INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Józef Apolinary Rolle     

Józef Apolinary Rolle  

 
 
1829-09-26 - 01.1894
Biogram został opublikowany w latach 1988-1989 r. w XXXI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Rolle Józef Apolinary (znany w literaturze pod imionami Józef Antoni), pseud.: Dr Antoni J., Dr A. J., Adscriptus, Antoni J., Dr Antoni, Józef z Henrykówki, Pirożko Fulgencjusz (1829–1894), lekarz, działacz społeczny, historyk. Ur. 26 IX w Henrykówce koło Szarogrodu w pow. mohylowskim na Podolu, w rodzinie pochodzenia francuskiego: dziad Józef przybył z Bretanii do Polski jako instruktor wojskowy ok. r. 1772, lecz nie znalazł tu zatrudnienia i wrócił do Francji. Ponownie przyjechał do Polski w r. 1790 i osiadł w dobrach Radziwiłłów w okolicy Dębicy. Jego syn, a ojciec R-ego, Józef Wincenty (zm. 1888) był osobistym sekretarzem Michała Radziwiłła, a następnie lustratorem podolskich dóbr ks. Henryka Lubomirskiego, od którego trzymał w dożywociu wspomniany futor «Henrykówkę», aż do swojej śmierci w wieku 104 lat. Ożeniony był (w r. 1826) z Marią ze Zwierkowskich. O swoim ojcu R. mówił, że był to «skromny bardzo człowiek, rozmiłowany w czytaniu»; wcześnie też zachęcał syna do książek.

Początkowo R. uczył się w domu, do gimnazjum uczęszczał w Winnicy, a następnie w Niemirowie, gdzie w r. 1848 będąc w V klasie napisał na tablicy «Vive la liberté!». Ukarany chłostą i wydalony, dalej uczył się w Białej Cerkwi, a egzamin dojrzałości złożył 29 VII 1849 w Kijowie. Studia medyczne rozpoczął w r. 1850 na Uniwersytecie Kijowskim. W r. 1853 będąc wraz z grupą kolegów na majówce, natknął się na gen.-gubernatora D. Bibikowa. Za niedopięte mundury i odkryte głowy studenci zostali skazani na rok praktyki felczerskiej w szpitalu psychiatrycznym. Ostatecznie R. pracował przez rok w szpitalach kijowskich, a w tym przez kilka miesięcy w przytułku dla obłąkanych. Dyplom lekarza uzyskał z opóźnieniem, w r. 1855, wszakże eximia cum laude.

Pierwszą posadę R. otrzymał w Jaryszowie, jako lekarz dominialny i lekarz domowy marszałka gubernialnego szlachty Jana Sulatyckiego. Obrał specjalizację psychiatryczną i w r. 1858 odbył odpowiednią praktykę w Sonnenstein pod Dreznem. W r. 1860 był w Paryżu, gdzie zwiedzał kliniki, słuchał wykładów z psychiatrii i dermatologii, kontaktował się z polskimi emigrantami. Zbliżył się wówczas do krewnego Ludwika Zwierkowskiego oraz odnowił kontakty zawiązane w Dreźnie z Delfina Potocką. W r. 1861 osiadł w Kamieńcu Podolskim, ożenił się z Idalią Zaszczyńską, córką adwokata, pełnomocnika wielu rodzin ziemiańskich.

