INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Helena Sparrow (Sparrow-Kügelgen, Sparrow-Germa)  

 
 
1891-06-03 - 1970-11-13
Biogram został opublikowany w 2002 r. w XLI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sparrow (Sparrow-Kügelgen, Sparrow-Germa) Helena (1891–1970), lekarz, bakteriolog, mikrobiolog. Ur. 3 VI w Bogusławiu (gub. kijowska), w rodzinie ewangelickiej. Ojciec S., Leopold, był wnukiem brytyjskiego architekta Williama Sparrowa, osiadłego w Rosji z zadaniem opracowania projektów zabudowy Petersburga i Moskwy, który ożenił się z Polką i zapoczątkował polską linię swej rodziny. Matka S., Hanna ze Stefańskich, była katoliczką, córką Józefa Sas-Stefańskiego, lekarza oftalmologa, i po niej S. odziedziczyła wyznanie.

Po ukończeniu gimnazjum w Kijowie studiowała S. medycynę na tamtejszym Uniw. im. św. Włodzimierza i uzyskała w r. 1915 dyplom lekarski cum laude. T.r. została skierowana przez rosyjskie władze wojskowe do zwalczania epidemii szerzących się na frontach rosyjsko-niemieckim i rosyjsko-austriackim. Potem zamieszkała w Dorpacie, gdzie pracowała w uniwersyteckiej klinice chorób wewnętrznych pod kierunkiem Aleksandra Byliny. W r. 1918 powróciła do Kijowa i została asystentką w Inst. Bakteriologicznym kierowanym przez Włodzimierza Lindemana.

W r. 1920 opuściła S. ogarnięty walkami Kijów i przeniosła się do Warszawy, gdzie podjęła pracę jako adiunkt w centrali utworzonego przez Ludwika Rajchmana Państwowego Zakładu Epidemiologicznego (od r. 1923 Państwowy Zakład Higieny – PZH). Jej pierwszym zadaniem była walka z epidemią cholery w Grodnie, a po jej opanowaniu – przeprowadzenie szczepień profilaktycznych wśród wojska i ludności cywilnej. W r. 1922 zorganizowała stacje bakteriologiczne w Baranowiczach, Dorohusku, Równem i Sarnach przeznaczone do kontroli sanitarnej repatriantów z Rosji. Następnie wzięła udział w zwalczaniu epidemii płonicy i dyfterytu na pograniczu wschodnim i opracowała program profilaktycznych szczepień przeciw dyfterytowi. Pracowała nad szczepionką przeciw tyfusowi plamistemu, współpracując w tym zakresie z lwowskim laboratorium Rudolfa Weigla. O pasji, z jaką prowadziła te badania, świadczy sprawdzenie wyprodukowanej szczepionki na sobie, co omal nie skończyło się tragicznie, ponieważ wstrzyknięte zarazki nie były wystarczająco osłabione. Dn. 1 V 1923 nostryfikowała dyplom doktora wszech nauk lekarskich na Uniw. Pozn. i w r.n. wyjechała na stypendium do Inst. Pasteura w Paryżu, gdzie specjalizowała się w bakteriologii i wirusologii pod kierunkiem R. Legroux. Po powrocie w r. 1925 kierowała szczepieniami w Dziale Bakteriologii i Medycyny Doświadczalnej PZH u Ludwika Hirszfelda. Habilitowała się w r. 1928 u Romana Nitscha w Zakładzie Serologii i Mikrobiologii Uniw. Warsz. na podstawie rozprawy Problemy szczepień przeciw tyfusowi plamistemu. Po zatwierdzeniu habilitacji (8 I 1929) i otrzymaniu docentury na Wydz. Lekarskim Uniw. Warsz. prowadziła fakultatywne wykłady początkowo z problematyki tyfusu plamistego i powrotnego (1929/30), potem z wybranych działów bakteriologii (do r. 1933). Równocześnie pracowała nadal w PZH i kierowała zorganizowanymi tam kursami mikrobiologii, a także wykładała w Warszawskiej Miejskiej Szkole Położnych oraz na licznych kursach dla położnych, pielęgniarek i higienistek organizowanych przez Min. Pracy i Opieki Społecznej. Problematykę szczepień ochronnych poruszała na łamach czasopism, m.in. „Przeglądu Epidemiologicznego” (T. 2: 1922), „Warszawskiego Czasopisma Lekarskiego” (1925 nr 7, 10, 12, 1927 nr 6), „Medycyny Doświadczalnej i Społecznej” (1926 z. 3–4, 1927 z. 1–2), „Polskiej Gazety Lekarskiej” (1926 nr 52), „Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances et Mémoires de la Société de Biologie” i „Wiedzy Lekarskiej” (Zwalczanie błonicy za pomocą szczepień ochronnych, 1929 nr 11 i osobno: W. 1929). Opracowała podręcznik Zarys bakteriologii chorób zakaźnych (W. 1930). Działała też w Komitecie Medycyny Społecznej przy Wydz. Zdrowia Społecznego warszawskiego magistratu. W tym okresie odbyła kolejną specjalizację we Francji dzięki stypendium Dep. Higieny Ligi Narodów; najpierw w Inst. Pasteura w Lille prowadziła badania wraz z A. Calmette’em i C. Guérinem nad gruźlicą oraz uczestniczyła w pierwszych przygotowaniach szczepionki przeciwgruźliczej BCG, potem współpracowała z A. Borrelem w Strasburgu, J. B. Bordetem w Brukseli i A. Besredką w Paryżu.

