INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Józef Franciszek Rychter     

Józef Franciszek Rychter  

 
 
1820-09-09 - 1885-06-25
Biogram został opublikowany w latach 1991-1992 w XXXIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Rychter Józef Franciszek (1820–1885), aktor, reżyser, dyrektor teatru. Ur. 9 IX w Kraśniku, był synem aptekarza Augustyna (1770–1847) i Anny z Lippoldów.

Nauki R. pobierał w Opolu (w Lubelskiem), w Lublinie, a następnie w Szczebrzeszynie. Ojciec chciał go wykształcić na aptekarza, a gdy R. został aktorem – wyklął go i wydziedziczył. R. debiutował w Lublinie 18 X 1838 rolą Zbójcy w dramacie E. Raupacha „Robert Diabeł” w zespole Tomasza Andrzeja Chełchowskiego. Z zespołem tym występował w Lublinie, Radomiu, Kaliszu i Łowiczu. Kreował role charakterystyczne, głównie ojców, prawie nigdy amantów, ze względu na niekorzystne warunki zewnętrzne (niski wzrost, wczesna i duża łysina). Gdy z końcem r. 1840 osiadł z zespołem Chełchowskiego w Krakowie, miał już opinię pierwszorzędnego aktora. Po raz pierwszy wystąpił tutaj 10 XII jako Stary Strelen w sztuce J. Toepfera „Fałszywy wielki ton”, następną dużą jego rolą był Don Sallustio w „Ruy Blasie” V. Hugo. W pierwszym roku pobytu w Krakowie R. uzupełnił swą teatralną edukację, ucząc się zwłaszcza od Teresy Palczewskiej, wiele też zapewne zawdzięczał występującemu w Krakowie w r. 1841 francuskiemu zespołowi Harela. Rychło został pierwszym artystą sceny krakowskiej, o szczupłej skali ról, granych jednakże po mistrzowsku. Kreacje R-a stawały się wzorcem dla innych aktorów. Sięgnął on do ról fredrowskich (Cześnik w „Zemście”, Łatka w „Dożywociu”, Jowialski, Geldhab). Wraz z zespołem krakowskim wyjeżdżał latem na występy do Kalisza i Kielc (1841) oraz do Poznania (1842). Po objęciu dyrekcji teatru krakowskiego jesienią 1843 przez Hilarego Meciszewskiego R. popadł w konflikty z nim i od 1 VII 1844 przeniósł się do teatru lwowskiego. Podpatrywał tutaj grę Jana Nepomucena Nowakowskiego, wzorując się na nim zwłaszcza w roli Cześnika w „Zemście” i w in. postaciach fredrowskich. Gdy jednakże nie dostawał odpowiednich ról, opuścił w lutym 1845 scenę lwowską, płacąc 125 reńskich kary za zerwanie umowy i przeniósł się na stałe do Warszawy (gościnnie występował tu już w sierpniu 1844). Pojawił się na scenie 12 III 1845 i odtąd przez 24 lata należał do zespołu dramatu Teatrów Rządowych. Jedną z pierwszych akcji R-a w Warszawie był projekt sprowadzenia do stolicy z Krakowa Jana Królikowskiego i Michała Chomińskiego, chciał także zorganizować z ich pomocą «komitet» mający zastąpić doradztwo literackie i reżyserię, który to pomysł jednakże nie został zrealizowany. R. wprowadził na scenę warszawską komedie Fredry (niektóre powtórnie), sam w nich występując (w r. 1845: „Dożywocie” – rola Łatki, „Zemsta” – Cześnik, „Odludki i poeta” – Astolf, „Pan Jowialski” – tytułowa, później „Cudzoziemczyzna” – Radost, „Śluby panieńskie” – Radost, „Przyjaciele” – Smakosz, „Pan Geldhab” – tytułowa, „Pan Benet” – tytułowa). Z tych role Jowialskiego, Radosta („Śluby panieńskie”), a zwłaszcza grana przez 30 lat na scenach całego kraju rola Cześnika budziły entuzjazm i przeszły do legendy. Równie sławne były jego kreacje molierowskie: tytułowa w „Jerzym Dandin”, Arnolfa w „Szkole żon”, a przede wszystkim Harpagona w „Skąpcu”. Znamienną cechą gry R-a było – przy niezwykłym darze obserwacji i dużej sile komicznej – nadawanie rolom komediowym mocnych akcentów dramatycznych. Posiadał wyjątkową wyrazistość twarzy i już na początku swej scenicznej kariery «pantomimą mówił do widzów wyraźniej, jak inni ustami» (H. Meciszewski). Miał dość rzadką umiejętność kształtowania charakterów pozytywnych, natomiast nie odnosił sukcesów w rolach tragicznych, być może ze względu na nazbyt oszczędny, jak na ówczesny smak, styl gry.

