INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Jan Bogumił Plersch     

Jan Bogumił Plersch  

 
 
Biogram został opublikowany w 1981 r. w XXVI tomie Polskiego Słownika Biograficznego
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Plersch (Plersz, Plesch, Plesz) Jan Bogumił (1732–1817), malarz-dekorator wnętrz, dekorator teatralny, malarz sztalugowy, miniaturzysta. Ochrzczony w Warszawie 14 XI 1732, był synem rzeźbiarza Jana Jerzego (zob.) i Marianny, córki Józefa (II) Fontany (zob.). Studia malarskie odbywał w Augsburgu u G. Goetza, nadwornego malarza Karola VII, dekoratora wnętrz «al fresco», następnie w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu oraz u Szymona Czechowicza w Warszawie. W r. 1754 pracował przy budowie pałacu Potockich w Radzyniu Podlaskim u boku swego wuja Jakuba Fontany (zob.). W r. 1763 kierował malowaniem plafonu w sali Poselskiej na Zamku Królewskim w Warszawie. W r. 1765 sporządził trzy projekty (niezrealizowane) dekoracji ściennej sali audiencyjnej dla zamku Ujazdowskiego. W t. r. składał królowi projekty dekoracji sal zamku warszawskiego; zachowały się trzy (niezrealizowane) warianty sali balowej. W r. 1771 pracował wraz z Bacciarellim w gabinecie Marmurowym przy plafonie Wieczność, do którego namalował iluzjonistyczną ramę, stanowiącą połączenie dekoracji malarskiej sufitu ze ścianami. Z własnoręcznego wykazu prac wykonanych dla Stanisława Augusta i jego rodziny wiemy, iż P. malował dla Zamku Królewskiego «sufit z trofeami» w dawnej sali audiencyjnej, w sali audiencyjnej nowej kompozycję (plafon?) «z geniuszami cyfrę królewską piastujacych» (?), «sufity» w sali Rycerskiej oraz «model na rycerską salę tej wielkości, jak ukazuje dekoracja». W r. 1784 ukończył najwybitniejsze ze swoich dzieł: arabeskowo-groteskową dekorację ścian gabinetu Konferencyjnego na zamku. «W wielkiej sali mozaikowej sufity Mci Panu Bagiaralemu [Bacciarellemu] pomagałem. Do biblioteki rysunki dla sztukatora inwentowałem i tej wielkości rysowałem, jak są egzekwowane. Tamże sufity trzy» – napisał. Innym miejscem prac P-a były Łazienki warszawskie rozbudowane przez króla w l. 1774–95. W r. 1775 dekorował P. w Białym Domku jadalnię polichromią arabeskowo-groteskową, pokój «de compagnie» – chińskimi wedutami, gabinet, zwany później także «gabinetem pana Plerscha» – pnączami rozpiętymi na kratkach (en treillage) i wedutami. W r. 1778 P. pracował w pałacu łazienkowskim, gdzie w sali ośmiobocznej wykonał «pomiędzy sztukaterią geniusze z satyrami bawiące się w wodzie, tamże nade drzwiami biust króla i Lubomirskiego». W przyległym gabinecie «sufit, na którym geniusze kwiatami cyfrę królewską unoszące». W pokoju kąpielowym malował P. plafon Diana i Akteon, w pokoju obok plafon Bacchus i Cerera, w jadalni plafon «w kopule cztery obrazy części dnia reprezentujące», w sali Salomona «na złotym gruncie arabeska, takoż na drzwiach jako też supraporty wyobrażające cztery elementa». W sali mozaikowej ozdobił ściany «arabeską», gabinet królewski wedutą miasta Kanton, w bibliotece namalował «na szafach pomiędzy rzeźbą dziewięć muzów». P. był także twórcą polichromii południowej fasady pałacu (po r. 1777). Wykonał tam freski: Neptun z trytonami, Tetyda, Junona i Iryda. Malowidła te uległy zniszczeniu już w r. 1784. Ozdabiał P. również pałac Myślewicki w Łazienkach. W jadalni malował «prospekt pałacu papieskiego tudzież fortecy Anioła z gladiatorami na rzece, item dwa [!] weduty weneckie», a w łazience plafon Flora z Zefirem. Ponadto w «górnym ogrodzie» w trebhauzie (cieplarni) salon ozdobił «arabeską». Pracował także w warszawskich pałacach sióstr króla. U Izabeli Branickiej namalował «w pokoju arabeskowym osoby jakie się znajdują», u Ludwiki Zamoyskiej – bibliotekę «na arabesk». Wykonał plafon Tryumf Prawdy do pałacu prymasowskiego przy ul Senatorskiej. Przeniesione później do warszawskiego ratusza malowidło spłonęło w sali Dekerta w czasie drugiej wojny światowej. W Jordanowicach we dworze Andrzeja Mokronowskiego ozdobił «arabeską» gabinet.

