INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Izabella Ryx (Ryks), z domu Kropiwnicka     

Izabella Ryx (Ryks), z domu Kropiwnicka  

 
 
1844 - 1904-05-09
 
Biogram został opublikowany w latach 1991-1992 w XXXIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Ryx (Ryks) z Kropiwnickich Izabella (1844–1904), zootechnik. Ur. w Warszawie, była córką Alfonsa Kropiwnickiego (zob.) i Izabelli z Miecznikowskich.

Dzieciństwo i młodość spędziła w Warszawie oraz w majątku Kropiwnickich w Zielonce pod Warszawą. Otrzymała staranne wykształcenie. Dn. 6 X 1861 wyszła za mąż za Bronisława Ryxa (zob.) i zamieszkała w rodzinnym majątku męża Prażmowie, ale w czasie powstania styczniowego przeniosła się do Krakowa. W marcu 1864 wraz z mężem R. opuściła Kraków i wyjechała do Drezna, a w październiku t. r. do Paryża. Podczas pobytu na emigracji utrzymywała pięcioosobową już wówczas rodzinę. W marcu 1870 powróciła do Krakowa i włączyła się w jego życie kulturalne. Zbliżyła się wówczas do kręgów literackich (Adam Asnyk, Michał Bałucki) i artystycznych (Helena Modrzejewska), a także udzielała się w Tow. Przyjaciół Oświaty, Krakowskim Tow. Muzycznym, Tow. Gospodarczo-Rolniczym i Krakowskim Tow. Rybackim.

W r. 1876 – wg syna Jerzego („Monografia dóbr prażmowskich”) – pozostawiając rodzinę w Krakowie, R. wyjechała na stałe do Prażmowa, aby przejąć na prośbę męża administrację podupadłego majątku (wg „Wspomnień z lat dziecinnych, młodości i starości” napisanych przez męża R-owej – wyjechała do Prażmowa w r. 1870 razem z dziećmi). Tu stała się, mimo braku przygotowania teoretycznego i praktycznego, pierwszą wybitną w Polsce zootechniczką, głównie w hodowli trzody chlewnej i drobiu.

R. zajęła się początkowo przetwórstwem owoców i mleka oraz produkcją krochmalu. Po spłaceniu najpilniejszych długów zamieniła nieczynną gorzelnię na chlewnię, dokąd sprowadziła pierwsze zwierzęta ze znanej zarodowej hodowli w Giebułtowie pod Krakowem. Uszlachetniała je później wyborowym materiałem pochodzącym z Anglii i Hamburga. W r. 1882 stała się znaną w kraju hodowczynią, gdy przywiozła na wystawę w Warszawie 55 świń ras yorkshire i berkshire. Odtąd corocznie wystawiała 41–87 sztuk na licznych wystawach, m. in. w Warszawie, Lublinie, Kijowie i Winnicy. Zdobyła na nich 4 medale złote, 14 srebrnych i 3 dyplomy. Początkowo hodowcy zarzucali jej świniom zbyt masywne przody w stosunku do zadów, ale przez właściwą pracę hodowlaną szybko usunęła tę dysproporcję, a ponadto osiągnęła cenioną przez fachowców jednolitość całego stada. Potrafiła przeciwstawiać się obiegowym poglądom hodowlanym, np. o wyższości świń z krótkimi ryjami nad dlugoryjowymi w artykule Odpowiedź p. J. Sypniewskiemu („Gaz. Roln.” 1897 nr 34), czy o niższości świń czarno pigmentowanych wobec białych ras w artykule Głosy z praktyki gospodarskiej (tamże 1884 nr 20, 21). Cechowała ją przy tym umiejętność ekonomicznego kompromisu wobec panującej mody wśród hodowców; tak np. prócz lansowanych przez siebie czarnych berkshirów hodowała również białą rasę yorkshirów. Chlewnia prażmowska była nie tylko źródłem doskonałego materiału zarodowego głównie dla hodowców w Królestwie, ale również dostarczała na rynek ok. 160 sztuk rocznie tuczników w postaci wyrobów mięsnych bądź żywca.

