INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Franciszek Ksawery Sapieha     

Franciszek Ksawery Sapieha  

 
 
między 1741 a 1746 - 1808
 
Biogram został opublikowany w latach 1992-1993 w XXXIV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sapieha Franciszek Ksawery h. Lis (ur. między 1741 a 1746–1808), ostatni woj. smoleński. Był synem woj. mścisławskiego Ignacego (zob.) i Anny z Krasickich, młodszym bratem generała majora Jana i krajczego lit. Józefa (zob.), a starszym Kajetana Michała (zob.).
Wraz z bratem Józefem S. kształcił się od jesieni 1752 w warszawskim Collegium Nobilium. Po śmierci ojca jako małoletni znajdował się pod opieką stryja woj. brzeskiego Karola Józefa (zob.). W październiku 1763 stryj dał mu porucznikostwo w swej chorągwi petyhorskiej, zaś w r. 1768 zrezygnował z tej chorągwi na jego rzecz. W lutym 1764 bezskutecznie próbował uzyskać dla S-y w Brześciu Lit. mandat poselski na konwokację. W r. 1772 brat Józef kupił mu Order św. Huberta od elektora Palatynatu. Jako poseł wołyński na sejm 1780 r. S. wypowiadał się w obronie Antoniego Tyzenhauza i jego działań w Komisji Skarbowej Lit. Dn. 24 V 1787 z tytułem rotmistrza «prezentował się» w Tereszkach na Wołyniu u miecznika kor. Franciszka Grocholskiego Stanisławowi Augustowi. W marcu 1789 starał się o zgodę króla na sprzedaż rotmistrzostwa husarskiego, ale chyba zrezygnował z tego zamiaru, skoro w r. n. z tytułem rotmistrza występował jako wicemarszałek Trybunału Lit., którego laskę trzymał jego krewny kanclerz Aleksander Michał Sapieha.
Dzięki protekcji bratanka Kazimierza Nestora Sapiehy (zob.), marszałka konfederacji lit., otrzymał S. w styczniu 1791 urząd woj. smoleńskiego oraz Order św. Stanisława. Dn. 7 II 1791 S. przystąpił do konfederacji sejmowej. W kręgach przygotowujących przyszłą Ustawę Rządową zaliczano go do osób, które w razie głosowania byłyby konstytucji przeciwne. Zapewne ta opinia sprawiła, że w ogłoszonym 1 IX 1792 składzie konfederacji lit. wśród zaproszonych do niej figurował S. Dn. 14 X t. r. był wśród lit. delegatów konfederacji targowickiej, którzy przybyli do Warszawy, by podziękować królowi za przystąpienie do konfederacji; w wygłoszonym wówczas przemówieniu ograniczył się do nakazanego mu w instrukcji podziękowania, dodając do niego tylko prośbę o popieranie przez króla dążności narodowych. W grudniu 1793, po związanych z rozbiorem przekształceniach administracyjnych kraju, został wojewodą mereckim, nigdy jednak tego tytułu nie używał.
W działach rodzinnych S. odziedziczył Bazalię i Krasiłów na Wołyniu, miał nadto folwark Rozwadówkę w kluczu romanowskim i Zeszczynkę w woj. lubelskim (zachowała się tam fundowana prawdopodobnie przez S-ę monstrancja). Być może rezydencją S-y był pałac w należących do klucza bazalijskiego Zazulińcach (Zozulińce Wielkie). S. zmarł 10 II 1808 (wg materiałów rodzinnych zm. 30 I 1806) w Cienkowcach, pochowany został w Bazalii.
Wiersze panegiryczne poświęcił mu Leon Pierożyński, który był też autorem „Głosu od zwłok księcia Ksawerego Sapiehy”.
S. był żonaty dwukrotnie: po raz pierwszy od r. 1768 z Teresą z Suffczyńskich (ok. 1744–1827 w Kociurzyńcach, pochowana w Bazalii), damą Orderu Krzyża Gwiaździstego, 2. v. Rafałową Wolską, marszałkową starokonstantynowską; po rozwodzie z nią poślubił 23 VII 1796 w Cienkowcach Kasyldę Załęską (zm. 25 VIII 1807), córkę Macieja, stolnika sanockiego.
Z pierwszego małżeństwa pozostawił trzech synów: Janusza Aleksandra (11 VII 1775 – 27 II 1825), dziedzica Bazalii, kawalera maltańskiego (20 V 1802), marszałka starokonstantynowskiego, Mikołaja i Pawła oraz dwie córki: Teklę, zamężną od 29 XI 1792 za Ignacym Cetnerem, star. mścisławskim, i Annę Agnieszkę, od r. 1796 zamężną za woj. pomorskim Józefem Mierem (zob.). Dwoje dzieci z tego małżeństwa zmarło w wieku młodzieńczym: córka Barbara (zm. 28 IV 1780) i syn Aleksander.
Mikołaj (1779 – 23 XI 1843), dziedzic Krasiłowa, kawaler maltański (31 V 1802), podpułkownik armii Ks. Warsz., a w r. 1809 adiutant polowy Jana Henryka Dąbrowskiego, odznaczony został Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari (już we wrześniu 1809; oficjalnie 1 I 1810). Od r. 1808 był członkiem warszawskiej łoży masońskiej «Braci Polaków Zjednoczonych». Z małżeństwa zawartego w r. 1806 z Idalią z Potockich, córką Szczęsnego Potockiego (zob.) pozostawił trzy córki.
Paweł (1781 – 2 I 1855), kawaler maltański, kapitan, następnie podpułkownik w armii francuskiej (1807), przejściowo (w r. 1809) w sztabie ks. Józefa Poniatowskiego, radca departamentu w prefekturze warszawskiej w l. 1808–11. W r. 1808 wstąpił do loży masońskiej «Braci Polaków Zjednoczonych»; po r. 1815 został marszałkiem szlachty guberni augustowskiej. Był kawalerem Legii Honorowej (kwiecień 1809). Z małżeństwa zawartego w r. 1806 z Pelagią Różą z Potockich, córką Szczęsnego Potockiego (zob.), 1. v. za generałem artylerii lit. Franciszkiem Sapiehą (zob.), pozostawił synów Ksawerego i Leona.

