INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Jan Hieronim Kryszpin-Kirszensztein h. własnego     

Jan Hieronim Kryszpin-Kirszensztein h. własnego  

 
 
Biogram został opublikowany w 1970 r. w XV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Kryszpin-Kirszensztein Jan Hieronim h. własnego (ur. ok. 1654–1708), biskup żmudzki. Najmłodszy syn Hieronima (zob.) i Anny Młockiej, właściciel dóbr Kudele na Żmudzi. Studia rozpoczął w Akad. Krak. (był studentem w r. 1674). Dn. 22 VII 1677 wpisał się na uniwersytet w Padwie. W r. 1678 otrzymał święcenia kapłańskie, w r. 1681 został kanonikiem wileńskim, zaś w r. 1685 kustoszem w kapitule wileńskiej. Dn. 2 V 1687 mianowany został referendarzem duchownym litewskim. W grudniu 1686 r. posłował od kapituły wileńskiej do króla Jana III w sprawie wakansu na wileńskiej stolicy biskupiej, popierał kandydaturę Konstantego Brzostowskiego i po objęciu przez niego biskupstwa należał do jego bliskich współpracowników. Na mocy bulli papieskiej z dn. 30 VIII 1694 r. został sufraganem wileńskim z tytułem biskupa saloneńskiego. Dn. 15 II 1695 r. referował na komisji rozjemczej w Warszawie wraz z Janem Mikołajem Zgierskim, sufraganem wileńskim, i Marcjanem Szaniawskim, kanclerzem kapituły wileńskiej, stanowisko biskupa wileńskiego Brzostowskiego w jego sporze z Sapiehami. Dn. 18 IV 1695 r. król Jan III oddał mu wakujące biskupstwo żmudzkie, pomijając innego kandydata, Pawła Sapiehę, opata paradyskiego. Potwierdzenie papieskie otrzymał 19 IX (data bulli) t. r.; 6 XII 1695 r. objął katedrę biskupią w Worniach z rąk administratora diecezji Wincentego Wołłowicza i osiadł w rezydencji biskupiej w Olsiadach. Wraz ze swym bratem Andrzejem Kazimierzem (zob.) i Kazimierzem Zarankiem, chorążym żmudzkim, przewodził stronnictwu dworskiemu na Żmudzi i zwalczał wpływy Sapiehów oraz współdziałających z nimi ściśle Paców. Domagał się (w grudniu 1695 r.), aby dobra duchowne także w diecezji żmudzkiej uwolnione zostały od kwaterunków wojskowych. W lutym 1696 r. stoczył na sejmiku gromnicznym w Rosieniach, zwołanym w celu wybrania deputatów trybunalskich, ostrą walkę o laskę marszałka (dyrektora) tego sejmiku. Ubiegał się o nią również Piotr Michał Pac, starosta żmudzki. Spór zakończył się pobiciem sług K-a, przy czym on sam omal nie zginął.

Nadużywając klątwy kościelnej do celów politycznych i idąc za przykładem bpa wileńskiego Brzostowskiego K. wyklął Piotra Michała Paca i jego stronników: Jana Krzysztofa Paca, marszałka wiłkomirskiego, i Jerzego Sapiehę, stolnika W. Ks. Lit. Nie pozwolił pochować ciała zmarłego zaraz po sejmiku (2 II 1696) Piotra Michała Paca i ustąpił dopiero pod naciskiem licznych interwencji. Klątwę wydaną przez K-a spalił kat na rynku wileńskim w czasie Trybunału opanowanego przez Sapiehów. K. nie zaprzestał walki z Sapiehami również w czasie bezkrólewia i popierał rodzinę Sobieskich. Nie podpisał 29 IX 1696  r. aktu konfederacji generalnej zawiązanej po zerwanym sejmie konwokacyjnym, mimo że akt ten desygnował go na członka Rady przy boku prymasa. W październiku t. r. usiłował wraz z bratem Andrzejem Kazimierzem, woj. witebskim zwołać antysapieżyńskie pospolite ruszenie szlachty żmudzkiej do Skirstymonia celem wsparcia związku wojskowego. Zjazd opanowali jednak Sapiehowie, a bracia Kryszpinowie zawarli 23 XI t. r. ugodę z Sapiehami, którzy zobowiązali się skasować dekrety trybunalskie odsądzające Kryszpinów jako plebejów od urzędów, uznać K-a prawowitym biskupem żmudzkim i przypuścić go do korzyści i ulg przyznanych już biskupowi wileńskiemu w sprawie kwater wojskowych w dobrach duchownych.

