INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Franciszek Ksawery Pusłowski     

Franciszek Ksawery Pusłowski  

 
 
1875-06-16 - 1968-07-08
Biogram został opublikowany w 1986 r. w XXIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Pusłowski Franciszek Ksawery (1875–1968), ziemianin, poeta, oficer WP, amator sztuki i ogrodnictwa, lektor języków obcych na wyższych uczelniach. Ur. 16 VI w Sèvres pod Paryżem, jako obywatel rosyjski, był synem Zygmunta (zob.) i Marii z Moszyńskich, córki Piotra (zob.).

P. uczył się w Gimnazjum III im. Króla Jana Sobieskiego w Krakowie i tam złożył egzamin dojrzałości w r. 1893, po czym otrzymał obywatelstwo austriackie. W l. 1893–4 służył w kawalerii austriackiej we Lwowie, zdał egzamin oficerski i otrzymał rangę lieutenanta. Od r. 1894 przez cztery lata studiował prawo na UJ. Przyjaźnił się z artystami: Jackiem Malczewskim, Ludwikiem Puszetem, Józefem Mehofferem, Olgą Boznańską, Ludwikiem Hieronimem Morstinem i, najbliżej, z braćmi ciotecznymi: młodo zmarłym malarzem Stanisławem Moszyńskim (zob.) i literatem Karolem Hubertem Rostworowskim; należał do współpracowników „Museionu”. W r. 1907 wyjechał razem z Rostworowskim do Berlina, gdzie do r. 1910 studiował filozofię i historię sztuki, słuchając wykładów G. Simmla i H. Wölfflina.

Wojna 1914 r. zastała P-ego w rodzinnym majątku Czarkowach nad Nidą, w okolicy których w dn. 16–23 IX toczyły się walki pomiędzy Rosjanami a oddziałami legionistów Józefa Piłsudskiego. Dn. 23 IX do Czarków wkroczyli Rosjanie, którzy spalili pałac i zabudowania gospodarskie, karząc rodzinę Pusłowskich za kwaterowanie legionistów. P. został aresztowany i uwięziony najpierw w Iwangorodzie (Dęblin) i w Warszawie, a potem internowany w Moskwie do końca wojny. Tam był sekretarzem konsula Stanów Zjednoczonych, działał w Centralnym Komitecie Obywatelskim i Polskiej Komisji Likwidacyjnej, był prezesem Komisji Artystycznej Teatru Polskiego. Przyjaźnił się ze slawistą Wacławem Lednickim, Adamem Heydlem, ekonomistą i znawcą sztuki, ks. F. F. Jusupowem, jednym z zabójców G. Rasputina, i z jasnowidzem Stefanem Ossowieckim. Aresztowany w r. 1918, uwięziony i skazany na śmierć, został uwolniony przez Feliksa Dzierżyńskiego na interwencję G. Cziczerina, komisarza ludowego spraw zagranicznych Rosji Radzieckiej.