Podob. S-y (miniatura) oraz portret jego syna Pawła w kolekcji markiza Gicquel des Touches (Francja), reprod. w: Labarre de Raillicourt D., Histoire des Sapieha, Paris 1970 tabl. 31, 45; Fot. portretu syna Mikołaja w posiadaniu Eustachego S. Sapiehy (Kenia) oraz w: Labarre de Raillicourt D., Histoire des Sapieha, Paris 1970 tabl. 43; – Estreicher, XXVII; Nowy Korbut (Oświecenie); Kossakowski, Monografie, III; Sapiehowie, III; Żychliński, IV; Katalog zabytków sztuki w Pol., VIII/18; – Aftanazy R., Materiały do dziejów rezydencji, W. 1987 IV A; Kościałkowski S., Antoni Tyzenhauz, Londyn 1971 II; Smoleński W., Konfederacja targowicka, Kr. 1903; tenże, Ostatni rok Sejmu Wielkiego, Kr. 1809; – Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego, „Pam. Liter.” R. 26: 1929 s. 409, R. 28: 1931 s. 644; Matuszewicz Diariusz, II; Naruszewicz A., Diariusz podróży Stanisława Augusta króla na Ukrainę w roku 1787, W. 1805 s. 312; tenże, Korespondencja, Wr. 1959; Sapieżyna T., Z pamiętnika konfederatki, Kr. 1914; Sbornik dokumentov kasajuščichsja administrativnago ustrojstva severozapadnogo kraja, Wil. 1903; Vol. leg., VII 490, VIII 560, IX 471; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. V 13823, 13846 (16 X 1763, 3 III 1764), Arch. Roskie, korespondencja XX/9; B. Czart.: rkp. 723, 730 (także A. M. Sapieha 3 V 1790); B. Jag.: rkp. 6130, 6147/14, 7925; B. Narod.: rkp. 3287 k. 530; B. Ossol.: rkp. 689, BOZ rkp. 939; B. PAN w Kr.: rkp. 2907; – Mater. Red. PSB: Skorowidz Sapiehów, oprac. przez Eustachego S. Sapiehę.
Zofia Zielińska

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

  więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Johann Joseph Felix von Kurz

1717-02-22 - 1784-02-02
aktor
 

Jan Mier h. własnego

1 poł. XVIII w. - 1790-08-06
poseł na sejmy
 

Gottlieb Ringeltaube

1732-04-24 - 1824 lub 1825
pastor luterański
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.