INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Jan Nepomucen Sadowski     

Jan Nepomucen Sadowski  

 
 
1814-05-16 - 1897-07-03
Biogram został opublikowany w latach 1992-1993 w XXXIV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sadowski Jan Nepomucen (1814–1897), archeolog i etnograf, historyk, dziennikarz. Ur. 16 V w Ślesinie w pow. bydgoskim, był najstarszym (z czworga rodzeństwa) synem ziemianina Ignacego oraz jego drugiej żony Eweliny z Wolszlegerów, bratem Stanisława Feliksa (zob.).
S. ukończył naukę szkolną w Bydgoszczy (1833), następnie (1834–7) studiował na wydz. prawa i administracji uniw. w Berlinie pod kierunkiem F. C. de Savigny’ego i E. Gansa (prawo) oraz geografię u K. Rittera. Studia przerwał po trzecim roku, zmuszony po śmierci ojca objąć prowadzenie rodzinnego majątku w Słupach koło Kcyni. W r. 1839 rozpoczął współpracę z poznańskim „Tygodnikiem Literackim” publikując tam (utrzymane w duchu heglowskim) artykuły o „Anhellim” Juliusza Słowackiego, „Nie-Boskiej Komedii” Zygmunta Krasińskiego i „Kirdżalim” Michała Czajkowskiego; z ich stylu szydził potem Słowacki w „Beniowskim” i „Krytyce krytyki i literatury”. Od r. 1840 S. był członkiem pięcioosobowego konspiracyjnego Komitetu Poznańskiego (od r. 1844 noszącego nazwę Centralizacji Poznańskiej) Tow. Demokratycznego Polskiego, należąc w nim do skrzydła «umiarkowanych». Aresztowanie przywódcy Komitetu Karola Libelta oraz Jana Słupeckiego w Poznaniu (luty 1846) spowodowało, że S. z Józefem Mikorskim uszli do Francji. Dowiedziawszy się o śmierci brata Stanisława powrócił S. do Wielkopolski, wziął udział w powstaniu 1848 r., po czym ponownie udał się do Paryża, gdzie pogłębiał studia, m. in. w zakresie archeologii oraz języków klasycznych i semickich, zdobywając rozległą erudycję. Działał także w kręgu polskiej emigracji, m. in. poznał Słowackiego. Dopiero po ogłoszonej przez władze pruskie amnestii (9 X 1858), S. powrócił do Słupów.
Nasilająca się po upadku powstania styczniowego antypolska polityka władz w Poznańskiem spowodowała, że S. sprzedał Słupy, przeniósł się z rodziną do Galicji i osiadł w Krakowie (1870). Tutaj zbliżył się do grona wpływowych dziennikarzy (M. Manna, L. Siemieńskiego, A.Szukiewicza i A. Kłobukowskiego) i dzięki ich poparciu związał się z „Czasem”. Początkowo zamieszczał w nim artykuły o wojnie francusko-pruskiej, które w kręgach wojskowych wzbudziły uznanie dla znawstwa szczegółów topograficznych terenu wojny i zasad strategii, a także na tematy z zakresu prawa, ekonomii i geografii (odkryć geograficznych oraz warunków naturalnych różnych części świata). W r. 1872 ogłosił w piśmie zbiorowym „Na dziś” (Kr. 1872 I–III), pod redakcją A. H. Kirkora, studium Drogi handlu zbożowego, ukazujące wnikliwie ówczesną sytuację na rynku zbożowym w Europie, a zarazem ekonomiczną rolę Polski, jako «spichlerza Europy». S. przedstawił też projekt polepszenia warunków eksportu przez zorganizowanie własnej instytucji komisowej w Gdańsku oraz spółek producentów, co dałoby realne szanse przeciwstawienia się konkurencji taniego zboża z Ameryki. W r. 1873 nawiązał współpracę z „Przeglądem Polskim”, a w l. 1876–96 wszedł do redakcji „Czasu”, gdzie kierował działem prawno-ekonomicznym; interesowały go także problemy archeologii, etnografii i historii (zwłaszcza jej nauk pomocniczych jak geografia historyczna i numizmatyka). Jego wszechstronna wiedza sprawiła, że od rozpoczęcia działalności AU w Krakowie został powołany do udziału w pracach Komisji Archeologicznej (od r. 1873), Antropologicznej, Fizjograficznej oraz Badania Historii Sztuki (od r. 1874).
