INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Dagny Przybyszewska (z domu Juel)     

Dagny Przybyszewska (z domu Juel)  

 
 
1867-06-08 - 1901-06-05
Biogram został opublikowany w 1986 r. w XXIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Przybyszewska z domu Juel (Juell) Dagny (1867–1901), Norweżka, inspiratorka artystów, pisarka, żona Stanisława Przybyszewskiego. Ur. 8 VI w miasteczku Kongsvinger w Norwegii, była córką lekarza Hansa Lemmicha Juela (Juella) i Mindy Blehr.

Od r. 1885 Dagny przebywała w Kristianii (obecnie Oslo), gdzie miała studiować pianistykę i obracać się w kręgach tamtejszej cyganerii artystycznej, epatującej obyczajową swobodą (jej norweski biograf O. M. Selberg kwestionuje te oparte na tradycji wiadomości, jej nazwisko nie występuje na listach studentów konserwatorium w Kristianii). Na jesieni 1892 wyjechała do Berlina w celu kontynuowania studiów muzycznych. Jej pierwszym berlińskim przewodnikiem był zaprzyjaźniony z nią jeszcze w Norwegii malarz Edvard Munch, który utrwalił jej podobiznę w swych licznych obrazach i grafikach. Wkrótce, na początku 1893 r., wprowadzona przez Muncha, weszła do środowiska berlińskiej niemiecko-skandynawskiej cyganerii artystycznej, gromadzącej się w winiarni «Zum Schwarzen Ferkel». W t. r. rozpoczęła twórczość pisarską dramatem Når solen går ned (Kiedy słońce zachodzi). Fascynująca uroda i osobowość Dagny wywierała przemożny wpływ na stykających się z nią mężczyzn; do jej najbardziej zapalonych adoratorów należeli wówczas m. in. August Strindberg i Stanisław Przybyszewski. Z tym ostatnim zawarła ślub w Berlinie 18 VIII 1893. Przez kilka najbliższych lat małżonkowie przebywali na przemian w Berlinie, gdzie klepali skrajną biedę, żyjąc z pożyczek i bardzo nieregularnych honorariów literackich Przybyszewskiego, oraz u rodziny P-iej w Kongsvinger. Dn. 28 IX 1895 urodził im się syn Zenon, a 5 IX 1897 córka Iwi. P. wywierała silny wpływ na kształtowanie się ówczesnej twórczości pisarskiej męża; m. in. pod jej wpływem powstały jego poematy prozą „Totenmesse” (1893) i „Vigilien” (1894). Stanowi ona również wyraźny pierwowzór Izy w trylogii powieściowej „Homo sapiens” (1895–6) oraz Olgi w dramacie „Das grosse Glück” (1897).

Na początku 1898 r. Przybyszewscy wyjechali na zaproszenie Wincentego Lutosławskiego do Hiszpanii, zatrzymując się po drodze w Paryżu. We wrześniu t. r. zamieszkali w Krakowie, gdzie Przybyszewski objął redakcję „Życia” i szybko wysunął się na przywódcę tamtejszej cyganerii artystycznej. P. uczestniczyła w krakowskim życiu towarzyskim i artystycznym, budząc swą osobą w środowisku mieszczańskim sensację i zgorszenie. Do licznego grona jej krakowskich adoratorów należeli m. in. Tadeusz Żeleński (późniejszy Boy), student Władysław Emeryk oraz bracia poeci Wincenty i Stanisław Korab-Brzozowscy. Drugą połowę 1899 r. P. spędziła z dziećmi w Zakopanem. W tym samym czasie jej mąż nawiązał we Lwowie romans z dwiema równocześnie kobietami, z żoną swego przyjaciela Jana Kasprowicza Jadwigą oraz z malarką Anielą Pająkówną. Na początku 1900 r. doszło w Krakowie na tym tle do burzliwego rozstania się małżonków. P. przebywała w Berlinie, Pradze, Paryżu, a następnie przeszło pół roku u rodziny w Norwegii. Na wiosnę 1901 małżonkowie spotkali się znowu w Krakowie, a następnie wyjechali razem do Warszawy. Próba pojednania zakończyła się jednak niepowodzeniem. P. głęboko przeżyła fakt, że mąż uczynił ją negatywną bohaterką drukowanej w „Chimerze” od początku 1901 r. powieści z kluczem „Synowie ziemi”. Dn. 29 IV t. r. popełnił w Warszawie samobójstwo Stanisław Korab-Brzozowski, co współcześni łączyli z jego miłością do P-iej. Tymczasem Władysław Emeryk zaprosił Przybyszewskich na Kaukaz, gdzie jego ojciec posiadał kopalnię manganu. Dn. 4 V P. z synem, w towarzystwie Emeryka, opuściła Warszawę i po dwutygodniowej podróży dotarła do Tyflisu (obecnie: Tbilisi). Tam 5 VI 1901 Emeryk zastrzelił P-ą, a następnie siebie. Zostali pochowani w Tyflisie na cmentarzu katolickim na Kukach.

W r. 1902 staraniem Przybyszewskiego ukazały się w Warszawie w przekładzie na język polski z norweskiego, sporządzonym przez Stanisława Lacka i Przybyszewskiego, dwa tomiki z utworami literackimi P-iej. Pierwszy z nich, Kiedy słońce zachodzi…, zawiera teksty dwóch krótkich dramatów: Grzech i Kiedy słońce zachodzi, oraz kilku poematów prozą, a drugi – tekst dramatu Krucze gniazdo. Utwory te, utrzymane w duchu twórczości Przybyszewskiego, były uprzednio drukowane w „Życiu”. Kilka utworów literackich P-iej, w norweskim oryginale, ukazało się wcześniej na łamach prasy norweskiej.