Po powrocie do Polski w r. 1918 P., jako jedyny po śmierci ojca i braci spadkobierca rodzinnego majątku, został właścicielem lasów i fabryki papieru w Kuczkuryszkach na Wileńszczyźnie, Czarków, pałacu z ogrodem w Krakowie przy ul. Andrzeja Potockiego 10 (dziś Westerplatte 10) i dużego zbioru dzieł sztuki. Zweryfikowany w WP w randze porucznika, wstąpił do 8 p. ułanów i został adiutantem gen. Emila Gołogórskiego w Krakowie. W r. 1919 podczas konferencji pokojowej w Paryżu pełnił służbę przy premierze i ministrze spraw zagranicznych Ignacym Paderewskim i od 14 VII był jego sekretarzem. W tej roli przyjmował w Krakowie w dn. 17 VIII 1919 H. Hoovera, dyrektora American Relief Administration (późniejszego prezydenta Stanów Zjednoczonych). W okresie konfliktu o Śląsk Cieszyński, powstań śląskich i plebiscytu P. pełnił służbę, przydzielony do komisji międzysojuszniczej w Cieszynie (1920) i do komisji międzysojuszniczej na Górnym Śląsku (1920–21). W czerwcu 1922 był w randze rotmistrza adiutantem gen. Stanisława Szeptyckiego na Górnym Śląsku. W końcu t.r. został przeniesiony do rezerwy z czasowym pozostawieniem w służbie czynnej. W r. 1923 jako oficer rezerwowy nadetatowy w randze majora był szefem kancelarii wojskowej i zastępcą adiutanta generalnego prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego. W tym charakterze uczestniczył w goszczeniu rumuńskiej pary królewskiej (Ferdynanda i Marii) i we wręczeniu w Katowicach buławy F. Fochowi, mianowanemu w r. 1919 marszałkiem Polski, i w przyjmowaniu go w Krakowie. W r. 1923, 26 XI P. zamieścił w „Głosie Narodu” (nr 247) list otwarty «do legionistów polskich». Imputował w nim legionistom i Piłsudskiemu udział w tragicznych wypadkach krakowskich, w których polegli ułani. Prezydent zwolnił go natychmiast i odesłał do pułku, wychodząc z założenia, że oficerowi nie wolno brać udziału w polemikach partyjnych, zwłaszcza jeżeli przez to wciąga się pośrednio osobę prezydenta („Kur. Pol.” 1923 nr 323 s. 6). P. został pociągnięty do odpowiedzialności dyscyplinarnej, otrzymał miesiąc aresztu domowego, a meritum sprawy skierowano do oficerskiego sądu honorowego.

Zwolniony z czynnej służby z dn. 31 III 1924, od tego czasu nie pełnił też P. żadnej funkcji związanej z rządem. Pracował w dziale literackim „Głosu Narodu” i w r. 1925 na jego łamach gwałtownie atakował Stefana Żeromskiego (w związku z ukazaniem się „Przedwiośnia”), co wywołało protest warszawskich zrzeszeń literackich. Pędząc życie głównie pomiędzy Krakowem a Czarkowami, gdzie odbudował jedną z oficyn spalonego pałacu, prowadził ożywioną działalność w różnych stowarzyszeniach i klubach, a także w życiu towarzyskim i publicznym Krakowa, często proszony przez prezydenta miasta i różne organizacje o przyjmowanie znaczniejszych gości, m. in. gen M. Gamelina, marszałka P. Pétaina, maharadżów Kapurtala i Dharanpuru, króla rumuńskiego Karola II i woj. Michała, regenta Węgier M. Hortyego, Henryka, hrabiego Paryża, ministra spraw zagranicznych Włoch G. Ciana, Jana Kiepury i M. Eggerth, P. Valéry’ego, księżniczki Juliany holenderskiej (przyszłej królowej) i jej męża Bernharda zur Lippe-Bisterfeld w czasie ich podróży poślubnej w r. 1937. Pałac z ogrodem przy ul A. Potockiego 10 był stałym miejscem przyjęć. Bezpośrednio po wojnie grono artystycznych przyjaciół P-ego powiększyli pianiści, z którymi zapoznał go K. H. Rostworowski: E. Petri, Zygmunt Dygat i przede wszystkim Zygmunt Przeorski. P. stał się w Krakowie osobą bardzo znaną i poszukiwaną. Był prezesem klubów sportowych: oddziału wioślarskiego «Sokoła», sekcji bokserskiej «Wawelu» i Makabi w Nowym Korczynie, wiceprezesem krakowskiego Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych i Towarzystwa Polsko-Szwedzkiego, zbierał fundusze na budowę Muzeum Narodowego, któremu parokrotnie udostępnił swój dom i zbiory w celu urządzania wystaw. Zarówno osobowość gospodarza, jak atmosfera jego domu-muzeum i odbywające się w nim spotkania towarzyskie – miały szczególny charakter oryginalności. W krakowskiej szopce (z lat trzydziestych) śpiewano: «Ważne sprawy – obiad Pusłowskiego Sawy: pół tuzina hrabin, trzech bokserów, jeden rabin». Prawowierny katolik, brał jednak P. nieraz udział w nabożeństwach w synagodze, w niejasny sposób wspominając o możliwości dopływu krwi żydowskiej w swojej rodzinie przez Ezofowiczów. Interesował się syjonizmem, zaprzyjaźniony z litewskim, rosyjskim i międzynarodowym działaczem syjonistycznym, poetą L. Jaffe. Był wielkim przeciwnikiem Piłsudskiego i sanacji.

