INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Eleonora Plutyńska  

 
 
Biogram został opublikowany w 1981 r. w XXVI tomie Polskiego Słownika Biograficznego
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Plutyńska ze Szczepanowskich Eleonora (1886–1969), malarka, profesor tkactwa w Akademii Sztuk Pięknych (ASP) w Warszawie. Ur. 12 XI w Wiedniu, była córką Stanisława Szczepanowskiego, publicysty i pioniera przemysłu naftowego w Galicji, oraz Heleny z Wolskich. Dzieciństwo spędziła we Lwowie i w Małopolsce Wschodniej, w r. 1902 ukończyła celująco naukę w lwowskiej szkole Wiktorii Niedziałkowskiej. Po poślubieniu Antoniego Plutyńskiego (zob.) rozpoczęła w r. 1904 w Krakowie naukę malarstwa na Wydziale Artystycznym Wyższych Kursów dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego, gdzie kształciła się z przerwami do ok. 1910 r. Nauczycielem jej był Józef Siedlecki, u którego w pierwszym roku nauki otrzymała nagrodę za namalowanie «en grisaille» gipsowego odlewu ręki. Mieszkając stale w Galicji, odbywała wraz z mężem wiele podróży zagranicznych; zwiedzała muzea Niemiec, Austrii, Włoch, Belgii, Holandii, Anglii i Francji. Ok. r. 1910 zapisała się w Paryżu do pracowni malarstwa Olgi Boznańskiej przy Académie de la Grande Chaumière. Prócz studiów z natury kopiowała też wówczas obrazy wielkich mistrzów: Van Dycka i Rembrandta. Studia we Francji przerwał P-iej wybuch pierwszej wojny światowej; wróciła wraz z mężem do kraju, gdzie we Lwowie, w Lublinie i w Warszawie uczestniczyła w l. 1914–20 w akcji niepodległościowej. W tym okresie tylko sporadycznie zajmowała się sztuką; m. in. w czasie pobytu w Lublinie wykonała olejne szkice architektury Starego Miasta.

Po ustaniu działań wojennych P. zamieszkała na stałe w Warszawie i zapisała się do nowo otwartej Szkoły Sztuk Pięknych (SSP). Początkowo studiowała malarstwo u Karola Tichego, ale coraz więcej interesowała się architekturą wnętrz i tkaniną. Zaczęła pracować nad kilimami w pracowni Józefa Czajkowskiego, później uczestniczyła w zajęciach z projektowania tkanin w pracowni Wojciecha Jastrzębowskiego, a w warsztatach tej pracowni w ćwiczeniach praktycznych z tkactwa, kilimkarstwa i farbiarstwa. Profesorami jej byli również Tadeusz Pruszkowski i Karol Stryjeński. W r. 1926 zapisała się do pracowni malarstwa Edwarda Trojanowskiego, wkrótce jednak zrezygnowała na studiach z przedmiotów dodatkowych, wybierając jako przedmiot specjalizacji tkactwo. Jak sama pisała po latach, na drogę tę skierowały ją «porównania ze sztuką huculską, ze starymi kilimami ludowymi, z poważną Sztuką Wschodu». Dążyła do opanowania sztuki «barwienia naturalnego, do ręcznego przędzenia surowej wiejskiej wełny, do komponowania w materiale». Jej próby opracowania tkaniny bezpośrednio w warsztacie, bez pomocy jakichkolwiek rysunków technicznych, stały się sensacją studentów warszawskiej Szkoły. Próby te podejmowała P. jeszcze przed Międzynarodową Wystawą Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w r. 1925, na której wśród prac studentów warszawskiej SSP znalazł się jej kilim Ludziki.

P. była jedną z inicjatorek i współzałożycielką spółdzielni zdobniczej «Ład» i została – zresztą wraz z mężem – członkiem jej pierwszej Rady Nadzorczej, występując w niej jako reprezentantka studentów. Nadała «Ładowi» kierunek i ideologię; wyniki jej doświadczeń nad farbiarstwem roślinnym i technicznymi możliwościami tkactwa «przyczyniły się wybitnie do kształtowania charakteru nowego typu tkaniny, zwanej ‘ładowską’». P. uczestniczyła we wszystkich wystawach «Ładu», m. in. w Wystawie Tkanin Europy Północnej i Wschodniej w Paryżu i w Wystawie Sztuki Polskiej w Brukseli w r. 1927, w Warszawie w lokalu firmy «Z. Szczerbiński i S-ka» w r. 1928, na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w r. 1929; pokazała tam kilim płochowy Kwiaty, w r. 1933 w Moskwie, w r. 1936 na wystawie X-lecia «Ładu» w salach Instytutu Propagandy Sztuki (IPS) w Warszawie, gdzie otrzymała nagrodę. W IPS wystawiała jeszcze w r. 1938 kilimy Kwiaty i Kwadraty. Ponadto w r. 1939 wystawiała w Sztokholmie oraz na Wystawie Światowej (World’s Fair) w Nowym Jorku.

