INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Hieronim Szafraniec z Pieskowej Skały h. Starykoń  

 
 
ok. 1490 - 1554/1555
Biogram został opublikowany w XLVI tomie Polskiego Słownika Biograficznego w latach 2009-2010.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Szafraniec Hieronim (Jarosz) z Pieskowej Skały h. Starykoń (ok. 1490 – 1554/5), starosta chęciński, sekretarz królewski.

Był wnukiem Piotra (zm. 1456, zob.), synem Stanisława (zm. 1525, zob.) i jego pierwszej żony Zuzanny (zm. 1501), córki Piotra Buczackiego, bratankiem Krzysztofa (zob.) i Piotra młodszego (zm. 1508, zob.), stryjecznym bratem Piotra Szafrańca, ojca Stanisława (ok. 1530/1–1598, zob.).

W l. 1501–4 uczył się S. w Krakowie (m.in. greki) pod kierunkiem byłego profesora Uniw. Wiedeńskiego Giovanniego (Johannesa) Silviusa de Mathio, zwanego Siculusem. W sierpniu 1504 wspólnie z ojcem otrzymał od króla Aleksandra Jagiellończyka potwierdzenie wieczystego posiadania klucza pieskowoskalskiego. W młodości podobno służył w wojsku, następnie został dworzaninem króla Zygmunta I, któremu towarzyszył w r. 1515 podczas zjazdu wiedeńskiego. W dn. 20–24 IV 1518 wziął udział w turnieju, urządzonym dla uczczenia zaślubin Zygmunta I z Boną Sforzą i zdobył piątą nagrodę (wzmiankowany w „Epitalamium Sigismundi Regis et Reginae Bonae” Jana Dantyszka jako «młodzieniec [...] w całej budowie wysmukły»). Cieszył się zaufaniem i sympatią króla, bowiem w październiku 1518 poślubił Reginę, naturalną córkę Zygmunta I, za którą otrzymał w posagu 6 tys. fl., zapisanych na dzierżawie wolbromskiej (17 II 1528 król zapisał tę sumę córkom S-a i Reginy). Ojciec S-a zapisał synowej posag i wiano w wysokości 12 tys. fl. na Pieskowej Skale i wsiach: Sułoszowa, Wielmoża i Milonka oraz poł. Przegini, Sąspowa i Woli. Dn. 25 V 1519 otrzymał S. z cesji ojca star. chęcińskie (za roczną opłatą 240 fl.), t.r. przejął też od niego dzierżawę wolbromską; występował również jako wiceolbornik chęciński (w r. 1525). Dn. 11 VI 1523 Zygmunt I wyznaczył wadium w wysokości 1 tys. fl. w sporze między S-em a Zofią Ossowską i jej braćmi, Felicjanem i Serafinem; S. procesował się także z mieszkańcami Radoszyc (1525) i poddanymi wsi star. chęcińskiego (1533). Dn. 23 III 1531 został wyznaczony przez swego brata stryjecznego Piotra na jednego z opiekunów jego syna Stanisława.