W walce dwóch stronnictw litewskich K. zajmował odtąd stanowisko niezdecydowane: nie stawił się na sejmie elekcyjnym, elekcję Augusta II podpisał z licznymi zastrzeżeniami. Domagał się mianowicie przejścia całej rodziny elekta na katolicyzm, przestrzegania koekwacji i zgodnych z prawem zasad lokowania wojska. W lipcu 1697 r. spotkał Augusta II na granicy państwa i przyjął od niego w kościele jezuickim w Piekarach wyznanie wiary katolickiej, lecz następnie w sierpniu t. r. porozumiewał się z rokoszanami, zwolennikami kandydatury francuskiej. Dn. 9 II 1699 r. wystąpił jako kontrkandydat Wilhelma Eustachego Grothusa do laski dyrektora sejmiku obierającego deputatów trybunalskich i zorganizował odrębne koło sejmikowe. Dn. 30 V 1701 r. przybył na sejm do Warszawy, a na następnym sejmie, z limity, podpisał 16 I 1702 r., już jako wygnaniec ze Żmudzi zajętej przez Szwedów, akt pacyfikacji W. Ks. Lit. i w lutym t. r. wziął udział w posejmowej Radzie Senatu. Uczestniczył również w sejmie lubelskim w lipcu 1703 r., przewodniczył wysłanej do Grzegorza Dołgorukiego, posła carskiego, deputacji protestującej przeciwko popieraniu buntu Paleja na Ukrainie i zajęciu Białej Cerkwi. Powrócił następnie na Żmudź, wstawiał się za ludnością żmudzką dotkniętą wojną, a sam osiadł we własnych dobrach nad granicą pruską, gdzie czuł się bardziej bezpieczny. W r. 1707, wraz ze swymi synowcami Jerzym Hieronimem (zob.) i Kazimierzem (zob.), przeszedł jawnie do obozu szwedzkiego i sapieżyńskiego. Car Piotr I polecił w maju 1707 r. ściąganie kontrybucji z jego dóbr. Zajęty walką polityczną nie zostawił w swej diecezji trwalszych śladów działalności, pomógł jedynie zakonowi karmelitów osiąść w Kiejdanach. W r. 1697 przeprowadził wizytację diecezji. Współczesny mu La Bizardière charakteryzował go jako prałata miernych zdolności, lecz przedsiębiorczego i śmiałego. K. zmarł 14 VIII 1708 r.

 

Estreicher; Enc. Kośc., XXI 106; PSB, III 50–2; Przyałgowski, Żywoty bpów wil., III 77; Szostkiewicz Z., Katalog biskupów obrządku łacińskiego przedrozbiorowej Polski, w: Sacrum Poloniae Millenium, Rzym 1954 I; Boniecki; Niesiecki; Hierarchia catholica medii et recentioris aevi, Ed. P. Gauchat, Monasterii, V 341, 343; Wolff, Senatorowie W. Ks. Lit.; – Narbutt J., Dzieje wewnętrzne narodu litewskiego za czasów Jana Sobieskiego i Augusta II królów panujących w Polsce, Wyd. 2., Wil. 1843 I 74, 85–9, II 49; Perdenia J., Stanowisko Rzeczypospolitej Szlacheckiej wobec sprawy Ukrainy na przełomie XVII–XVIII w., Wr.–W.–Kr. 1963 s. 201; Powidaj L., Wojna domowa Sapiehów ze szlachtą litewską w ostatnich latach XVII wieku i na początku XVIII wieku. Szkic historyczny, „Przegl. Pol.” R. 7: 1872 t. 1 s. 68–88, 211–31; Rogalski L., Dzieje Jana III Sobieskiego króla polskiego, wielkiego księcia litewskiego, W. 1847 s. 303, 378; Walewski A., Dzieje bezkrólewia po skonie Jana III, Kr. 1874 s. 39, 98, 235–44; Wolff J., Pacowie. Materiały historyczno-genealogiczne, Pet. 1885 s. 141, 208, 229; Wołonczewski M., Biskupstwo żmujdzkie, Kr. 1898 s. 85–7; – La Bizardière M. D. de, Bezkrólewie po Janie III Sobieskim, Przekład J. Bartoszewicza, Wil. 1853 s. 23, 30, 130, 155, 161; Diariusz sejmu walnego warszawskiego 1701–1702, Wyd. P. Smolarek, W. 1962; Sarnecki K., Pamiętniki z czasów Jana Sobieskiego, Wyd. J. Woliński, Wr. 1959; Teka Podoskiego, I 52, 96–7 (Diariusz sejmu 1703 r.); Vol. leg., V 409 fol. 840, s. 411 fol. 845, s. 432 fol. 902; Załuski A. Ch., Epistolae historico-familiares, Brunsbergae–Vratislaviae 1709–11 I 1011, II 75–6, III 189; Zawisza K., Pamiętniki, Wyd. J. Bartoszewicz, W. 1862 s. 185, 188; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, dział V. teka 170 nr 7871; Zakł. Dok. IH PAN w Kr.: Kartoteka Komitetu Źródeł do Dziejów Życia Umysłowego Polski.

Tadeusz Wasilewski

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.