INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Franciszek Stefan Sokół     

Franciszek Stefan Sokół  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 2000-2001 w XL tomie Polskiego Słownika Biograficznego.

 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sokół Franciszek Stefan (1890–1956), komisarz Rządu w Gdyni. Ur. 25 XII we wsi Cyranka (pow. mielecki), w wielodzietnej rodzinie chłopskiej; był najstarszym synem Jana i Anny z domu Kamuda.

Do gimnazjum S. uczęszczał w Mielcu; w tym czasie należał do Polskiej Drużyny Strzeleckiej i odbył strzelecki kurs instruktorski. W r. 1913 podjął studia na Wydz. Prawa UJ, ale przerwał je po wybuchu pierwszej wojny światowej i w sierpniu 1914 wstąpił do Legionów Polskich. Służył w I Brygadzie, najpierw w stopniu kaprala, a od 8 VIII 1915 – sierżanta. We wrześniu 1915 został zwolniony z frontu i leczył się w szpitalach w Krakowie i Rabce oraz domu rekonwalescentów w Kamieńsku. Dn. 28 VII 1916 otrzymał przydział do Stacji Zbornej w Piotrkowie; służbę wojskową zakończył 5 III 1918 (awans na podporucznika rezerwy otrzymał w r. 1923).

Dn. 18 XI 1918 rozpoczął S. pracę jako referent w Starostwie Powiatowym w Kutnie, w r. 1919 został sekretarzem tamtejszej Rady Aprowizacyjnej. Działał też w kole Stow. Urzędników Państwowych i podjął studia na Wydz. Prawa Uniw. Lwow., które ukończył w r. 1926 uzyskując stopień magistra praw. W styczniu 1927, na fali zmian personalnych po przewrocie majowym, awansował na zastępcę starosty. W t.r. został członkiem Zarządu Powiatowego Partii Pracy (od r. 1928 afiliowanej przy Bezpartyjnym Bloku Współpracy z Rządem – ), włączył się też w działalność Stow. Rezerwistów oraz Związku Inwalidów Wojennych. W r. 1928 został S. przeniesiony na stanowisko starosty w pow. Nadwórna (woj. stanisławowskie). Wykazał się tam umiejętnością ułożenia poprawnych stosunków z ludnością ukraińską (Hucułami), dla której zorganizował pomoc finansową po katastrofalnej powodzi. Z inicjatywy S-a wzniesiono w Nadwórnej pomnik Bohaterów II Brygady Legionów Polskich. W r. 1932 mianowany wicewojewodą stanisławowskim, prawie natychmiast popadł w konflikt z woj. Zygmuntem Jagodzińskim i w grudniu t.r. został obwiniony wobec ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego o kontakty z endecją. Odwołany karnie ze Stanisławowa, otrzymał przydział do Prezydium Rady Ministrów jako referent ds. morskich. Wyznaczony przez ministra sąd koleżeński pod przewodnictwem gen. Józefa Kordiana-Zamorskiego uznał ostatecznie oskarżenie za nieuzasadnione. W lutym 1933 objął S. stanowisko komisarza Rządu w Gdyni, bardzo trudne, na którym jego poprzednicy utrzymywali się zaledwie po kilkanaście miesięcy. Skupiał na terenie miasta władzę prezydenta, przewodniczącego Rady Miejskiej i star. grodzkiego; dysponował też kompetencjami poszerzonymi na drodze delegacji niektórych uprawnień wojewody i ministerialnych; podlegał kolejnym wojewodom pomorskim: Stefanowi Kirtiklisowi (do r. 1936) i Władysławowi Raczkiewiczowi.