W czasie powstania styczniowego R. prawdopodobnie miał udział w organizacji narodowej (Władysław Rudnicki wymieniał w zeznaniach, w sposób bałamutny, jakiegoś Rollego), ale nie na tyle znaczący, aby narazić się na aresztowanie. Zapewne wspierał ruch materialnie. W Kamieńcu R. szybko wyrobił sobie czołową pozycję jako wzięty lekarz i bezinteresowny społecznik. W miejscowym szpitalu miejskim prowadził oddział umysłowo chorych, starał się o zastosowanie nowoczesnych metod postępowania z chorymi, zniósł związywanie, polewanie chorych zimną wodą, zapoczątkował terapię zajęciową. Brał udział w komisjach oceniających stan psychiczny podsądnych i w komisjach organizujących opiekę nad chorymi psychicznie. W l. 1862–5 był sekretarzem Tow. Lekarzy Podolskich, założył w Kamieńcu Tow. Dobroczynności, którego był kasjerem, i lecznicę dla ubogich. Był także lekarzem w prawosławnym Seminarium Duchownym i wykładał tam higienę (po rosyjsku). R. leczył gubernatorów i archirejów, równie jak okoliczne ziemiaństwo, zamożnych Żydów, miejską biedotę i młodzież szkolną. Prywatna praktyka przynosiła mu pod koniec życia ponad 5 tys. rb rocznie. Ponadto R. uczestniczył w zjazdach polskich lekarzy i przyrodników, w r. 1888 na V Zjeździe we Lwowie wygłosił odczyt o dziedziczności obłąkania w rodzinach szlacheckich.

Od r. 1856 R. ogłaszał prace lekarskie (w sumie ok. 75) w czasopismach warszawskich, galicyjskich i w Petersburgu. Była to kazuistyka, korespondencja, artykuły dotyczące stanu sanitarnego Kamieńca i Podola, statystyki lekarskiej (materiały uzyskiwał z Gubernialnego Komitetu Statystycznego), chorób wenerycznych i umysłowych, sprawozdania z posiedzeń Tow. Lekarzy Podolskich. Do ważniejszych prac R-ego należą: Materiały do historii prostytucji i sądowej medycyny w Polsce w XVII i XVIII w. (w: Rozmaitości Lekarskie, Pet. 1862), Notatki do historii chorób wenerycznych w Polsce… („Tyg. Lek.” 1862), Powiat mohylewski (nad Dniestrem) pod względem lekarskim (tamże 1862), Szkic higieny Podola oparty na jego statystyce („Pam. Tow. Lek. Warsz.” 1863); podręcznik Choroby umysłowe (Pet. 1863–4 cz. 1–2) oraz Materiały do topografii i statystyki lekarskiej Podola. („Tyg. Lek.” 1863, odb. W. 1864, „Tyg. Lek.” 1865, odb. W. 1865, „Przegl. Lek.”, odb. Kr. 1865). Te dwa ostatnie tytuły zwróciły uwagę na R-ego w lekarskim świecie naukowym. W r. 1872 ogłosił: Szpitale, służba zdrowia, choroby panujące nagminnie w downem Województwie Podolskiem od początku XV wieku („Dwutyg. Hig. Publ. Krajowej”). Duże zainteresowanie wzbudziło studium o Dziedziczności obłąkania („Przegl. Lek.” 1888, 1889, odb. Kr. 1889), będące wynikiem 30-letniej pracy R-ego, oparte m. in. na źródłach genealogicznych. R. przebadał ok. stu «konarów rodowych» zarówno magnaterii polskiej od XVI w., jak też znanych sobie rodzin umysłowo chorych z różnych sfer: wśród 1564 uwzględnionych osób doliczył się 276 wypadków upośledzeń umysłowych. Wyrodnienie i wygasanie rodów przypisywał pijaństwu, rozpuście i związkom między bliskimi krewnymi – zaznaczał zresztą w konkluzji, że wniosków z obserwacji swych nie wyprowadzał; do torowania w nauce nowych dróg nie żywił aspiracji.

Za studenckich lat R. pisywał wiersze w stylu Byrona i Heinego. W wieku dojrzałym zaczęła pasjonować go historia Podola, poczynając od XIV w. Początek dała przyjaźń z archiwistą z Tulczyna Franciszkiem Kowalskim, który mu udostępnił bogate zbiory Potockich. Nie ustawał do końca życia w źródłowej kwerendzie: «Nie było rodziny na Podolu, którejby aktów familijnych nie przewertował» (W. Świrski). Sam kolekcjonował stare dokumenty, zarówno polskie, jak i rosyjskie. Do prac historycznych dostarczali mu materiałów Konstanty Podwysocki i Aleksander Weryha Darowski. O tym ostatnim R. napisał obszerny artykuł w „Przewodniku Naukowym i Literackim” (1874, odb. Lw. 1874). W l. 1879–81 R. ogłosił w 2 tomach Polonica. Materiały do dziejów Polski w pismach rosyjskich (1700–1862) („Rozpr. AU Wydz. Hist. Filoz.” 1879, 1880, 1881, osobne wyd. Kr. 1879–81). Był to rozumowany katalog ok. 2 500 publikacji książkowych i czasopiśmiennych: głównie wydawnictw źródłowych, ale i opracowań, od S. Sołowjewa i M. Kostomarowa aż po M. Berga, w układzie chronologiczno-rzeczowym, ze szczególnie rozbudowaną partią XVIII-wieczną, wzbogacony sprostowaniami, a nieraz i celną polemiką. Dzieło to, «uwieńczone» w r. 1879 przez Tow. Historyczno-Literackie w Paryżu, nie utraciło i dziś przydatności.