Podczas niemieckiej okupacji P. zajmował się przekładami, pisaniem oraz pilnowaniem zbiorów, z których jednak hitlerowcy zabrali dwa arcydzieła: L. Cranacha „Rzeź niewiniątek” i „Wenus” Q. Metsysa oba odzyskane po wojnie, pierwsze przez Muzeum Narodowe w Warszawie, drugie przez Muzeum UJ. Od r. 1945 P. nie opuszczał już Krakowa i pracował jako tłumacz przysięgły przy Sądzie Okręgowym w Krakowie dla języków: francuskiego, angielskiego, niemieckiego, łacińskiego i rosyjskiego, w prywatnym biurze tłumaczeń Anny Terleckiej, w Akademii Górniczej jako lektor języka francuskiego i na Politechnice jako lektor angielskiego. Już w r. 1946 został bezpłatnym asystentem seminarium germanistycznego na UJ, a później lektorem na anglistyce, gdzie wykładał o Szekspirze przy dużej frekwencji studentów (opinia prof. Jerzego Kuryłowicza za r. 1949–50, w Arch. UJ). Przez pewien czas uczył też angielskiego w Gimnazjum Nowodworskiego, był przewodnikiem po Wawelu i lektorem angielskiego w Tow. Uniwersytetu Robotniczego. Prócz wymienionych języków posiadał bierną znajomość greki i włoskiego. Bezpośrednio po wojnie pełnił funkcję sekretarza dyrektora krakowskiego biura UNRRA, kpt. Hookhama; był też nadal wiceprezesem Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych, członkiem Komisji Literatur Zachodnich PAU i członkiem zarządu Robotniczego Klubu Sportowego «Groble», później «Unia». W r. 1951 ofiarował Muzeum Narodowemu w Krakowie malowany przez Jana Matejkę portret swojego dziadka Piotra Moszyńskiego, obdarował także Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu. W dn. 7 VIII 1953 sporządzony został akt darowizny, którym P. ofiarował UJ nieruchomość przy ul. Westerplatte 10 i 100 dzieł sztuki, wybranych z rodzinnego zbioru. Ofiarodawca został mianowany dożywotnim kustoszem swojego daru. W latach powojennych, jak dawniej, przyjmował wielu gości ze środowisk arystokratycznych, artystycznych, naukowych i sportowych. Ok. pięć lat przed śmiecia, leżąc już stale w łóżku, grał epizodyczną rolę w filmie fabularnym pt. „Panna z dobrego domu”. Do końca był otaczany przez słuchaczy – często młodych – zainteresowanych jego opowiadaniami i wielostronnym, choć nie systematycznym wykształceniem.

Angażującemu się w tak różne sprawy, P-emu od młodości towarzyszyło zamiłowanie do czytania i twórczość literacka. Był przede wszystkim poetą lirycznym ulegającym wpływom romantyków i symbolistów. Pierwszym opublikowanym jego dziełem były Barweny (Kr. 1899), poemat o miłości do kobiety fatalnej. Uczucie niespełnienia i zawodu bliskiego rozpaczy – motyw często spotykany w ówczesnej literaturze – «pękniete serce», o którym pisał w Castrum doloris po samobójstwie ukochanego brata Włodzimierza, znajduje jednak zawsze w poezji P-ego drogę do umęczonego Boga-Człowieka i ukojenie w naturze. Taką tonację mają trzy następne tomiki: Castrum Doloris, Threny (Kr. 1909), Wigilia (Kr. 1910) i Carmen Saeculare, Dożynki w Czarkowach z muzyką K. H. Rostworowskiego (Kr. 1910) oraz wiersze na temat miesięcy Anno Domini („Museion” 1911 z. VII–VIII). Z czasów zesłania pochodzi „Śpiewnik Bogorodzki” (Moskwa 1916 i przedruk: Radom 1917), tomik o treści patriotycznej złożony z wierszy kilku poetów, m. in. P-ego, z jego wstępem. Twórczość oryginalną łączył P. od początku z translatorską, wiele przekładając z literatury francuskiej, angielskiej, rosyjskiej, niemieckiej, greckiej, łacińskiej i orientalnej (już w r. 1912 wydał tomik wierszy poety perskiego O. Chajjama, we własnym przekładzie z języka angielskiego w oparciu o przekład E. Fitzgeralda i ze wstępem, Kr. 1912); wśród nich wymienić trzeba pozostałe w rękopisach zbiory poezji D. G. Rossettiego, H. Heinego, J. W. Goethego „Fausta” i W. Szekspira „Hamleta”. P. napisał też parę dramatów i poematów na tematy wzięte z historii Polski. Ostatni tomik wydany, to „Ptaki polskie w pieśni” (Paryż 1961) – 28 wierszy własnych i 24 innych poetów polskich i obcych w przekładzie P-ego. Pod koniec życia napisał jeszcze wiele wierszowanych fraszek, które nazywał «ulęgałkami», sięgając do aktualnych wydarzeń politycznych, popularnych skandali, dowcipów itp. – rodzaj kroniki tego, o czym się mówiło.