Odrębną dziedziną twórczości P-a były jego prace dla teatru. Pierwsza dotychczas znana informacja o tej działalności P-a pochodzi z r. 1782 i dotyczy królewskiego Teatru Małego w Łazienkach. Dla tej sceny namalował artysta dwie dekoracje – gabinet i las oraz «gardynę» (kurtynę) przedstawiającą Poezję i dwóch Geniuszy. W t. r. wykonał dwie dekoracje i kurtynę dla teatru na zamku warszawskim. W r. 1788 ukończył wnętrze sali teatralnej w łazienkowskiej Pomarańczami. Na całość kompozycji składały się: fryz przedstawiający iluzjonistyczne loże z publicznością w strojach polskich i francuskich, plafon Apollo na kwadrydze, królewski herb nad sceną oraz kurtyna z dziewięcioma muzami na Helikonie, Pegazem, źródłem Hipokrene na tle pałacu łazienkowskiego. Kurtyna nie istnieje, zachował się natomiast jej projekt wykonany przez P-a. Teatr w Pomarańczarni to jeden z piękniejszych zabytków teatralnych Europy. P. malował również dekorację dla nowej sceny: ogród, część lasu, salę gotycką, «przedpokój joński», salę koryncką, więzienie; do baletu «Axur» – ogród iluminowany, transparent, podwórze «w guście azjatyckimi», dom Atara, namioty itp. P. współpracował z teatrem publicznym, dla którego na pewno malował kurtynę przed r. 1795, a być może także dekoracje. Stała współpraca z teatrem na placu Krasińskich zaczęła się – być może – po wyjeździe króla z Polski. Historycy podają r. 1806 jako jej początek. W l. 1808–9 P. figuruje w „Roczniku Teatru Narodowego” jako stały malarz-dekorator. Wykonywał liczne prospekty, kulisy i przystawki, których nieliczne projekty przedstawiające iluzjonistyczną architekturę fantastyczną, inspirowaną przez Bibienów i G. B. Piranesiego, zachowały się do dziś. Były to pałace, świątynie, atria, więzienia. Ale P. malował też rokokowe kurtyny i preromantyczne pejzaże z kapliczkami i skałami porosłymi bujną roślinnością. Projektował klasycystyczne transparenty z medalionami i postaciami w antycznych szatach.

P. był także portrecistą. Wiemy, że portretował Stanisława Konarskiego, Stanisława Małachowskiego, Jakuba Fontanę, Jana Kantego Fontanę, Tobiasza Morsztyna oraz swoich rodziców. Zachował się też portret nieznanej kobiety i autoportrety samego artysty. «Do Dęblina [rezydencji Mniszchów] portrety familji królewskiej kopiowałem, portret króla Imci w osobie stojącej z marmurowego pokoju kopiowałem. Teraz mam zlecenie przez Imci Pana Bagiaralego kopiować portrety wszystkie znajdujące się w pokoju marmurowym» – napisał P. w r. 1795. W r. 1787 wezwał król P-a do Kaniowa, gdzie P. wykonywał liczne miniatury do tabakierek w czasie spotkania monarchów. Znamy miniaturę przedstawiającą Jana Kantego Fontanę; ta dziedzina twórczości artysty nie została jeszcze opracowana. P. związany był z malarnią Stanisława Augusta, nie należąc jednak do jej właściwego zespołu. Znaczącą pozycję w twórczości P-a stanowią sceny z okresu insurekcji kościuszkowskiej, rysunki przedstawiające utarczki Polaków z Rosjanami oraz obrazy olejne: Kościuszko ranny w bitwie pod Maciejowicami czy Ranny Kościuszko brany do niewoli. Uprawiał także P. malarstwo religijne. Pracował przeważnie dla warszawskich kościołów: Św. Anny, Paulinów, Pijarów, Jezuitów, Bonifratrów, w których znajdowały się jego obrazy: Najśw. Panna Anielska, Apoteoza św. Jana Nepomucena, Zesłanie Ducha Św., Św. Józef Kalasanty, Miłosierny Samarytanin. W kolegiacie w Łowiczu znajduje się obraz Dobry Pasterz (ok. 1770). Zachowany szkic Apoteoza Św. Benedykta świadczy o projektowanej dla jakiegoś kościoła polichromii. Zachowały się też rysunki Chrystus między łotrami i Zwiastowanie (1795).