Osierocone dzieci P-iej zostały zabrane, a następnie adoptowane przez zamieszkałych w Szwecji Gudrun i Wilhelma Westrupów, siostrę i szwagra zmarłej (Zenon do wyjazdu z Polski w r. 1905 mieszkał w Warszawie i w Arkadii koło Łowicza u Laury Pytlińskiej, córki Marii Konopnickiej). Zenon, używający nazwiska Przybyszewski-Westrup, został później szwedzkim dyplomatą, Iwi wyszła za mąż (1918) za szwedzkiego dyplomatę barona Fryderyka Benneta, a po jego śmierci za sztokholmskiego adwokata Staralda Dahlina (1942). W późniejszych latach Przybyszewski, pod naciskiem drugiej żony Jadwigi, zarówno w korespondencji, jak i utworach literackich spotwarzał pamięć P-iej i pomniejszał jej znaczenie w swym życiu i twórczości.

Ostatnio, w związku z ogólnym zainteresowaniem okresem modernizmu, wzrosło zainteresowanie postacią P-iej zarówno w Polsce, jak i w krajach skandynawskich. Świadczy o tym m. in. powodzenie książki Ewy K. Kossak „Dagny Przybyszewska. Zbłąkana gwiazda” (dwa wyd. polskie, 1973 i 1975 i jedno szwedzkie 1978), ukazanie się w Szwecji autobiografii Zenona Przybyszewskiego-Westrupa (1975), polsko-norweski film „Dagny” (1977), zainteresowanie w Norwegii jej utworami literackimi (edycja dramatów P-iej ukazała się w r. 1978 w Oslo pt. Synden og to andre skuespill w opracowaniu i ze wstępem O. M. Selberga). Postać P-iej przypominają również liczne albumy i wystawy dzieł Edvarda Muncha, m. in. w Warszawie w l. 1959 i 1977.

 

P. była wielokrotnie portretowana (obrazy, rzeźby, grafiki, rysunki) przez artystów obcych i polskich; Oprócz Muncha (m. in. portret olej. z r. 1893) przekazali jej wizerunki: S. Wyspiański (rys. z r. 1899), K. Krzyżanowski (portret olej. z r. 1901) i in. (reprod. tych i innych podobizn w książce E. K. Kossak „Dagny Przybyszewska”, Wyd. 2., W. 1975, tu też liczne jej fot.), rzeźbił ją także G. Vigeland (biust, zniszczony przez artystę?); – Pol. Bibliogr. Liter. za l. 1940, 1954–5, 1957–8, 1969–75, 1977; – Brenna A., Edvard Munch og D. Juell, „Samtiden” 1978 nr 1; Ettinger P., Tyfliskie echa śmierci Dagny Przybyszewskiej, „Wiad. Liter.” 1934 nr 51; Eustachiewicz L., Dramaturgia Młodej Polski, W. 1982; Geszwind J., Kłamstwo Przybyszewskiego i kłamstwa o Przybyszewskim, Lw. 1928; Hagemann S., D. Juell Przybyszewska – genienes inspiratrise, „Samtiden” 1963 s. 655–8; Holsztyński S., Meteory Młodej Polski, Kr. 1969 s. 108–33 (fot.); tenże, Przybyszewski, Wyd. 4., W. 1984 (podob., fot.); Kolińska K., Dagny w Warszawie, „Stolica” 1976 nr 47 (fot.); taż, Stachu, jego kobiety, jego dzieci, Kr. 1978 (fot.); Kossak E. K., Dagny Przybyszewska, Wyd. 2., W. 1975 (podob.); Łuskina E., „Taniec miłości i śmierci”, „Nowa Reforma” 1927 nr 296; Makowiecki A. Z., Trzy legendy literackie, W. 1980; Nag M., [dwa artykuły o P-iej oparte na materiałach rękopiśmiennych E. Muncha], „Samtiden” 1975 nr 8 oraz 1976 nr 1; Sawicki S., Przybyszewski w Kongsvinger, „Wiad. Liter.” 1934 nr 7 (fot.); Selberg O. M., Stanisław Przybyszewski og 1890 – årenes norske kunst og literatur, „Samtiden” 1970 s. 103–18; tenże, [Wstęp do:] Juell D., Synden og to andre skuespill, Oslo 1978 s. 5–30; – Grzymała-Siedlecki A., Rozmowy z samym sobą, Kr. 1972; Kotarbińska L., Wokoło teatru, W. 1930 s. 324–51 (fot.); Krzywicki L., Wspomnienia, W. 1958 II 442–8; Lorentowicz J., Spojrzenie wstecz, Wyd. 2., Kr. 1957 s. 40–9; Przybyszewski S., Listy, W.–Gd. 1937–8 I–II, Wr. 1954 III (podob., fot.); Przybyszewski-Westrup Z., Jag har varit i Arkadien, Stockholm 1975 (fot.); Wysocki A., Sprzed pół wieku, Wyd. 3., Kr. 1974; Żeleński Boy T., Ludzie żywi, w: Pisma, W. 1956 III 51–75, 101–12; tenże, Znaszli ten kraj?…, w: Pisma, W. 1956 II; – Informacje Janusza Malika z Tor.

Roman Taborski

 
 

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Stanisław Feliks Przybyszewski

1868-05-07 - 1927-11-23 pisarz
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 
 

Wojciech Alojzy Świętosławski

1881-06-21 - 1968-04-29
chemik
 

Aleksander Dębski

1890-06-13 - 1942-01-31
adwokat
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Tadeusz Mieczysław Sokołowski

1887-10-28 - 1965-01-21
lekarz
 

Władysław Łebiński

1840-10-03 - 1907-10-09
publicysta
 

Jan Andrzej Stankiewicz

1890-11-14 - 1952-10-20
dziennikarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.