Cokolwiek interesującego wyczytał R. z przeszłości południowych kresów, to natychmiast przelewał na papier w formie swobodnej gawędy i dawał do prasy codziennej lub periodycznej. Posługiwał się przejrzystym pseud. Dr Antoni J. Współpracował z „Gazetą Warszawską”, „Niwą”, „Słowem” i „Krajem”, z „Kłosami”, „Tygodnikiem Illustrowanym”, „Tygodnikiem Powszechnym”, „Kroniką Rodzinną”, „Biblioteką Warszawską”, a także z „Przeglądem Polskim” i „Przewodnikiem Naukowym i Literackim”. Kilkanaście pozycji zamieścił po rosyjsku w czasopiśmie „Kievskaja Starina”. Rzeczy już ogłoszone przerabiał, uzupełniał i dawał do druku kolejne tomy Gawęd z przeszłości (Lw. 1878, 1879, 1893), Opowiadań historycznych (Lw. 1875, 1878, 1882, 1883, 1884, 1887), Sylwetek historycznych, ogłaszanych w Krakowie lub Lwowie (9 «serii» 1875–93). Poza tymi «seriami» ukazały się Zameczki podolskie (Kr. 1872 3 tomy, W. 1880, 1881), Niewiasty kresowe (W. 1883) i wiele mniejszych pozycji, także w odbitkach z czasopism. R. nie miał fachowego przygotowania historycznego, sam się przyznawał, że słabo zna łacinę. Bezpretensjonalnie, nie zawsze krytycznie, opowiadał to, co wyczytał: o burzliwych losach Kamieńca Podolskiego, jego budowli i fortyfikacji, jego różnojęzycznych mieszkańców. Odtwarzał dzieje przybyszów z Korony, wielkich panów, zagończyków i chudopachołków, a także «szlachty okolicznej». Opowiadał, jak owa szlachta dorabiała się i traciła fortuny, jak stawiała czoła ze zmiennym szczęściem zagonom Ordy, Turkom i Kozakom. Ukazywały się te opowieści równolegle z tomami „Trylogii” Henryka Sienkiewicza, z którym korespondował, dostarczał mu też R. niektórych materiałów – rzecz inna, że we własnych publikacjach «odbrązawiał» raz po raz bohaterów Sienkiewicza (m. in. Wołodyjowskich), a rehabilitował Bohuna. Sięgał R. i w początki XIX w. kreśląc sylwetki kresowych oryginałów, romantycznych dam, literatów i chłopomanów kijowskich, których znał jeszcze z lat młodych. Obrazki te, owiane sentymentem, urzekające umiłowaniem przyrody ukrainnej, znajdują i dziś czytelników; świadczy o tym 3-tomowy Wybór pism R-go (Kr. 1966), opracowany przez W. Zawadzkiego. Szkic R-go o emirze Rzewuskim dołączony został w przekładzie francuskim jako aneks do tomu III „Mémoires” Rozalii Rzewuskiej (Roma 1950). Służą prace R-go i fachowym historykom, a to ze względu na wykorzystane w nich, a zatracone dzisiaj dokumenty.