Zaraz po przybyciu S-a do Gdyni, w marcu 1933 odbyły się częściowe wybory do Rady Miejskiej, która ukonstytuowała się pod jego przewodnictwem w maju t.r. W lipcu S. doprowadził do zawiązania Tow. Wystaw i Targów, spółki, która podjęła się organizacji Targów Gdyńskich. Wobec katastrofalnego zadłużenia miasta, wystarał się o przejęcie spłaty kredytów przez budżet państwa, co pozwoliło mu na podjęcie kilku ważnych inwestycji komunalnych. Pierwszą z nich było wybudowanie w l. 1933–4 głównego ujęcia wody w Rumii dla wodociągu miejskiego. W r. 1935 decyzją Rady Ministrów kadencja komisarska S-a została przedłużona na kolejne trzy lata. Wzmocnieniu jego pozycji posłużył również wygrany t.r. zatarg z Radą Grodzką BBWR. W jubileuszowym wydawnictwie „XV lat pracy polskiej na morzu” (Red. A. Majewski, Gd. 1935) S. zamieścił artykuł pt. Miasto Gdynia, w którym przedstawił realistyczną charakterystykę problemów ekonomicznych tej aglomeracji. W r.n. nastąpił ostry kryzys; wzrost bezrobocia i perspektywa zamknięcia stoczni spowodowały strajk, który S-owi udało się opanować na drodze mediacji. Wizytę premiera Felicjana Sławoja Składkowskiego w Gdyni 12 VI 1936 wykorzystał S. do uzyskania jego wsparcia dla ambitnych planów, wymagających dalszej pomocy finansowej państwa. T.r. przeprowadził wykupienie przez miasto 75% akcji stoczni i zawarł umowę z warszawskim związkiem bekoniarzy o budowie rzeźni miejskiej. Udział kapitału żydowskiego w tym przedsięwzięciu wzmógł ataki gazet endeckich na S-a, nazywających go «żydowskim Wojtkiem» i oskarżających o nadużywanie stanowiska dla korzyści prywatnej. S. wygrał proces sądowy z prasą poznańskiego koncernu «Drukarnia Polska». W tle tej sprawy mieścił się także opór S-a wobec kosztownych planów budownictwa sakralnego w Gdyni wysuwanych przez bpa chełmińskiego Stanisława Okoniewskiego. W r. 1937 dzięki jego staraniom zaczął się ukazywać w Gdyni „Kurier Bałtycki”. Strajki i głodówki bezrobotnych nie ustawały i w lipcu t.r. w poufnym memoriale dla Min. Spraw Wewnętrznych S. ostrzegał przed negatywnymi następstwami kryzysu dla obronności Wybrzeża i związanym z tym wzrostem skuteczności propagandy niemieckiej. By przeciwdziałać napływowi robotników, wprowadził ograniczenie zameldowań na stałe. Udało mu się doprowadzić do ukończenia budowy hali targowej, która usprawniła zaopatrzenie miasta w artykuły spożywcze, a poprzez wykupienie akcji Miejskiego Tow. Komunikacyjnego, poprawić komunikację. W wywiadzie dla dziennikarza „Codziennej Gazety Handlowej” Wilhelma Sztrancmana (odb.: Gdyni dzień powszedni. Reportaż – ankieta, W. 1938) zaproponował kredytowanie przez państwo budownictwa mieszkalnego dla robotników i sfery budżetowej oraz budowę kanału przemysłowego. Mimo niewątpliwych sukcesów, nie udało się S-owi opanować sytuacji społecznej. W senacie był atakowany przez Władysławę Macieszynę, zaś w styczniu 1938 portową dzielnicę Gdyni zwizytowała grupa zaniepokojonych parlamentarzystów z wicemarsz. senatu Mikołajem Kwaśniewskim na czele. W marcu Sejm przedłużył zarząd komisaryczny w Gdyni o pięć lat. T.r. S. przewodniczył konferencji przedstawicieli miast pomorskich w sprawach komunalno-inwestycyjnych. Podjął kolejne inicjatywy: budowy opery, uporządkowania zabudowy śródmieścia, opracowania perspektywicznych planów rozwoju miasta, lepszego związania go z rynkiem lokalnym, wciąż jeszcze zorientowanym na Gdańsk; jako przewodniczący Komitetu Nagrody im. Stefana Żeromskiego promował twórczość naukową i artystyczną związaną z marynistyką. Pełna rozmachu wizja przyszłości Gdyni znalazła odbicie w publikowanych przez S-a w r. 1939 pracach: Gdynia w służbie Rzeczypospolitej (Radom) i Gdynia miasto aktualnych potrzeb (w: „Monografia Wielkiego Pomorza i Gdyni”). S. był członkiem Rady Naczelnej Związku Miast Polskich.