W r. 1933 otrzymała S. stypendium Inst. Pasteura w Tunisie na dalsze prace nad tyfusem. Jako kierownik laboratorium analiz lekarskich pracowała tu w zespole laureata nagrody Nobla, C. Nicolle’a. Przyjęła w tym czasie obywatelstwo francuskie. Badała tyfus epidemiczny i endemiczny u szczurów oraz inne riketsjozy, m.in. pracowała nad zmniejszeniem zjadliwości tyfusu epidemicznego i szczurzego, stosując donosowe i dospojówkowe zakażenie zwierząt laboratoryjnych. Wykazała rozmnażanie się riketsji tyfusu brzusznego we wszach i (razem z J. Laigretem) badała procesy zakażenia zarazkami tego tyfusu drogą pokarmową oraz (wspólnie z Nicolle’em i P. Giroudem) ich wydalania z moczem. Z Giroudem i P. Durandem wyprodukowała w r. 1939 szczepionkę płucną przeciw tyfusowi plamistemu Sparrow–Durand, hodując zarazki (Rickettsia provazeki) w płucach myszy; używała do tego celu wszy zakażonych drogą analną (metoda Weigla). Zajmując się też tyfusem powrotnym (Typhus recurrentis) przenoszonym zarówno przez wszy, jak i kleszcze, stwierdziła m.in. istnienie form przejściowych między dwoma rodzajami szczepów tego tyfusu. Odbyła podróże naukowe do Meksyku, gdzie badała tyfus plamisty meksykański i do Gwatemali, gdzie stosowała szczepionkę Sparrow–Durand.

Podczas drugiej wojny światowej S. pozostała w Tunisie i po zajęciu Tunezji przez wojska niemiecko-włoskie ukrywała Polaków – dezerterów z armii niemieckiej, członków francuskiego ruchu oporu oraz uchodźców z Francji, m.in. zaprzyjaźniła się z pisarzem A. Gide’em. Po zakończeniu wojny poświęciła się problematyce szczepień BCG, a zwłaszcza produkcji szczepionki, sposobie jej stosowania i ocenie skuteczności. W r. 1949 objęła w Instytucie kierownictwo działu wyrobu szczepionki BCG i zorganizowała program szczepień dla Tunezji przeciw gruźlicy i tyfusowi. Naukowy autorytet S. przyciągał wielu amerykańskich i angielskich badaczy, których szkoliła w swojej placówce. Na zlecenie Światowej Organizacji Zdrowia przeprowadziła w Etiopii kompleksowe badania epidemiologiczne i wykazała, że tamtejsze lasy stanowią duży rozsadnik zarazków tyfusu powrotnego, przenoszonego przez wszy i kleszcze.

W r. 1962 wyjechała S. do Bastii na Korsyce, dokąd wcześniej zbiegł jej drugi mąż Philipe Germa, aresztowany po uzyskaniu przez Tunezję niepodległości w r. 1956. Tam ze względu na stan zdrowia nie pracowała już naukowo, ale nadal publikowała swe prace. Ogółem była autorką ponad 100 rozpraw z zakresu mikrobiologii i medycyny doświadczalnej, ogłaszanych najczęściej w „Comptes Rendus de l’Académie des Sciences”, „Comptes Rendus de l’Académie de Médicine”, „Bulletin de la Société de Pathologie Exotique” i „Archives. Institut Pasteur de Tunis”. Była członkiem wielu towarzystw naukowych, m.in. Royal Society of Medicine w Londynie, Société de Pathologie Exotique we Francji i tow. mikrobiologicznego w Tunisie. Wielokrotnie przyjeżdżała do Polski i utrzymywała tu kontakty naukowe (m.in. z Henrykiem Brockmanem). Na cmentarzu francuskim w Megrin pod Tunisem zakupiła grobowiec, w którym składano szczątki najuboższych emigrantów z Polski. W Tunezji opiekowała się rodakami, m.in. pomagając im w znalezieniu pracy. Z powodu swej urody była tu nazywana «la belle Polonaise». Zmarła 13 XI 1970 w Bastii, pochowana została w pobliskiej miejscowości Pietranera. Posiadała liczne odznaczenia tunezyjskie i francuskie, m.in. Médaille de Vermeil.