W zakresie archeologii (uprawianej przezeń teoretycznie, nie zaś przez prowadzenie wykopalisk w terenie) zajmował się S. przede wszystkim zabytkami z brązu, które traktował głównie jako importy. Uznawał znaczny wpływ Fenicjan, Etrusków, Greków i Rzymian na rozwój kultury terenów Europy na północ od Alp (Obecny sposób zapatrywania się na zabytki z czasów epoki spiżowej, Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz. T. 1: 1874). Wielkie uznanie zdobył pracą pt. Drogi handlowe Greków i Rzymian poprzez dorzecza Odry, Wisły, Dniepru i Niemna do wybrzeży Morza Bałtyckiego (Pam. AU Wydz. Filol. i Hist.-Filoz. T. 3: 1876; tłum. niemieckie Jena 1877), którą we wrześniu 1876 zreferował na VIII Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Archeologii Przedhistorycznej w Budapeszcie (Commerce de l’ambre w: „Comptes-rendu du Congrés international d’anthropologie et d’archéologie de Buda-Pest” 1876 vol. 1). S. wziął w nim udział jako delegat AU. W referacie nie tylko nawiązywał do głównej problematyki kongresu (wykrycia przedhistorycznego przemysłu wyrobów brązowych oraz szlaków, którymi rozchodziły się po Europie), ale przedstawił nowatorską próbę zrekonstruowania dróg handlowych, w oparciu o rozmieszczenie zabytków oraz ich związek z krajobrazem i podłożem geograficznym. S. przedstawił ponadto na kongresie opracowaną przez siebie mapę archeologiczną Wielkopolski. Materiałem do zamierzonego przez AU opracowania atlasu archeologicznego była również publikacja S-ego, obejmująca inwentarz obiektów z obszaru Wielkopolski (Wykaz zabytków przedhistorycznych na ziemiach polskich, z. 1: Dorzecza Warty i Baryczy, Kr. 1877). Spośród innych jego inicjatyw archeologicznych wspomnieć należy przeprowadzone (wg opinii S. Noska «chyba po raz pierwszy w Polsce») analizy chemiczne starożytnych wyrobów z brązu (Sprawozdanie o rozbiorze chemicznym niektórych zabytków brązowych ze zbioru uniwersyteckiego dokonanym przez hr. Jerzego Szembeka, „Zbiór Wiad. do Antropol. Krajowej” T. 1: 1877).
Nowatorstwo ujęć teoretyczno-badawczych ujawnił też S. w dziedzinie etnografii. Pełniąc od maja 1874 funkcje sekretarza sekcji etnologicznej w Komisji Antropologicznej (przewodniczącym sekcji był O. Kolberg), S. opracował (uzyskał jej zatwierdzenie przez Komisję 27 VI 1874) Instrukcję do badania właściwości ludowych (Rozpr. AU Wydz. Mat.-Przyr. T. 1: 1874 i odb. Kr. 1874), w formie zwięzłych pytań i objaśnień mogących się nasunąć wątpliwości. Obejmowała schemat do zbierania opisów różnych dziedzin kultury ludowej poszczególnych grup terytorialnych. Kolejność grup zagadnień przyjęta przez S-ego była bardzo zbliżona do systematyki zastosowanej przez Kolberga w jego serii „Ludu”, poświęconej Krakowskiemu (S. 5, Kr. 1871–4, cz. 1–4). Obaj nie tylko ściśle współpracowali ze sobą w ramach sekcji etnologicznej Komisji Antropologicznej oraz w Komisji Archeologicznej, lecz także byli blisko ze sobą zaprzyjaźnieni. W swych etnograficznych podróżach naukowych, odbywanych z ramienia AU, Kolberg zbierał także dane dotyczące wykopalisk i zabytków archeologicznych w terenie i przekazywał później S-emu do szczegółowego zbadania i interpretacji. Znawstwo materiału archeologicznego i geografii historycznej wykorzystał S. w późniejszych pracach historycznych, wykraczających tematyką poza czasy starożytne i obejmujących średniowiecze: Ein Beitrag zur Geschichte des orientalischen Handels im Mittelalter („Bulletin International de l’Acad. des Sciences de Cracovie” 1889 N° 3) oraz Miecz koronacyjny polski „Szczerbcem” zwany (Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz. T. 30: 1892 i odb. Kr. 1892). S. został (9 XI 1878) wybrany na członka korespondenta Wydz. Hist.-Filoz. AU w Krakowie, lecz wybór ten nie uzyskał sankcji cesarskiej. Podobieństwo do losów członkostwa w AU Kolberga (również nigdy nie zatwierdzonego przez cesarza) można tłumaczyć nie tylko brakiem posiadania obywatelstwa austriackiego, ale i polityczną przeszłością S-ego oraz pobytem na emigracji. W r. 1888 S. należał do współzałożycieli Tow. Numizmatycznego w Krakowie i wszedł (13 I 1889) w skład pierwszego jego Wydziału; był też członkiem Grona Konserwatorów Zachodniej Galicji oraz członkiem korespondentem Centralnej Komisji Konserwatorskiej w Wiedniu (Central-Kommission zur Erforschung und Unterhaltung der Baudenkmale). S. zmarł w Krakowie 3 VII 1897 i został pochowany (6 VII) na cmentarzu Rakowickim.
S. był dwukrotnie żonaty: z Julią Białobłocką, a następnie z Izabellą z Kalksteinów, 1.v. Kruszyńską; potomstwa nie zostawił.