W r. 1877 zainteresowała się R. również hodowlą drobiu i sprowadziła pierwsze sztuki kur ras kochinchińskiej i brahmaputra oraz kaczek pekińskich z Galicji od lekarza weterynarii Karola Raspa; w r. 1884 kupiła na wystawie w Budapeszcie chińskie kury rasy langshan, a także szare gęsi tuluskie oraz białe emdeńskie, w r. 1895 założyła hodowlę srebrnych i złotych bażantów, a pod koniec życia w r. 1903 indyków solańskich i brązowych amerykańskich. Importując materiał z Czech, Austrii i Francji przez 27 lat pracy hodowlanej wypróbowywała różne rasy i odmiany drobiu, eliminując siedmiogrodzkie gołoszyjki, długoogoniaste yokohamy, crève coeury, bantamy, paduańskie jako nie nadające się do chowu w polskich warunkach. Znalazły natomiast jej uznanie kochinchiny, brahmaputry, langshany, plymouthroki, malaje, houdany, wayandotty i orpingtony, a także w mniejszym zakresie la brèsse, białe murzynki, faverolle i minorki. Niezależnie od prac hodowlanych ferma drobiarska R-owej była pierwszą na taką skalę w Król. Pol. udaną próbą przemysłowej i dochodowej produkcji drobiu. R. sprzedawała drób i jaja wylęgowe nie tylko odbiorcom krajowym, ale też do Rosji, na Kaukaz, do Syberii i do Kazachstanu. Nie była zwolenniczką inkubatorów, uważając stosowanie ich za pogwałcenie praw natury, doceniała jednak ich znaczenie dla ekonomiki hodowli i sama sprowadziła w r. 1890 pierwszy inkubator wodny Lagrange’a, a nawet zaczęła je produkować w Prażmowie. Później posługiwała się też inkubatorami Voitelliera, Robina z automatycznym regulatorem ciepła oraz cieszącym się dużym uznaniem na początku XX w. – inkubatorem Sartoriusa z Göttingen. O ile chlewnia prażmowska ustępowała jedynie chlewni w Snopkowie (pow. lubelski) Antoniego Bobrowskiego, to w hodowli drobiu R. dzierżyła niepodważalnie prym w Król. Pol. Na wystawach drobiarskich w Warszawie zawsze zdobywała pierwsze miejsca lub srebrne medale, a od r. 1885 jako pierwsza w dziejach tych wystaw – złote. Dzięki pracowitości, energii i wytrwałości R-owej w poszukiwaniu nowych sposobów chowu, m. in. drobiu na swobodzie i trzody chlewnej na pastwisku, już po 8 latach majątek prażmowski przyniósł ponad 3 tys. rb. zysku rocznie.

R. chętnie dzieliła się swoimi wiadomościami i zdobytym doświadczeniem prowadząc szeroką korespondencję z klientami i hodowcami oraz udzielając odpowiedzi na łamach czasopism rolniczych, kobiecych i popularnych, m. in. „Gazety Rolniczej”, „Rolnika i Hodowcy”, „Dobrej Gospodyni”, ,,Słowa”, „Kuriera Warszawskiego” i „Tygodnika Ilustrowanego”. Publikowała też artykuły fachowe nie tylko z własnej praktyki hodowlanej m. in. Kilka słów z dziedziny hodowli trzody chlewnej („Rolnik i Hodowca” 1887 nr 19), Jak żywić kury chowane dla produkcji jaj? (tamże 1887 nr 38), ale też w sprawach, z którymi w praktyce tej się nie zetknęła, np.: Czerwone bydło polskie („Gaz. Roln.” 1899 nr 2). Działalność R-owej była jedynym przypadkiem samodzielnej pracy kobiecej na polu zarodowej hodowli w Król. Pol. R. zmarła 9 V 1904 w Prażmowie i tam została pochowana.

Z małżeństwa z Bronisławem Ryxem miała R. troje dzieci (zob. życiorys męża).

Po śmierci R-owej chlewnię prażmowską przeniesiono do Ołtarzewa w pow. błońskim, gdzie prowadziła ją synowa Irena z Tąkielów Ryxowa.

 

Uruski, XV; – Księga jubileuszowa „Rolnika i Hodowcy”. XXV-lecie rolnictwa polskiego 1883–1907, W. 1908 cz. I s. 54 (fot.), 58; Pruski W., Hodowla zwierząt gospodarskich w Królestwie Polskim, W. 1967–9 I–III (fot.); Ryx J., Monografia dóbr prażmowskich, W. 1906 s. 18–19, 68; Ryx-Bereśniewicz J., Izabella Ryx (1844–1904), w: Karty z dziejów zootechniki polskiej, W. 1973 s. 487–92 (fot.); – „Czas” 1904 nr 114; „Kur. Warsz.” 1904 nr z 11 i 14 V; „Rola” 1904 nr z 21 V; „Rolnik i Hodowca” 1904 nr 2; „Tyg. Ilustr.” 1904 nr 21 (podob.); – Arch. PAN w Kr.: sygn. K III 53; B. Narod.: rkp. 8807 Papiery osobiste Bronisława Ryxa (m. in. jego wspomnienia) oraz jego żony Izabelli z Kropiwnickich z l. 1837–1904 (rkp. 8808 dotyczy Jerzego Ryxa); B. PAN w Kr.: rkp. 2159 t. 16 s. 296–297.

Stanisław Sroka

 

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Jerzy Ryx

1866-01-18 - 1944-12-18 ziemianin
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Wojciech Trąmpczyński

1860-02-08 - 1953-10-19
polityk
 

Ferdynand Zarzycki

1888-12-22 - 1958-10-10
senator II RP
 

Marcin Zaleski

1796 - 1877-09-16
malarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.