W lutym 1939 wybory do Rady Miejskiej wygrali socjaliści, wobec czego S. nie dopuścił do jej otwarcia. Dopiero we wrześniu 1939, po wybuchu drugiej wojny światowej przekazał swe obowiązki w ręce członka Rady Lucjana Skupienia, jako prezydenta miasta, a sam objął funkcję szefa administracyjnego okręgu morskiego (pow. kartuzki, kościerski, morski, m. Gdynia), i komisarza cywilnego przy dowództwie obrony Wybrzeża. Brał udział w organizowaniu obrony Gdyni. Gdy 12 IX 1939 zapadła decyzja o poddaniu miasta bez walki, by uchronić je przed zniszczeniem, przeniósł się najpierw na bronioną przez płk. Stanisława Dąbka Kępę Oksywską, a w nocy z 16 na 17 IX przepłynął kutrem na Hel. Tam, wraz z kadrą kontradmirała Józefa Unruga, dostał się 2 X do niewoli niemieckiej. Po krótkim pobycie w Oflagu XVIII C (Spittal), w maju 1940 został przewieziony do Gdańska i był przesłuchiwany przez Gestapo. Od 3 III 1941 do początku sierpnia t.r. więziony był w obozach koncentracyjnych w Grenzdorfie i Stutthofie (nr 2028), a następnie w Mauthausen. Po wyzwoleniu 5 V 1945 powrócił do Polski i osiadł w Krynicy.

Pod koniec 1945 został S. dyrektorem Wydz. Odbudowy Miast Portowych przy kierowanej przez Eugeniusza Kwiatkowskiego Delegaturze Rządu ds. Wybrzeża. Uczestniczył w organizacji Związku Gospodarczego Miast Morskich Polski (1946). Dn 25 I 1947 został szefem Działu Zagadnień Materiałów i Wyposażenia Technicznego Delegatury. T.r. zaczął spisywać wspomnienia pt. Żyłem Gdynią, opublikował artykuły poświęcone obronie Wybrzeża w r. 1939 na łamach „Robotnika” (nr 23, 24, 174) i „Kuriera Morskiego” (nr z 2 IX) oraz szkic wspomnieniowy Pływać na morzu – to walczyć i pracować (z historii Gdyni) w pracy zbiorowej pt. „W służbie morza” (Kr. 1947). Po likwidacji Delegatury w styczniu 1948 znalazł S. pracę jako p.o. dyrektor Biura Ekonomicznego, potem wicedyrektor Dep. Zatrudnienia, wreszcie starszy radca w Min. Pracy i Opieki Społecznej, na czele którego stał, znający go z lat przedwojennych w Gdyni i z obozów koncentracyjnych, Kazimierz Rusinek. W l. 1950–6 był S. starszym inspektorem w Urzędzie Pełnomocnika Akcji Robót Rozbiórkowych w Warszawie. W r. 1956 wystąpił o emeryturę, lecz jej nie otrzymał, gdyż władze nie zaliczyły mu do wysługi lat pracy w okresie przedwojennym. Zmarł 13 VI 1956 w Krynicy i został pochowany na tamtejszym cmentarzu. Był odznaczony, m.in. Orderem Odrodzenia Polski IV kl., Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych i jugosłowiańskim orderem Św. Sawy II kl.

S. był żonaty od r. 1923 z Ireną Żółtowską (zm. 1964), lekarzem-dentystą, z którą miał trzech synów: Mirosława (zm. 1991), Tadeusza i Bogusława.

Wspomnienia S-a pt. Żyłem Gdynią zostały opublikowane najpierw we fragmentach w zbiorze pt. „Brama na świat. Gdynia 1918–1939” (Wybór, wstęp i oprac. M. Rolesiński, Gd. 1976) i w „Nautologii” (1978 nr 2, Oprac. Z. Machliński), a w r. 1998 ukazały się w całości (Gdynia). Imię S-a nosi mała ulica osiedla «Za Lasem» w gdyńskiej dzielnicy Chwarzno (dawniej ul. Henryka Zakrzewskiego).

