suitą (1936, prawykonanie 16 V 1937 w Katowicach, wyd. cz. 3 Toccata, Kr. 1947, 1950) oraz Etiudą (1938, prawykonanie 18 IV 1939 w Katowicach). Oba utwory są przykładem polskiego neoklasycyzmu z lekkością akcji muzycznej i klarownością formy, porównywalną z najlepszymi wzorami tego kierunku oraz efektowną wirtuozerią orkiestrową.

Po wybuchu drugiej wojny światowej, we wrześniu 1939, S. schronił się w swoich stronach rodzinnych w Sadownem. Pracował jako organista w miejscowym kościele i udzielał prywatnych lekcji; był żołnierzem AK (pseud. Chmiel). W Sadownem napisał w r. 1943 Sonatę organową (Kr. 1966), przerobioną po wojnie na Sinfoniettę na orkiestrę smyczkową i perkusję (1948–50, prawykonanie 20 IV 1951 w Łodzi), nieukończony Magnificat na sopran solo, chór i orkiestrę oraz wstępną wersję Concertina na fortepian (1939?–55). Po zakończeniu działań wojennych wrócił w lutym 1945 do Katowic. W tamtejszym Konserwatorium, przemianowanym na Państw. Wyższą Szkołę Muzyczną (PWSM), objął klasę organów i uczył kompozycji. Był również dziekanem Wydz. Pedagogicznego (do 11 XI 1946). Wraz z bratem Józefem założył w Katowicach-Ligocie prywatną Szkołę Umuzykalniającą im. Karola Szymanowskiego i kierował nią w l. 1946–50. Jako organista koncertował do końca l. czterdziestych, zyskując sławę jednego z najwybitniejszych polskich wirtuozów. W r. 1945 został członkiem Związku Artystów i Kompozytorów Scenicznych; wstąpił też do Stronnictwa Demokratycznego. W r. 1948 wszedł do Zarządu Głównego Związku Kompozytorów Polskich (ZKP), a w l. 1949–51 był ponownie dziekanem Wydz. Pedagogicznego. W r. 1948 otrzymał nagrodę m. Katowic, a w r. 1953 Nagrodę Państwową II st. za III Symfonię (1951–3, prawykonanie 6 III 1953 w Katowicach, wyd. Kr. 1954, 1955). W r. 1955 przestał prowadzić klasę organów i poświęcił się wyłącznie kompozycji.

S. jako kompozytor stał się znany z wykonań swych przedwojennych utworów orkiestrowych: Etiudy i Suity, a szczególnie jej części trzeciej – Toccaty, którą z entuzjazmem przyjęła krytyka i publiczność, a Leopold Stokowski włączył do swego repertuaru. W okresie tzw. realizmu socjalistycznego skomponował S. w r. 1948 Marsz żołnierski do słów Władysława Broniewskiego na chór mieszany z towarzyszeniem instrumentów dętych lub fortepianu (Kr. 1949) oraz Poemat bohaterski do słów A. Bezymieńskiego w tłumaczeniu Juliana Tuwima na chór i orkiestrę (1952). Równocześnie pojawił się w jego muzyce monumentalizm, reprezentowany przez wielkie dzieła cykliczne: III Symfonię, Concerto grosso (1954–5, prawykonanie 12 V 1955 w Katowicach, wyd. Kr. 1958), Concertino na fortepian i orkiestrę (1955–7, prawykonanie 13 IX 1957 w Katowicach), Kwartet smyczkowy (1956–9, prawykonanie 9 III 1959 w Krakowie) oraz IV Symfonię (1957–58, prawykonanie 8 I 1960, wyd. Kr. 1975). Krytyka muzyczna widziała w nich unowocześnioną kontynuację narracji typowej dla symfoniki A. Brucknera, G. Mahlera i D. Szostakowicza, a w przypadku kwartetu smyczkowego także do B. Bartóka. Na II Festiwalu Muzyki Polskiej w r. 1955 otrzymał S. dwie nagrody, za Uwerturę uroczystą i Concerto grosso. Często był członkiem jury konkursów kompozytorskich lub wykonawczych, m.in. na organizowanych od r. 1956 Konkursach im. Grzegorza Fitelberga w Katowicach. Dn. 19 X 1956 otrzymał tytuł profesora nadzwycz., a 6 XI 1958 profesora zwycz. We wrześniu 1957 został na katowickiej PWSM kierownikiem nowo utworzonej Katedry Kompozycji.