S. była dwukrotnie zamężna. Pierwszy raz wyszła za mąż w r. 1917 za Roberta von Kügelgen (ur. 12 XI 1887), lekarza chirurga z Estonii, lecz już w l. dwudziestych była z nim w separacji. Drugie małżeństwo zawarła w l. trzydziestych w Tunisie z Francuzem Phillipem Germą, inżynierem agronomem, pionierem nowych upraw w krajach Maghrebu. Z pierwszego związku miała córkę, Marię Bognę.

Bratem S. był Franciszek (1894–1968), od l. dwudziestych nauczyciel przyrodoznawstwa w szkołach warszawskich.

 

Bibliogr. Warszawy, V–VI; Mater. do bibliogr. piśm. kobiet polskich; Pol. bibliogr. lek. za l. 1925–7 i za r. 1946; – Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Briefadeligen Häuser 1928, Gotha 1928; Słown. biogr. nauk med.; – Dzierżanowski R., Słownik chronologiczny dziejów medycyny i farmacji, W. 1983 s. 343, 475; – DebR., Helena Sparrow, uczona polska i francuska, „Nauka Pol.” 1977 nr 5 s. 123–7; toż po angielsku, „Materia Medica Polona. The Polish Journal of Medicine and Pharmacy” Vol. 11: 1979 nr 1 s. 79–82; Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie (1789–1950), W. 1990; Dziesięciolecie Polski Odrodzonej; Hanecki M., Neuman B., Czajka J., Służba zdrowia w Polsce, W. 1956 (częściowa bibliogr.); Leśniewski A., Hołd Tunezji dla polskiej uczonej. Kobieta promieniująca wiedzą, „Życie Warszawy” 1971 nr 130; Manteuffel, Uniw. Warsz. 1915/16–1934/5; Paradowska M., Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wr. 1985; Uniwersytet Poznański w pierwszych latach swego istnienia (1919–1923) za rektoratu Heliodora Święcickiego, Red. A. Wrzosek, P. 1924; Zabołotniak R., Warszawskie Towarzystwo Medycyny Zapobiegawczej (1929–1939), „Przegl. Epidemiologiczny” R. 25: 1971 z. 2 s. 284; Zaorska B., Helena Sparrow-Germa (1891–1970), „Postępy Mikrobiologii” 1995 z. 2 s. 115–19 (fot.); – Almanach lekarski na r. 1932, Lw. 1932; Roczn. lek. RP za l. 1933/4, 1936, 1938; Szkoły wyższe Rzeczypospolitej Polskiej, W. 1930; Uniwersytet Warszawski. Skład uniwersytetu i spis wykładów z l. 1929–36, W. 1929–35; Urzędowy spis lekarzy uprawnionych do wykonywania praktyki lekarskiej oraz aptek w Rzeczypospolitej Polskiej, W. 1924/5; Zagórowski, Spis nauczycieli (dot. Franciszka Sparrowa); – Bujwid O., Osamotnienie. Pamiętniki z lat 1932–1942, [Wyd.] D. i T. Jaroszyńscy, Kr. 1990; Gide A., Journal 1939–1949. Souvenirs, Paris 1954; Hirszfeld L., Historia jednego życia, W. 1989 s. 119–20, 131; – „Arch. Hist. Med.” T. 28: 1965 z. 4; „Dzien. Urzęd. Min. WRiOP” 1929 nr 2 s. 71; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1971: „Bulletin. Institut Pasteur” nr 7 (L. Anigstein), „Bulletin de la Société de Pathologie Exotique” nr 1 (P. Giroud), „Med. Doświadczalna i Mikrobiologia” nr 4 (H. Brokman), „Życie Warszawy” nr 296; – B. Pol. w Paryżu: Mater. do słown. biogr. S. Lama (kwestionariusz biogr. S.); – Informacje zarządu cmentarza Ewangelicko-Augsburskiego w W.

Stanisław Tadeusz Sroka

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
Ten biogram został opublikowany dzięki PGE - Mecenasowi projektu iPSB. pge-logo-pion-size2.png
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Norbert Barlicki

1880-06-06 - 1941-09-27
działacz konspiracyjny
 

Hipolit Jan Gliwic

1878-03-23 - 1943-04-10
dyplomata
 

Janina Maria Wilczówna

1917-03-21 - 1979-09-17
aktorka filmowa
 

Tadeusz Synowiec

1889-11-11 - 1960-11-07
piłkarz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Feliks Morawski

1861-01-21 - 1929-12-27
lekarz
 
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.