 

Portret olejny reprod. w: Monografia Wielkiego Pomorza i Gdyni. Z okazji 20-lecia powrotu ziemi pomorskiej do Macierzy, Red. J. Lechowski, Tor.–Lw. 1939 s. 59; – Ludzie Pomorza lat 1920–1939. Szkice biograficzne, Gd. 1977 (fot.); Małkowski K., Bedeker gdyński, Gd. 1995; Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Red. S. Gierszewski, Gd. 1997 IV; Banach A. K., Młodzież chłopska na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1860/61–1917/18, Kr. 1997; Hauser Z., Podróże po cmentarzach Ukrainy – dawnej Małopolski Wschodniej. Województwo stanisławowskie, W. 1998 I; – Białas T., Liga Morska i Kolonialna 1930–1939, Gd. 1983; Białek W., Delegatura Rządu dla Spraw Wybrzeża 1945–1947, „Dzieje Najnowsze” R. 13: 1981 z. 4 s. 54; Dunin-Wąsowicz K., Obóz koncentracyjny Stutthof, Gd. 1970; Jeryś C., Budownictwo okrętowe w Gdyni 1920–1945, Gd. 1980; Lesiak H., Kutno w latach 1927–1939, Kutno 1995; Odyniec M., Gdynia w prasie niemieckiej Wolnego Miasta Gdańska 1920–1939, Gd. 1983 s. 117–18, 125, 136; Ostatni kosynierzy, W. 1967 (fotokopia pisma S-a z 9 IX 1939 przed s. 94); Pol. Siły Zbrojne, I cz. 5; Steyer D., Problemy robotnicze Gdyni 1926–1939, Gd. 1959; Widernik M., Główne problemy gospodarczo-społeczne miasta Gdyni w latach 1926–1939, Gd. 1970; tenże, Polityczne oblicze Gdyni w latach 1920–1939, Gd. 1977; Wójcicki K., Franciszek Sokół – przerwany lot, w: Sokół F., Żyłem Gdynią, Gdynia 1998 s. 9–32; – Gdynia 1939. Relacje uczestników walk lądowych, Wstęp, wybór, komentarz, W. Tym, A. Rzepniewski, Gd. 1979; Ivánka A., Wspomnienia skarbowca 1927–1947, W. 1964; Kasprowicz B., Byłem juniorem, Gdynia 1965 s. 223–6, 234; Kępa Oksywska 1939. Relacje uczestników walk lądowych, Wstęp, wybór, komentarz, W. Tym, A. Rzepniewski, Gd. 1985; Kudliński T., Młodości mojej stolica. Wspomnienia krakowianina z okresu między wojnami, Kr.–Wr. 1984; Materiały na XIV Nadzwyczajne zebranie ogólne członków Związku Miast Polskich…, W. 1937 s. 8–9; Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939–1945. Księga wspomnień, W. 1995 II; Spraw. dyrekcji c.k. gimnazjum w Mielcu za r. szk. 1912/13, Mielec 1913 s. 94; Walcząca Gdynia (ze wspomnień b. członków Komunistycznej Partii Polski), Gd. 1958 s. 78–9, 81, 84, 104; – „Dzien. Bałtycki” 1957 nr 153, 1981 nr 114, 1993 nr 44; „ Roczn. Gdyński” Nr 5: 1984 s. 44–5 (fot.), Nr 9: 1989/90 s. 70, Nr 10: 1991 s. 67, Nr 11: 1992/3 s. 111, 115, Nr 12: [1996] s. 43, 57, Nr 13: [1998] s. 100–1; „Z pola walki” R. 13: 1960 s. 479; „Życie Warszawy” 1996 nr 135; – AP w Gd.: Zespół Komisariatu Rządu w Gdyni (nie wykorzystane); AP w Kutnie: sygn. 24 (Star. Pow. w Kutnie, nie wykorzystane); Arch. paraf. rzymskokatol. p. wezw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Mielcu: Metryka chrztu S-a; Arch. UJ: sygn. WP II 279, WP II 281; CAW: sygn. Ap. 9562 (teczka personalna S-a).

Andrzej A. Zięba

 

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.