Życie P-ego podlegało temu samemu co poezja usposobieniu – impulsywnemu a nostalgicznemu, religijnemu a ironicznemu, zarazem egocentrycznemu i nawet kapryśnemu, a skłonnemu do poświęceń. Jedną ze słabości, którą mu wytykano był snobizm. Zawsze ulegał urokowi arystokratycznego pochodzenia; uważał je za wartość samą przez się. Ogromną wagę przywiązywał do posiadania ziemi. Gospodarstwo na roli było mu wprawdzie zupełnie obce, ale własny dom i ziemia należały do sfery psychicznej – stanowiły o zadomowieniu się w tradycji i w przyrodzie – potrafił od świtu do zmroku sadzić drzewa w ogrodzie, otwierać perspektywy widokowe, pielęgnować trawniki. Zniszczenie wiejskiego domu w r. 1914, utrata ziemi w r. 1945 i własności miejskiego domu z ogrodem w r. 1953 były ciosami do końca równie bolesnymi. Wyzbył się tej własności na rzecz UJ nie całkiem z dobrej woli, ale przynaglony powojennymi okolicznościami. Przez całe życie umiał jednak znosić przeciwności losu; był spadkobiercą staropolskiego, schrystianizowanego stoicyzmu. Zmarł 8 VII 1968 w Krakowie i został pochowany w grobowcu rodzinnym w Starym Korczynie, na parafialnym cmentarzu Czarków. Był odznaczony Krzyżem Walecznych, Orderem Polonia Restituta, francuską Legią Honorową 4 kl., orderem szwedzkiego Miecza i Korony Rumuńskiej.

P. rodziny nie założył.

Po śmierci P-ego Muzeum UJ – na skutek starań jego ówczesnego dyrektora Karola Estreichera – przejęło na własność również nie objęte darowizną z r. 1953 ruchomości pozostałe w domu przy ul. Westerplatte. Zaniechano myśli zachowania zbiorów Pusłowskich – jako filii Muzeum UJ – w dotychczasowym ich miejscu i układzie. Wiele dzieł sztuki i zabytkowych przedmiotów zostało umieszczonych w Collegium Majus. Tam też znalazło się archiwum rodzinne Pusłowskich, a w nim dużo korespondencji i część literackiej spuścizny rękopiśmiennej P-ego. Większość tej obfitej spuścizny literackiej jest własnością Marka Rostworowskiego.

 