Estreicher w. XIX; Korbut; Nowy Korbut, IX; Finkel, Bibliogr.; Historiografia polska w dobie pozytywizmu (1865–1900). Kompendium dokumentacyjne, Oprac. zespół pod red. R. Przelaskowskiego, W. 1968 s. 116; Enc. Org. (1898–1904); Ruch. Kalendarz encyklopedyczny na r. 1889, W. 1889 s. 163; Österr. Biogr. Lexikon; Żychliński, I; Katalog wydawnictw PAU 1873–1947, Kr. 1948 I–II; Stankiewicz M., Spis przedmiotów zawartych w 100 tomach Przeglądu Polskiego, 1866–1891, Kr. 1891; Cyrankiewicz, Przewodnik po cmentarzach Krakowa; Grodziska-Ożóg K., Cmentarz Rakowicki w Krakowie, Wyd. 2 uzupełnione i poprawione, Kr. 1987; – Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918, Pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, W. 1982; Jubileusz „Czasu”, Kr. 1899 s. 402; Kieniewicz S., Społeczeństwo polskie w powstaniu poznańskim 1848 roku, Wyd. nowe, uzupełnione, W. 1960; Kocójowa M., Przyczynek do genezy Tow. Numizmatycznego w Krakowie, „Wiad. Numizm.” R. 22: 1978 z. 3–4 s. 170; Kostrzewski J., Dzieje polskich badań prehistorycznych, Kr. 1948 s. 19–26; Księga pamiątkowa na dziewięćdziesięciolecie dziennika „Czas” 1848 Kraków 1938 Warszawa, W. 1938 s. 60; Maciejewski J., Słowacki w Wielkopolsce. Szkice i materiały, Wr. 1955; Nosek S., Zarys historii badań archeologicznych w Małopolsce, Wr. 1967 (fot.); Polska Akademia Umiejętności 1872–1952. Nauki humanistyczne i społeczne. Materiały sesji jubileuszowej Kraków 3–4 V 1973, Red. E. Rostworowski, Wr. 1974; Schnaydrowa B., Mapa archeologiczna Józefa Łepkowskiego. Geneza i okoliczności jej powstania, „Roczn. B. PAN w Kr.” R. 25: 1980; Stolzman M., Z działalności wydawniczej A. H. Kirkora. Pismo zbiorowe „Na Dziś”, „Roczn. Hist. Czasopism. Pol.” R. 7: 1968 z. 1 s. 79, 85; [Umiński P.] P. U., J. N. Nałęcz Sadowski, „Wiad. Numizm.-Archeol.” T. 3: 1896–8 szp. 364–5 (fot.); Zakrzewski B., „Tygodnik Literacki” 1838–1845. Zarys monograficzny, W. 1964; – Kolberg O., Dzieła wszystkie, t. LXIV–LXVI: Korespondencja, cz. 1–3 (1837–1890), W. 1965–9; – „Czas” R. 50: 1897 nr 149 s. 4, nr 150 s. 3, nr 151 s. 3 (nekrologi); Kalendarz Czecha 1898; „Kwart. Hist.” R. 11: 1897 s. 923–24, 928; Roczn. AU 1878–80, Kr. 1879–81; „Spraw. Kom. do Badania Hist. Sztuki w Pol.” T. 6: 1900; – B. Jag.: rkp. 6717 III Korespondencja Z. Sarneckiego z l. 1885–1916, t. 5; B. Ossol.: rkp. 7689/II Korespondencja O. Balzera 1879–1932, t. XXXI; – Bieńkowski W., Gruca A., Krakowskie koneksje Oskara Kolberga, „Roczn. Krak.” t. 59 [w druku].
Wiesław Bieńkowski

 
 

Powiązane zdjęcia

   

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.