W r. 1934 z inicjatywy Zakładu Etnologii Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Wileńskiego Tow. Popierania Przemysłu Ludowego P. podjęła opiekę nad tkactwem ludowym na Polesiu i na Wileńszczyźnie. Wędrowała wówczas od wsi do wsi po Grodzieńszczyźnie, poszukując starych zapomnianych technik tkackich i współpracując z tkaczkami wiejskimi nad odtworzeniem tych technik. Tak powstały słynne «peretyki» i «perebory» poleskie, czyli tkaniny lniane, których wzory tworzono przez specjalne przebieranie nitek osnowy wątkiem czarnym, czerwonym lub kasztanowym. W tym okresie dokonała też P. – jak sama mówiła – «najważniejszej pracy swego życia», niezwykle ciekawego odkrycia zanikającej techniki słynnych niegdyś podwójnych «dywanów» grodzieńskich. Eksponowane wśród wyrobów «Ładu» dywany wykonane techniką podwójną uzyskały dla P-iej i jej zespołu złoty medal na Międzynarodowej Wystawie Sztuki i Rzemiosł w Berlinie w r. 1938. Swoje doświadczenia P. rozpowszechniła przez opublikowanie m. in. artykułu O kilimach i tkactwie („Haft, Strój i Koronka” 1930 z. 2), czy też streszczenie referatu Czy zachowanie form sztuki ludowej – czy raczej zachowanie treści („Sprawozdanie ze Zjazdu Tow. Popierania Przemysłu Ludowego” Wil. 1937).

Okupację niemiecką przeżyła P., razem ze swą siostrą Wandą Szczepanowską, częściowo w Warszawie, częściowo w Zalesiu pod Warszawą, oddzielona od przebywającego za granicą męża. Opiekowała się wówczas chorą przyjaciółką, malarką Zofią Baudouin de Courtenay, i sporządzała na użytek lepszych czasów notatki o problemach sztuki i tkaniny. Jakkolwiek wojna przerwała jej właściwą działalność artystyczną, gdyż tkactwo uprawiała wtedy zarobkowo, P. uczestniczyła jednak w październiku 1943 w pierwszej wystawie Salonu Sztuki «Nike» w Warszawie, pokazując tam dywany Sokółka. Po wojnie powróciła do przerwanej pracy. Nie zważając na zniszczenia i nie istniejącą praktycznie komunikację, wyruszyła na Białostocczyznę w okolice Sokółki, gdzie udało jej się odszukać niektórych spośród ludzi, z którymi współpracowała przed wojną, i odtworzyć zespół tkacki. W krótkim czasie podjęła znowu, tym razem na zlecenie Min. Kultury i Sztuki (Departamentu Plastyki i Sztuki Ludowej, później Biura Nadzoru i Estetyki Produkcji, a wreszcie Instytutu Wzornictwa Przemysłowego i «Cepelii»), swoją pracę na wsi.

W okresie powojennym powstało w zespole P-iej kilkaset tkanin autorskich, sygnowanych i datowanych nieraz inicjałami tkaczek, rzadziej samej P-iej. Wystawiała je m. in. na I i II Wystawie Przemysłu Lekkiego i Rękodzieła Artystycznego w Muzeum Narodowym w Warszawie w l. 1946–8 oraz na Wystawie Polskiego Przemysłu Artystycznego w Związku Radzieckim, Belgii i Holandii. Opublikowała wówczas artykuły o tkaninie podwójnej („Architektura” 1947 nr 2 oraz Dywany ziemi białostockiej i sokolskiej, „Problemy” 1950 nr 6). W r. 1952 P. otrzymała I i II nagrodę za indywidualną tkaninę podwójną Rycerze oraz sześć tkanin wykonanych w zespole na pierwszej Ogólnopolskiej Wystawie Architektury Wnętrz i Sztuki Dekoracyjnej w Warszawie. W t. r. opublikowała artykuł O dawnych dywanach Wschodu („Przemysł Włókienniczy” 1952 nr 1). W r. 1955 brała udział w wystawach z okazji X-lecia PRL, gdzie pokazała tkaninę podwójną Zwierzę oraz z okazji Międzynarodowego Festiwalu Młodzieży, gdzie uzyskała II nagrodę jako kierowniczka zespołu tkaczek. W r. n. wystawiła na XXX-lecie «Ładu» kilimy Kwadraty i Koziołki oraz cztery makaty podwójne. Kilka tkanin podwójnych wystawiła również w Londynie na wystawie polskiej sztuki ludowej (Exhibition of Polish Folk Art).