W r. 1531 służył S. z 32-konnym pocztem w chorągwi hetmana Jana Tarnowskiego. Dn. 28 VI t.r., przed wyjazdem na wyprawę przeciw wojskom hospodara mołdawskiego Piotra Rareşa, wyznaczył swą drugą żonę Zofię i jej brata, kaszt. małogoskiego Piotra Zborowskiego na opiekunów swych dzieci i majątku. W pierwszych dniach sierpnia uczestniczył w wyprawie czterech chorągwi jazdy pod dowództwem kaszt. połanieckiego Zbigniewa Słupeckiego, wysłanych w celu usunięcia z Pokucia oddziałów mołdawskich; zapewne odznaczył się w czasie podjętych wówczas działań, gdyż Tarnowski polecił go Zygmuntowi I do nagrody. Po powrocie wydzielonych chorągwi do obozu głównego S. został wysłany z kilkudziesięcioma jeńcami do Krakowa, dokąd przybył 17 VIII; niemal natychmiast wyruszył w drogę powrotną na Ruś i już 22 VIII dotarł na pole bitwy pod Obertynem. Wg Stanisława Sarnickiego, walczący z wojskami Tarnowskiego Mołdawianie uznali nadjeżdżający od strony Chocimierza poczet S-a za nadciągającą polską odsiecz i ogarnięci paniką uciekli; pogląd ten (przyjęty m.in. przez Z. Spieralskiego), podważył jednak ostatnio Marek Plewczyński, uznając pojawienie się pocztu S-a za «drobny epizod», nie mający wpływu na losy bitwy. W r. 1534 służył S. jako rotmistrz na czele stukonnej roty na Podolu. Być może dowodził również oddziałem 200 konnych i 100 pieszych, zaciągniętych doraźnie na rozpoczętą wówczas wojnę z Moskwą. Wiadomo jednak, że t.r. w swych dobrach na Pokuciu w pobliżu granicy mołdawskiej zamierzał wznieść zamek, a obawiając się przeszkód ze strony hospodara, zwrócił się do króla o zezwolenie na zaciąg 200 jazdy i 100 piechoty z pieniędzy publicznych, prosząc równocześnie podkanclerzego Piotra Tomickiego o poparcie dla tych zabiegów. Podkanclerzy w liście do Zygmunta I spełnił tę prośbę, możliwe zatem, że wspomniany oddział pod dowództwem S-a osłaniał na Pokuciu prace budowlane. Na początku r. 1535 za wstawiennictwem Tomickiego uzyskał S. zgodę monarchy na wyjazd do Loreto i Jerozolimy, nie wiadomo jednak, czy zamiar ten zrealizował. T.r. pozostawał w sporze z proboszczem w Przegini, który obawiając się o swoje bezpieczeństwo prosił kapit. krakowską o zwolnienie z obowiązku rezydencji. W r. 1537 został S. sekretarzem królewskim; tytuł ten nosił co najmniej do r. 1554. Dn. 28 VI 1537 otrzymał zwolnienie z obowiązku udziału w wyprawie wojennej.

S. należał do pierwszych w Polsce zwolenników reformacji. Co najmniej od r. 1530 utrzymywał bliskie kontakty z ks. pruskim Albrechtem Hohenzollernem, który w lipcu t.r. podarował mu dwa psy angielskie «do polowania na dziki i niedźwiedzie»; S. zrewanżował się dwunastoma psami myśliwskimi, a w październiku otrzymał za nie sukę i trzy sokoły. Książę spotkał się z S-em w maju 1543 w czasie podróży do Krakowa na ślub Zygmunta Augusta; w czerwcu t.r. przysłał mu lekarza Ruperta Finka, w celu wyleczenia choroby oczu. S. wysłał jesienią na dwór książęcy w Królewcu swego syna Mikołaja, a w styczniu 1545 także stryjecznego bratanka Stanisława (nad którym realną opiekę sprawował od r. 1537). Przyjaźnił się z Mikołajem Rejem i «ze szczerej miłości [...] jako przyjacielski podarunek» darował mu 4 IV 1544 łąki nad Nidą zwane Kozłowskimi, między wsiami Kanice i Rembiechowa. Być może ufundował (ok. r. 1550) zbór protestancki we Włoszczowej. Dn. 25 VII 1550 wyznaczył na opiekunów swych dzieci: trzecią żonę Annę, prepozyta krakowskiego Jana Przerębskiego, kaszt. zawichojskiego Stanisława Tarnowskiego, star. bełskiego Stanisława Tęczyńskiego, krajczego kor. Mikołaja Mirowskiego i podstolego krakowskiego Mikołaja Cikowskiego. Zapewne ze względu na utratę wzroku zrzekł się 1 XII t.r. star. chęcińskiego na rzecz referendarza kor. Walentego Dembińskiego (teścia stryjecznego bratanka Stanisława), zachowując jednak tytuł starościński oraz część dochodów w wysokości 150 grzywien rocznie. Dn. 16 VIII 1551 dziekan kielecki Jerzy Podlodowski wydzierżawił S-owi dochody swej parafii w Gowarczowie koło Radomia. T.r. procesował się S. z proboszczem w Goleniowach.