W r. 1958 nastąpił w twórczości S-ego zwrot w kierunku awangardy. Zafascynowany twórczością dodekafonistów wiedeńskich, napisał wtedy Sonety na orkiestrę (prawykonanie 7 VII t.r. w Tokio, wyd. Kr. 1961). Dotychczasowy monumentalizm zastąpił w nich lapidarną «hasłową» narracją z preferencją motywiki punktualistycznej rodem z twórczości A. Weberna. Następne utwory, prezentowane regularnie na festiwalach «Warszawska Jesień», wzbudzały podziw dla awangardowej postawy twórcy. Były to: Improwizacje na chór i orkiestrę kameralną (prawykonanie 17 IX 1959), Wiersze na fortepian i orkiestrę (prawykonanie 22 IX 1961, wyd. Kr. 1963), Aforyzmy 9 (prawykonanie 19 IX 1962, wyd. Kr. 1963), Preludia na orkiestrę kameralną (prawykonanie 22 IX 1963, wyd. Kr. 1964). W podobnym duchu utrzymany był Koncert na flet i orkiestrę, wykonany po raz pierwszy 12 V 1965 w Zagrzebiu, w obecności kompozytora (wyd. Kr. 1969). Awangardowy zryw S-ego zamknęła V Symfonia na chór, organy i orkiestrę (prawykonanie 29 IX 1968 na «Warszawskiej Jesieni», wyd. Kr. 1972); stała się ona summą dokonań twórczych kompozytora. W r. 1966 otrzymał S. Nagrodę Państwową I st. za całokształt twórczości kompozytorskiej.

Od r. 1963 był S. na PWSM w Katowicach dziekanem Wydz. Kompozycji, Teorii i Dyrygentury. Przez całe życie wykształcił licznych uczniów, spośród których światową sławę uzyskał Henryk Mikołaj Górecki. W gronie absolwentów klasy gry organowej wyróżniła się Irma Thenior-Janecka. Sukcesy odnoszone przez innych uczniów S-ego, m.in. Zdzisława Szostaka, Zbigniewa Bargielskiego, Jana Wincentego Hawla, Edwarda Bogusławskiego, Piotra Warzechę i Aleksandra Glinkowskiego przyczyniły się do uznania jego klasy za «kuźnię talentów kompozytorskich». Ostatnie dzieła S-ego: poemat symfoniczny na sopran solo, dwa chóry mieszane i orkiestrę symfoniczną Mikołaj Kopernik (prawykonanie 2 IV 1976, wyd. Kr. 1979), kantata na głosy solowe, chór i orkiestrę Reduta 56, upamiętniająca obronę Warszawy (prawykonanie 5 IX 1976 w Warszawie), oraz Koncert fortepianowy (prawykonanie 19 IX 1978 w Warszawie) komponowane były przy pomocy zaprzyjaźnionego inżyniera Zbigniewa Grobelnego, któremu słabnący S. dyktował nuty. Powstały w ten sposób partytury niebędące rękopisem kompozytora i nie spotkały się już z tak przychylnym przyjęciem jak utwory poprzednie. S. mieszkał z rodziną w willi w Katowicach Ochojcu. Zmarł 27 VIII 1979 w Katowicach, został pochowany 1 IX na cmentarzu w Katowicach Panewnikach. Był odznaczony Krzyżem Komandorskim (1959) i Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą (1977) Orderu Odrodzenia Polski.

Z zawartego w r. 1955 małżeństwa z Ireną Marmol (1922–2009) miał S. córkę Marię (ur. 1956).

S. uznawany jest za jednego z najwybitniejszych symfoników polskich XX w. Jego twórczość jest nadal obecna na koncertach i festiwalach, a także w nagraniach płytowych (m.in. w wykonaniu Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach pod dyrekcją Jana Krenza w r. 2006). Imię S-ego otrzymała aula Akad. Muzycz. w Katowicach; wmurowano tam także poświęconą mu tablicę pamiątkową.

 

Enc. Muzycz.; Encyklopedia muzyki, W. 1964; Grove’s Dictionary, London 2001; Hanuszewska N., Schaeffer B., Almanach polskich kompozytorów współczesnych, Kr. 1982; Kompozytorzy polscy 1918–2000, Red. M. Podhajski, W. 2005; Mała encyklopedia muzyki, W. 1981; Die Musik in Gesch. u. Gegenwart, XVI; Nagrody państwowe w latach 1948–1980. Informator, Oprac. J. Adamowiczowa, Wr. 1983; Schaeffer B., Leksykon kompozytorów XX wieku, Kr. 1965 II; Słown. Muzyków Pol., II; – Markiewicz L., Bolesław Szabelski. Życie i twórczość, Kr. 1995 (fot., katalog tematyczny dzieł, bibliogr.).

Leon Markiewicz

 
 

Powiązane artykuły

 

Polskie Państwo Podziemne 1939-1945

Polska była pierwszym państwem, które powiedziało "Nie!" żądaniom ustępstw terytorialnych ze strony nazistowskiej Rzeszy Niemieckiej. Polska była pierwszym państwem, które zbrojnie przeciwstawiło......
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Julian Tuwim

1894-09-13 - 1953-12-27
pisarz
 

Gustaw Lutkiewicz

1924-06-29 - 2017-02-24
aktor filmowy
 

Maria Malicka

1900-05-09 - 1992-09-30
aktorka filmowa
 

Karol Adwentowicz

1871-10-19 - 1958-07-19
aktor teatralny
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Franciszek Sokal

1881-12-18 - 1932-03-31
dyplomata
 

Andrzej Rotwand

1878-04-02 - 1951-04-01
inżynier
 

Józef Narcyz Pogonowski

1874-02-28 - 1949-05-15
farmaceuta
 
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.