Portrety P-ego: miniatura, tempera na papierze, S. Moszyński, 1899, popiersie, gips patynowany, autor nieokreślony, portret, olej na tekturze, O. Boznańska, 1913 (?) w Muz. UJ; Portret, ołówek na papierze, J. Mehoffer, 1932, własność Marii Książek, Kr. ul. Gontyna 10; Portret, węgiel na papierze, J. Mehoffer, 1926, własność M. Rostworowskiego, Kr. ul. Gontyna 10; Szkic portretowy, tusz na papierze, M. Rostworowski, 1968 (reprod. w: „Tyg. Powsz.” 1968 nr 34); – Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Dziennik Personalny Min. Spraw Wojskowych, W. 1924 s. 148; Rocznik oficerski, W. 1923, 1924; Buczkowski K., Przeorska Exnerowa Z., Wystawa miniatur na tle wnętrz pałacu hr. Pusłowskich, Kr. 1939; Buczkowski K., Wrzesień T., Wystawa starych zegarów na tle wnętrz pałacu hr. Pusłowskich, Kr. 1938; Przewodnik po zbiorach w pałacu hr. Pusłowskich, Kr. 1936 s. 4; – Estreicher K., Franciszek Ksawery Pusłowski, „Roczn. Krak.” R. 40: 1970 s. 135–7; tenże, Kronika UJ za lata 1967/68, Kr. 1971 s. 105–7; Kieniewicz T., Recepcja literatury amerykańskiej w Polsce w dwudziestoleciu międzywojennym, W. 1977; Kowalski T., Na szlakach Islamu. Szkice z historii kultury ludów muzułmańskich, Kr. 1935 s. 126, 127, 129; Lechicki C., Krakowski „Głos Narodu” w latach 1914–1939, „Studia Hist.” R. 16: 1973 s. 335; tenże, Uzupełnienie nekrologu Franciszka Ksawerego Pusłowskiego, „Roczn. Krak.” R. 41: 1970 s. 114; Ludyga-Laskowski J., Zarys historii trzech powstań śląskich, Opole 1973; Rostworowski E., Popioły i korzenie, Kr. 1985 (fot.); Rostworowski M., Koniec świata, „Tyg. Powsz.” 1968 nr 34 (przedruk „Wiadomości” 1968 nr 51/2, fot.); tenże, Rower, tamże 1974 nr 48; Spustek I., Polacy w Piotrogrodzie 1914–1917, W. 1966; Steinhauf J., Wizerunki z patyną, 1 Pan Ksawery, „Dzien. Pol.” 1968 nr 6; tenże, Wizerunki z patyną, 2 Kantorek wymiany czasu, tamże nr 7; Szymiczek F., Walka o Śląsk Cieszyński w latach 1914–1920, Kat. 1938; Ukarany nietakt, „Kur. Pol.” 1923 nr 323 s. 3, nr 324 s. 6; Zdziechowski K., Pisarz, esteta, mecenas sztuki, „Dzien. Pol. i Dzien. Żołnierza” 1968 nr 236 s. 3; – Glinka W., Pamiętnik z wielkiej wojny, W. [1927] II, III, IV; Günther W., Pióropusz i szpada. Wspomnienia ze służby zagranicznej, Paris 1963; Hertz P., Zbiór poetów polskich XIX w., W. 1965, 1975 Ks. 4, 6; Lednicki W., Pamiętniki, Londyn 1967 II; Potocka M. M., Z moich wspomnień, Londyn 1983; Zechenter W., Upływa szybko życie, Kr. 1975 I–II; – Nekrologi z r. 1968: „Dzien. Pol.” nr 163 s. 3, nr 164 s. 2, „Echo Krakowa” nr 161 s. 3; – Arch. Akad. Górniczo-Hutniczej: Teczka personalna P-ego, ankieta personalna i życiorys z r. 1950, regał 16, pion 3, półka 4–5, wiązka 32, akta personalne z l. 1919–57; Arch. UJ: S. II 515, Wpis na Wydział Prawniczy w r. 1893 (Liber Studiosorum), S. III, Teczka osobowa P-ego, legitymacja bezpłatnego asystenta, życiorysy z r. 1950, opinia prof. dr J. Kuryłowicza za r. 1949–50, akt darowizny z 7 V 1953; Muz. UJ: Arch. Pusłowskich, pudło 33 (Akt urodzenia, nominacja na lieutenanta rezerwy, nadanie obywatelstwa austriackiego 10 V 1893, listy I. Paderewskiego: powołujący na sekretarza osobistego z 14 VII 1919 i polecający przyjęcie H. Hoovera w Krakowie).

Marek Rostworowski

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Wojciech Alojzy Świętosławski

1881-06-21 - 1968-04-29
chemik
 

Edmund Dalbor

1869-10-30 - 1926-02-13
prymas Polski
 

Andrzej Konic

1926-07-24 - 2010-10-25
reżyser telewizyjny
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 
 

Jan Rządkowski

1860-07-14 - 1934-02-11
pułkownik rosyjski
 

Juliusz Kaden-Bandrowski

1885-02-24 - 1944-08-08
prozaik
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.