Po śmierci ojca otrzymał S. w r. 1524 w woj. krakowskim Pieskową Skałę z zamkiem i należącymi do niego wsiami (Sułoszowa, Wielmoża, Milonki, Sąspów i Wola) oraz wsie Przeginia i Włoszczowa w woj. sandomierskim; po matce dostał dzierżawę królewskiego Tłumacza z wsiami Olesze, Gruszka, Jezierzany, Dorożne, Horyhlady, Rakowiec, Dolina, Siemienówka, Tupały i Bortniki (woj. ruskie). Początkowo dobra te pozostawały w zastawie u kaszt. halickiego Jana Koli z Dalejowa, który 22 III 1530 w imieniu swej żony Małgorzaty skwitował S-a z sumy 500 fl., jakie matka S-a zapisała niegdyś na Tłumaczu i wsi Dorożne ojcu Małgorzaty, sędziemu ziemskiemu halickiemu Janowi Mikołajowi Balińskiemu. W r. 1529 nabył S. w okolicach Włoszczowej Sułków, Krasocin i Mieczyn, a ok. r. 1538 – Wolę Wiśniową, Nieznanowice, Ostrów i Rząbiec. Dn. 21 VII 1539 uzyskał od Zygmunta I przywilej na lokację Włoszczowej na prawie magdeburskim. Wkrótce po t.r. nabył w okolicach Włoszczowej Ludynię i Czostków, a w r. 1547 Kozłów. W Krakowie miał kamienicę przy ul. Brackiej, między domami Kaspra Gucciego i Grzegorza Przybyły, w l. 1542–4 gruntownie odnowioną przez Mikołaja Castiglione, którą w r. 1549 sprzedał Jadwidze Bonerowej. Dn. 2 X 1542 uzyskał w dożywocie młyn Murowaniec nad Biebrzą i sołectwo we wsi Snochocice, 26 XII 1546 przejął w dożywotnie posiadanie dwa domy w Chęcinach, a 23 XI 1547 dostał od króla Zygmunta I prawem dziedzicznym działkę pod kamienicę na przedmieściu Piotrkowa. W r. 1552 pozyskał w dożywotnie użytkowanie sołectwa we wsiach Dobrzyszów, Gnieździska, Murowana Wola i Zawada (to ostatnie w r. 1553 przekazał w dożywocie Andrzejowi Mniowskiemu). Dn. 8 II 1553 otrzymał zgodę króla Zygmunta Augusta na dożywotnie przejęcie kopalni żelaza zwanej Zajączkowska; 14 IX 1554 wspólnie z synem Piotrem uzyskał przywilej na wykupienie za 200 złp. kuźnicy żelaza w Zajączkowie, a gdy podjęte próby produkcji okazały się nieopłacalne, dostał od króla zezwolenie na założenie w jej miejsce folwarku, młyna ze stawem rybnym i tartaku. Mieszkańcy królewskich wsi Zajączków, Korczyn, Falisławice i Gnieździska zostali zobowiązani do prac na folwarku S-a, a mieszkańcy Snochowic i Dobrzeszowa – do mielenia zboża w jego młynie; S. ponadto samowolnie przyłączył większość gruntów w Snochowicach do folwarku. Zmarł pod koniec r. 1554 lub w r. 1555 (przed początkiem listopada t.r.). Być może nie żył już 19 VI t.r., kiedy jego żona z synami Piotrem i Stanisławem otrzymała dożywocie na star. wolbromskim, a Dembiński został zwolniony z obowiązku płacenia S-owi 150 grzywien ze star. chęcińskiego; dopiero jednak 15 XII 1556 otrzymał on starostwo w nadanie dożywotnie (począwszy od 1 I 1557). Opiekę nad małoletnimi synami S-a objęli podkanclerzy kor. Jan Przerębski, woj. krakowski Stanisław Tęczyński, podstarości chęciński Marian Przyłęcki i Mikołaj Secygniowski, którzy do r. 1563 procesowali się z córkami S-a z wcześniejszych małżeństw i ich mężami o pozostawione przez niego dobra.