Będąc od stycznia 1946 zastępcą profesora w Warszawskiej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych, po jej połączeniu z ASP, P. prowadziła nadal zajęcia i w r. 1956 otrzymała nominację na profesora nadzwycz. na kierunku tkackim. Do r. 1962, czyli do swego odejścia w wieku 76 lat na emeryturę dla zasłużonych, kierowała w ASP katedrą tkactwa ręcznego przy Wydziale Malarstwa. Metodę nauczania wyprowadziła ze swych doświadczeń przedwojennych i współpracy z «Ładem». Studentki, które kształciły się pod jej kierunkiem, od początku były wdrażane do komponowania tkaniny wprost na warsztacie tkackim. Specyficzny styl pracy dydaktycznej sprawił, że uczennice P-iej, prócz indywidualnej pracy artystycznej, były przygotowane do podjęcia pracy z tkaczkami wiejskimi i umiały tworzyć we współpracy z nimi oryginalne kompozycje. Wychowankami P-iej były m. in. Barbara Falkowska, Jolanta Owidzka, Krystyna Wojtyna-Drouet, Maria Chojnacka-Gontarska, Barbara Latocha, Hanna Czajkowska, Alicja Francman.

W r. 1957 P. zdobyła II nagrodę na II Wystawie Architektury Wnętrz w Warszawie, a wraz z całym polskim zespołem – złoty medal na XI Triennale w Mediolanie. Opublikowała Wspomnienia o Helenie Bukowskiej („Przem. Lud. i Artyst.” 1957 nr 1–2). Napisała też rozdział O starych podwójnych tkaninach Sokółki, Augustowa i Białegostoku i o podwójnych tkaninach współczesnych do książki „Tkanina polska” (Red. K. Piwocki, W. 1959). W r. 1960, wystawiając z grupą «Powiśle», pokazała kolekcję własnych tkanin podwójnych: Rycerza, Janosika, Festiwal, Kwadraty, Trójkąty – oraz cztery tkaniny wykonane z zespołem. W r. 1962 wystawiała na XV Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie, w r. 1963, w związku z wystawą: Sztuka Użytkowa – Polskie Dzieło Plastyczne w XV-lecie PRL, otrzymała nagrodę I stopnia ministra Kultury i Sztuki za tkaniny podwójne Trójkąty rubinowe i Abrakadabra oraz za całokształt działalności. W r. 1964 opublikowała wspomnienie o Wojciechu Jastrzębowskim („Przegl. Artyst.” 1964 nr 5). W r. 1965 wzięła udział w wystawie objazdowej Polskiej Współczesnej Tkaniny Artystycznej w Oslo, Kopenhadze, Lipsku, Karl-Marx-Stadt, Pradze i Lutz oraz w wystawie Współczesna Tkanina Polska w Mannheim, Eindhoven, Arnheim i St. Gallen. W r. 1966 pokazywała swe prace na XIX Festiwalu Sopockim (Podkowy) oraz na I Warszawskim Festiwalu Sztuk Pięknych (Hokus Pokus, Król). Z okazji osiemdziesiątej rocznicy urodzin otrzymała nagrodę ministra kultury i sztuki. Wreszcie w r. 1967 wystawiła na 40-lecie «Ładu» kilimy: Kwadraty i Jelonki, dywan Trójkąty rubinowe i narzutę Zielony mrok, oraz w r. 1969 na Ogólnopolskiej Wystawie Sztuki Użytkowej z okazji XXV-lecia PRL – Kwadraty.