Jako wydawca ogłosił R. w wyjątkach „Księgę pamiątniczą majora A. Ptaszyńskiego 1769–1793” (Kr. 1881), dowcipny „Opis podróży kijowskiej odbytej w 1840 r.” S. Chołoniewskiego (Lw. 1886) i kilka innych drobiazgów. Godne jest też uwagi jego studium o kształtowaniu się nazwisk «ludu małoruskiego», oparte na obfitym materiale z kilku stuleci (Sylwetki historyczne, S. VIII, Kr. 1882). Publikował R. pod carską cenzurą, w latach najostrzejszego, rusyfikacyjnego kursu. Niebywale zręcznie posługiwał się frazeologią zastępczą, obywając się bez terminów «Polska» i «Rosja», mówiąc o «Rzeczypospolitej», lub też o wojskach «alianckich», określając unię kościelną jako «zjednoczony obrządek», nie ukrywając abominacji do Targowicy, ale przemilczając rozbiory i bezpośrednie represje caratu. Swobodniej pisał tylko dla galicyjskich czasopism, nie przeznaczonych do debitu w Rosji.

W dworku swoim w Kamieńcu zgromadził R. bibliotekę kilkunastu tys. tomów (m. in. nabył część księgozbioru historycznego Konstantego Podwysockiego), z której ok. 1 tys. tomów przekazał Bibliotece Akademickiej we Lwowie. Zebrał też wiele miejscowych pamiątek. Został członkiem Komisji Historycznej AU, członkiem korespondentem Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk, Tow. Historyczno-Literackiego w Paryżu i licznych towarzystw lekarskich, m. in. Krakowskiego, Warszawskiego, Kijowskiego, Wileńskiego, Paryskiego, członkiem honorowym Tow. Lekarzy Podolskich i Komitetu Statystycznego Podolskiego, członkiem kamienieckiej filii Rady Cesarskiego Tow. Filantropijnego. Otoczony powszechnym szacunkiem, żył w zgodzie z obywatelami wszelkich narodowości. Formalnie, tak jak ojciec i dziad, był poddanym austriackim, mógł więc bez trudu wyprawiać synów na studia do Krakowa. Zmarł po dłuższej chorobie 9 (21) I 1894 w Kamieńcu, pogrzeb jego był tłumną manifestacją. Pochowany został na miejscowym cmentarzu Katolickim. W katedrze w Kamieńcu ziemianie podolscy ufundowali popiersie R-ego i płytę pamiątkową.

Z małżeństwa z Idalią z Zaszczyńskich miał R. pięciu synów, w tym Józefa, Kazimierza (1864–1919), dziennikarza związanego z „Kurierem Polskim” i „Kurierem Porannym”, Michała (zob.), Karola (zob.), oraz 2 córki.

 