S. był żonaty trzykrotnie. W małżeństwie z Reginą (ok. 1501 – 20 V 1526), córką Zygmunta I i Katarzyny Telniczanki (zob. Kościelecka Katarzyna), S. miał córki: Zuzannę (zm. młodo), Annę (zm. przed 1558), żonę Mikołaja Krezy, i Katarzynę, żonę Andrzeja Jasieńskiego, a następnie Remigiana Chełmskiego (zob.); 7 VIII 1527 zapisał córkom sumę posażną ich zmarłej matki. Po śmierci Reginy córki procesowały się z jej rodzeństwem: swym wujem, bp. wileńskim Janem z Książąt Lit. (zob.), i ciotką Beatą Kościelecką (zob. Łaska Beata) o współdziedziczenie kamienicy przy ul. Brackiej w Krakowie, zwrot «toczenicy perłowej», pożyczonej niegdyś przez Katarzynę od Reginy, oraz przeznaczony przez nią dla wnuczek legat – cztery konie i powóz. Z drugiego małżeństwa, zawartego w sierpniu 1527, z Zofią ze Zborowskich (zm. 3 IX 1544), córką kaszt. żarnowskiego Andrzeja, wdową po Stanisławie Kurozwęckim, zwanym Krzepickim (zob.), siostrzenicą kanclerza w. kor. Krzysztofa Szydłowieckiego (której zapisał 4 tys. fl. posagu i wiana na zamku Pieskowa Skała i wsiach Sułoszowa, Wielmoża, Sąspów, Wola i Przeginia oraz na karczmach Chrostna, Wielnożka, Zadroska i Przegińska, a 4 III 1528 – dożywocie na wszystkich swoich dobrach ruchomych i nieruchomych) miał córkę Zofię (zm. 1566/7), od ok. r. 1546/7 żonę Mikołaja Oleśnickiego z Pińczowa (zob.), oraz syna Mikołaja. Prawdopodobnie to właśnie Mikołaja (a nie stryjecznego bratanka Stanisława, jak przyjął A. Boniecki) zaręczył S. w lutym 1546 z ośmioletnią siostrzenicą bp. krakowskiego Samuela Maciejowskiego, zapewne jedną z córek Urszuli i Jana Leżeńskiego; do małżeństwa jednak nie doszło, a Mikołaj zmarł w młodym wieku, wkrótce po śmierci ojca, przed początkiem listopada 1555. W związku ze śmiercią Mikołaja powstał anonimowy „Lament Hieronima Szafrańca starosty chęcińskiego o śmierci syna jego”, wydrukowany w r. 1558 w krakowskiej oficynie Mateusza Siebeneychera. Wkrótce po śmierci drugiej żony S. poślubił Annę z Wasilińskich (Wasilewskich), mieszczankę z Olkusza, córkę Aleksandra, której 20 V 1549 zapisał 2 tys. fl. posagu i wiana na starostwie i wójtostwie wolbromskim oraz wsiach należących do tego starostwa. Z trzeciego małżeństwa miał synów Piotra i Stanisława oraz córki Barbarę, Annę i Konstancję. Po śmierci S-a jego potomstwo z wcześniejszych małżeństw, córki Katarzyna i Zofia oraz wnuki, synowie nieżyjącej już Anny, a także stryjeczny bratanek Stanisław, usiłowali w r. 1555 doprowadzić do unieważnienia trzeciego małżeństwa i uznania pochodzącego z niego potomstwa za nieprawe. Jednak po długotrwałych procesach przed sądami kościelnymi (w tym również w Rzymie) wdowa po S-u Anna doprowadziła do odrzucenia zarzutów; w wyniku ugody w r. 1570 synowie S-a z ostatniego małżeństwa otrzymali wsie Ludynię, Kozłów i Częstków w pow. chęcińskim.

S. jest bohaterem opowiadania „Sąsiedzki dar” Zofii Kossak Szczuckiej (w zbiorze „Bursztyny”, P. 1936).

 