Najbardziej charakterystycznym dla tkanin P-iej był rytmiczny układ zgeometryzowanych elementów zamkniętych bordiurą. Bordiura ta, często bardzo misterna, otaczała pole środkowe utrzymane w układzie kwadratów, trójkątów lub szachownic. Układ ten powtarzała artystka kolejno w technice kilimu i żakardu (w okresie międzywojennym), w tkaninie podwójnej (w latach trzydziestych i w okresie powojennym). Tkaniny P-iej, poza kilimami, są najczęściej dwubarwne, co w wypadku tkaniny podwójnej wypływało z warunków technicznych (podwójna osnowa i wątek). W zestawieniach kolorystycznych dominowały kontrastowe połączenia koloru czerwonego z niebieskim lub zielonym, fioletowego z żółtym. Zdarzały się też tonacje zimne. P. zmarła 23 III 1969 w Warszawie i została pochowana na cmentarzu w Wilanowie.

Odznaczona była m. in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Polonia Restituta (Odrodzenia Polski) (1928, 1955). Potomstwa nie pozostawiła.

W r. 1970 miała miejsce w Muzeum Historii Włókiennictwa w Łodzi wielka wystawa pośmiertna: «Eleonora Plutyńska i jej krąg». Prace P-iej znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, w Muzeum Historii Włókiennictwa w Łodzi, w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie i w Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach koło Warszawy (rekonstrukcja dywanu grodzieńskiego), w Min. Kultury i Sztuki, w Min. Spraw Zagranicznych oraz w Muzeum Sztuki w Skopje, do którego P. ofiarowała w r. 1964 tkaninę podwójną Król, i w muzeach sztuki ludowej w kilku miastach w Stanach Zjednoczonych, a ponadto w zbiorach prywatnych.

 

Fot. z r. 1909 w układzie Maryli Wolskiej oraz fot. z lat sześćdziesiątych w zbiorach PSB; – Artyści plastycy okręgu warszawskiego ZPAP. 1945–1970; – Huml I., E. Plutyńska, „Projekt” 1967 nr 3 s. 15–20; taż, Polska sztuka stosowana XX wieku, W. 1978; Kondratiukowa K., Eleonora Plutyńska i jej idee, Ł. 1974 (bibliogr.); Piwocki, Hist. Akad. Sztuk Pięknych w W.; Pol. życie artyst. w l. 1915–39; „Przegl. Artyst.” 1970 nr 3 (55) (Grabowski J., W poszukiwaniu zaginionego piękna, Wspomnienia uczniów E. P-iej, Huml I., Kronika życia i twórczości E. P-iej, Piwocki K., E. Plutyńska); – Rocznik CBWA, 1956, 1957, 1958, 1959–1960–1961, 1962, 1963–1964, 1965–1966–1967; – „Stolica” 1969 nr 17; „Życie Warszawy” 1969 nr 73, 77; – Zarząd Gł. ZPAP: Dział ewidencji, ankieta personalna P-iej; – Dokumenty Salonu Sztuki «Nike» z l. 1943–1951 w posiadaniu Karola Thorka z Warszawy; Prace malarskie, notatki, listy, pamiątki i dokumenty rodzinne w posiadaniu bratanicy P-iej Krystyny Szczepanowskiej-Miklaszewskiej z Warszawy; – Surdacka A., Eleonora Plutyńska. Życie i działalność (Praca magisterska pisana przy katedrze historii sztuki nowoczesnej KUL pod kierunkiem doc. Jacka Woźniakowskiego, 1977, mszp. w posiadaniu Krystyny Szczepanowskiej-Miklaszewskiej, bibliogr.); – Informacje Krystyny Szczepanowskiej-Miklaszewskiej.

Maria Zakrzewska

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 
 

Stanisław Antoni Szczepanowski

1846-12-12 - 1900-10-31 inżynier
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Mieczysław Kalenik

1933-01-01 - 2017-06-16
aktor filmowy
 

Władysław Strzemiński

1893-11-21 - 1952-12-26
malarz
 

Henryk Julian Martyna

1907-11-14 - 1984-11-17
olimpijczyk
 

Alfred Wysocki

1873-08-26 - 1959-09-03
dyplomata
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Wacław Lipiński

1896-09-28 - 1949-04-04
historyk
 

Leon Jan Piniński

1857-03-08 - 1938-04-04
prawnik
 

Stefan Wacław Rottermund

1878-11-22 - 1945-05-18
lekarz
 

Adam Rapacki

1909-12-24 - 1970-10-10
ekonomista
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.