O życiu prywatnym P-a wiemy niewiele. Był żonaty, owdowiał, nie miał dzieci. Rzadko opuszczał Warszawę. W r. 1773 otrzymał od wuja Jakuba Fontany legat w wysokości 9 000 zł. Do r. 1795 pełnił funkcję nadwornego malarza Stanisława Augusta z pensją 585 dukatów rocznie (1795). W r. 1788 miał dom przy ul. Pokornej 2254. W r. 1806 mieszkał przy ul. Świętojerskiej pod nr 1771. W t. r. ogłosił w prasie chęć sprzedaży portretów królów polskich «od Mieczysława I do ostatniego króla polskiego». Być może zakupił je Teatr Narodowy, skoro w r. 1809 na przedstawieniu L. A. Dmuszewskiego „Wojsko polskie w Krakowie” «na stu palmowych drzewach widzieć się dało 36 portretów królów i książąt polskich» pędzla P-a. Rozdawszy majątek krewnym, 9 II 1813 zamieszkał P. w klasztorze Bonifratrów, z którym związana była rodzina Fontanów. W r. 1816 znowu ogłosił w prasie, że pragnie sprzedać 40 portretów polskich monarchów. Bliskie stosunki utrzymywał z wujami, Jakubem i Janem Kantym Fontanami, także z Zygmuntem Voglem, któremu dedykował swój autoportret z r. 1809. O dobrej współpracy z Wojciechem Bogusławskim świadczy wypowiedź dyrektora Teatru Narodowego w prasie o «uczonym i pociągającym pędzlu pana Plesza» oraz że jest to «ze wszech miar doskonały artysta, któremu nie tylko Teatr Narodowy, ale i wiele innych publicznych miejsc tej stolicy najpiękniejsze swoje ozdoby winne».

P. był artystą wszechstronnym, ale nie oryginalnym. Czerpał głównie z malarstwa włoskiego i francuskiego. Korzystał z wzorników rozpowszechniających groteski i arabeski o antycznym rodowodzie. Od rokokowych kompozycji teatralnych kurtyn i plafonów poprzez klasycyzm w projektach zamkowych wnętrz i teatralnych transparentów dochodził do preromantyzmu w pejzażach i scenach rodzajowych. P. zmarł 23 VIII 1817 w Warszawie. Wiele prac P-a zachowało się do dziś w zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Uniw. Warsz., Gabinetu Rycin Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, Gabinetu Rycin Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego w Poznaniu. Jego malowidła ścienne zachowały się: w Myślewicach, w Białym Domku, w teatrze w Pomarańczami w Łazienkach warszawskich oraz we dworze w Jordanowicach. Odtworzone zostały freski P-a w pałacu Na Wyspie w Łazienkach i w Zamku Królewskim w Warszawie.

 

Pol. Bibliogr. Sztuki, I cz. 2; Encyklopedia Warszawy, W. 1975; W. Enc. Powsz. (PWN); Rastawiecki, Słown. malarzów; Słown. Teatru Pol., s. 550; Thieme–Becker, Lexikon d. Künstler; Kraszewski, Catalogue d’une Collection, s. 23; Sztuka warsz. Katalog; – Bartczakowa A., Jakub Fontana, W. 1970; Chyczewska A., Malarnia na zamku królewskim 1766–1818, „Roczn. Warsz.” T. 6: 1967 s. 100, 117; Kaczmarzyk J., Życie i twórczość Jana Jerzego Plerscha, tamże T. 11: 1972 s. 60; Król B., Działalność teatralna J. B. Plerscha, „Pam. Teatr.” 1954 z. 3–4; Król-Kaczorowska B., „Specyfikacja malowania” J. B. Plerscha dla Stanisława Augusta, „Biul. Hist. Sztuki” 1964 z. 4; Kwiatkowski M., Łazienki, W. 1972; Obidzińska J., Jan Bogumił Plersch. Zarys działalności, „Biul. Hist. Sztuki” 1965 z. 1; – Życie artystyczne w świetle prasy warszawskiej pierwszej połowy XIX w., Oprac. E. Moszoro, Wr. 1962; – B. Jag.: rkp. 5396, Collectanea Paulego t. VI (Józefa Peszki… wiadomość o malarzach polskich); IS PAN Materiały do Słownika Artystów Pol.

Barbara Król-Kaczorowska

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
Partner ms-warszawa.png
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Józef Korzeniowski

1797-03-19 - 1863-09-17
dramaturg
 

Adam Tytus Działyński

1796-12-24 - 1861-04-12
arystokrata
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Eustachy Erazm Sanguszko

25/26.10.1768 - 1844-12-02
poseł
 

Michał Potocki

XVII w. - 1749-12-02
starosta
 

Wincenty Krasiński

1782-04-05 - 1858-11-24
generał
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.