Boniecki, II 217 (dot. matki S-a), VIII 294 (dot. córki, Katarzyny), XII 278 (dot. córki, Anny), XIV 221 (dot. syna, Mikołaja); Dworzaczek; Niesiecki; PSB (Chełmski Remigian, Kurozwęcki Stanisław); Paprocki; Słown. Hist.-Geogr. Ziem Pol., V (Chrostna, Dłużec, Lścin); Słownik geograficzno-historyczny powiatu włoszczowskiego, Włoszczowa 2005 s. 75, 156, 200, 219, 239, 254, 271, 335, 354–5; Urzędnicy, IV/3; – Brzustowicz B. W., Turniej rycerski w Królestwie Polskim w późnym średniowieczu i renesansie na tle europejskim, W. 2003 s. 282; Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski, W. 1985; Hadamik C., Siedziby obronne Szafrańców herbu Stary Koń w powiecie włoszczowskim, w: Materiały i źródła do dziejów powiatu włoszczowskiego, Red. S. Janaczek, B. Janaczek, Włoszczowa 2008 I; Janaczek S., Dobra włoszczowskie Szafrańców, w: tamże; tenże, Włoszczowa. Zarys dziejów miasta do końca XVIII wieku, Włoszczowa 2007; Kiełbicka A., Studia nad sołectwami w województwie krakowskim w XVI–XVIII w., Tor. 1964 s. 19; Kiryk F., Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie XIII–XVI wiek, Kielce 1994 s. 163; Łabęcki H., Górnictwo w Polsce, W. 1841 I 294, 315–16, II 237, 272–4; Majewski A., Zamek w Pieskowej Skale. Dzieje i konserwacja, Tarnobrzeg 2000 s. 54; Pałucki W., Reformy skarbowe sejmu egzekucyjnego 1562/63 r., w: Studia historyczne. Księga jubileuszowa z okazji 70 rocznicy urodzin prof. dra Stanisława Arnolda, W. 1965 s. 307; Paulewicz M., Chęcińskie górnictwo kruszcowe (XIV do poł. XVII wieku), Kielce 1992 s. 56, 67, 70; Pielas J., Oleśniccy herbu Dębno w XVI–XVII wieku. Studium z dziejów zamożnej szlachty doby nowożytnej, Kielce 2007; Plewczyński M., Materiały do zagadnienia liczebności i organizacji wojska polskiego w latach 1526–1547, „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 32: 1989 s. 262; tenże, Obertyn 1531, W. 2008 s. 119–20, 155, 157, 215–16; Pociecha W., Królowa Bona, P. 1949; Przezdziecki, Jagiellonki, I 6–7; Przypkowski T., Zabytki reformacji w Kielecczyźnie, „Studia Renesansowe” T. 1: 1956 s. 59; Rawita-Witanowski M., Dawny powiat chęciński, Kielce 2001 s. 56, 85, 97, 247–51, 260, 269, 279, 461; tenże, Ogniska reformacji w Chęcińskiem. I. Secemin, „Reform. w Polsce” R. 3: 1924; Spieralski Z., Jan Tarnowski 1488–1561, W. 1977 s. 162–3, 182; tenże, Kampania obertyńska 1531 roku, W. 1962; Sucheni-Grabowska A., Odbudowa domeny królewskiej w Polsce 1504–1548, W. 2007; Szesnastowieczne epitalamia łacińskie w Polsce, Oprac. M. Brożek, J. Niedźwiedź, Kr. 1999; Tomczak A., Walenty Dembiński kanclerz egzekucji (ok. 1504–1584), Tor. 1963; Urban W., Ostatnie ślady współpracy Mikołaja Reja z kościołem katolickim, „Roczn. B. Nauk. PAU i PAN w Kr.” R. 47: 2002; Wotschke T., Geschichte der Reformation in Polen, Leipzig 1911; Wyczański A., Między kulturą a polityką, W. 1990 s. 27, 40, 62, 81, 92, 147, 266; – Acta Tomiciana, IV, XIII, XVI, XVII; Corpus Iuris Pol., III; Elementa ad fontium editiones, XLIX, LII, LX, LXI; Hosii epistolae, I; Kniaziołucki Z., Materiały do biografii Mikołaja Reja z Nagłowic, Kr. 1892 s. 163; Liske K., Dwa diariusze kongresu wiedeńskiego z roku 1515, w: Script. Rer. Pol., IV 161; Lustracja województwa sandomierskiego 1564–1565, Wyd. W. Ochmański, Wr. 1963; Matricularum summ., IV–VI; Starod. Prawa. Pol. Pomn., VI 399–400, 417–18; – B. Jag.: rkp. 171 s. 243, rkp. 5348 s. 539, rkp. 5348a s. 223, 227, 252, 267, 279, 370, 411, 507, 523, 530, 563; – Mater. Red. PSB: Biogram S-a autorstwa Haliny Kowalskiej.

Agnieszka Biedrzycka

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Fryderyk Jagiellończyk

1468-04-27 - 1503-03-14
prymas Polski
 

Maciej Drzewicki

1467-02-22 - 1535-08-22
prymas Polski
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Jan Bajer

XV w. - po 1531
drukarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.