Fot. popiersia R-ego; w: Rolle J. A., Wybór pism, Kr. 1966; – Nowy Korbut, XV (częściowa bibliogr.); Bibliografia historii polskiej 1815–1914, W. 1954 s. 114; Konopka, Pol. bibliogr. lek. XIX w., IX; Chronologičeskij spisok trudov dra J. Rolle, „Trudy Podolskago Cerkovnago Istoriko-Archeologičeskago Obščestva” 1904 vyp. 10 s. 517–27; Maliszewski, Bibliogr. pamiętników; – Album zasłużonych lekarzy polskich, W. 1925 s. 87; Bar, Słown. pseudonimów; Kośmiński, Słown. lekarzów; Słown. Pracowników Książki Pol.; Chwalewik, Zbiory pol., I 379; Katalog archiwum bibliotecznego Biblioteki Kórnickiej z czasów Zygmunta Celichowskiego 1869–1923, Wr. 1979; Katalog koresp. Działyńskich, Zamoyskich; – Janowski L., W promieniach Wilna i Krzemieńca, Wil. 1913; Kraushar A., Obrazy i wizerunki historyczne, W. 1906 (fot.) s. 383–91; Mastyńska M., Działalność naukowa Józefa Rollego. „Spraw. PAU” 1951 nr 3 s. 157, 248–50; Przelaskowski R., Historiografia polska w dobie pozytywizmu, W. 1968; Tabiś J., Polacy na Uniwersytecie Kijowskim, Kr. 1974; Talko-Hryncewicz J., Ostatni z dawnych lekarzy kresowych, „Pam. Wil. Tow. Lek.” 1930 nr 3, 4, 5, i odb. (fot., bibliogr.); Wacek S., Nieco uwag o życiorysie dra med. Józefa Apolinarego Rollego (Na marginesie „Wyboru pism” Rollego), „Arch. Hist. Med.” 1967 nr 2; tenże, Sytuacja zdrowotna Podola w świetle pism dr med. Józefa Apolinarego Rollego, tamże 1981 nr 1; tenże, Towarzystwo Lekarzy Podolskich w Kamieńcu w latach 1859–1865, „Kultura i Społeczeństwo” 1973 nr 2; Zakrzewski T., Antoni Rolle, „Wiad. Lek.” 1962 nr 3/4; Zdanowicz A., Rys dziejów literatury polskiej, Wil. 1877 IV 601; Żebrowska K., Działalność historyczna dr Antoniego J., Lw. 1914; – Bobrowski T., Pamiętniki mojego życia, W. 1979; Gliński H., Antoni Józef Rolle (Dr Antoni J.) Szkic biograficzny, w: „Gwiazda” Kalendarz Petersburski, Pet. 1882 s. 42–8 (fot.); Jaworowskij N., Vospominanija ob Iosife Iosifoviče Rolle, Kamenec 1904; Lasocki W., Wspomnienia z mojego życia, Kr. 1933 I; Neyman C., Pamjati Iosifa Iosifoviča Rolle, w: Sbornik Protokolov Obščestva Podol’skich Vračej za 1893–1894 god., Kamenec Podol’skij 1895 s. 99–107; Nowicki A., Najnowsze szkice i sprawozdania historyczne dra Antoniego J., „Życie” R. 2: 1888 nr 10 s. 139–40, nr 11 s. 152–3; Protokoly zasedanij Obščestva Podol’skich Vračej z 15 dekabrja 1886 g po 20 maja 1888 g., Kamenec Podol’skij 1888 (bibliogr.); Świrski W., Ze wspomnień o śp. dr. Antonim J., „Arch. Hist. i Filoz. Med.” 1930 nr 2; W. M., Gawędy doktora Antoniego J. (Rollego), „Kron. Rodzinna” 1879 s. 460–5; Zbiór zeznań; – „Bibl. Warsz.” 1894 t. 1 s. 417–19; „Czas” 1894 nr 19, 23; „Exlibris” 1922 nr 4 s. 78; „Gaz. Lwow.” 1932 nr 265; „Kłosy” 1883 nr 929–30 ([Pietkiewicz A.] Pług A.), (fot.); „Kraj” 1894 nr 3, 36; „Kron. Lek.” 1894 nr 2; „Kur. Codz.” 1888 nr 60 (dot. ojca); „Kwart. Hist.” 1894 s. 385–7 (bibliogr.); „Medycyna” 1894 nr 5; „Nauka Pol.” 1925 s. 238; „Nowiny Lek.” 1894 nr 2; „Przegl. Lek.” 1894 nr 5; „Przew. Bibliogr.” 1894 s. 121; „Roczn. Tow. Przyj. Nauk Pozn.” 1895 s. 510–12; „Słowo Pol.” 1894 nr 3; „Świat” 1895 nr 6 (fot.); „Tyg. Illustr.” 1886 nr 169 (fot.), 1894 nr 4, 5 (fot.); „Tyg. Powsz.” 1881 nr 20–1 (fot.); – B. Jag.: rkp. 5833, 5931, 6530, 6717, 7812 k. 117–118, rkp. 7845; B. Narod.: rkp. 6155, 7242; B. Ossol.: rkp. 13442; B. PAN w Kr.: rkp. 1881, 2159 t. 16; Gł. B. Lek.: Zbiory specjalne, fot. R-go i negatyw dyplomu uniwersyteckiego znajdującego się w Zakładzie Hist. Med. AM w Kr., sygn. 488; Zakład Hist. Med. AM w Kr.: sygn. 488, 41518; – Życiorys J. R-go napisany przez syna, Karola w Mater. Red. PSB.

Stefan Kieniewicz

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.