R. wykładał także w warszawskiej Szkole Dramatycznej (1852, 1858–60). Był pedagogiem bardzo sumiennym, świetnym zwłaszcza w komediach Fredry, ale zrażał szorstkością, niecierpliwością, a nawet dokuczliwością. Podobne zalety i wady okazywał jako reżyser; funkcję tę sprawował w teatrach warszawskich, pomijając wcześniejsze sporadyczne próby, trzykrotnie: w r. 1852, w okresie 1858–60 (ustąpił na własne żądanie) i od czerwca 1865 do maja 1866, kiedy to znów z niej zrezygnował, z powodu różnych intryg i przykrości. W r. 1855 leczył w Berlinie chorobę oczu. Z Warszawy wyjeżdżał na występy gościnne do Krakowa (26 IV – 10 V 1860, 25 II – 4 III 1864) i Lwowa (5–14 II, 25 V – 13 VI 1864). W końcu zaczął się w Warszawie czuć zdecydowanie źle; oprócz konfliktów z kolegami wpłynęły na to względy czysto zawodowe: przy rzadkości premier przestał się artystycznie rozwijać. Złożył prośbę o dymisję, ale prezes teatrów warszawskich S. Muchanow dwukrotnie ją odrzucał. Ostatecznie otrzymał w r. 1869 połowę emerytury i dwa następne sezony spędził na występach gościnnych: w Łodzi (1869, marzec 1870), Krakowie (1869–70, wrzesień–październik 1871), Kaliszu (luty 1870), Poznaniu (maj–lipiec 1870, marzec 1871) i Warszawie (lipiec 1871). W r. 1871 zwiedził Węgry, Siedmiogród i Czechy. Częste zmiany scen stały się odtąd regułą w jego życiu. Od października 1871 do kwietnia 1874 R. był ponownie aktorem i reżyserem w teatrze krakowskim, którego dyrektorem był wówczas Stanisław Koźmian. Między nimi oboma panowała harmonia, a R. wpłynął także na kształtowanie się stylu gry «szkoły krakowskiej»: «tendencje do głębokiego ujmowania ról, do odczytywania w tekście postaci wszelkich niuansów, niedopowiedzeń, do odnajdywania niedostrzegalnego na pozór bogactwa psychologicznego znalazły u R-a najwyższy wyraz» (S. Straus). Wyjeżdżał z krakowskim zespołem do Poznania i Krynicy (lato 1872) oraz sam występował gościnnie we Lwowie (21 V – 15 VI 1873).

W sezonie 1874/5 był R. aktorem teatru lwowskiego. Latem 1875 występował w Warszawie. W sezonie 1875/6 związał się z teatrem poznańskim, gdzie grał jednakże tylko do stycznia 1876, później występował przez dłuższy czas gościnnie w Lublinie (marzec–kwiecień 1876), Krakowie (maj–czerwiec 1876, maj 1877), Lwowie (grudzień 1876, luty, maj, czerwiec 1877) i Krynicy (sierpień 1877). Od jesieni 1877 do połowy czerwca 1881 był po raz trzeci aktorem i reżyserem teatru krakowskiego, a od 15 IX 1878 – także jego współdyrektorem i wspólnikiem Koźmiana. Z zespołem teatru krakowskiego grał wiosną 1881 w Tarnowie, sam zaś występował gościnnie w Poznaniu (1879) i w Warszawie (1880, 1881). W latach tych związał się R. z aktorką Franciszką Sławską-Serafińską; wpływ jej oddziaływał niekorzystnie na jego stosunki z teatralnym otoczeniem. Opuściwszy Kraków występował w zespole Józefa Teksla i Feliksa Wesołowskiego w Petersburgu (wrzesień – październik 1882), potem we Lwowie (styczeń 1883), Krakowie (maj 1883) i Kołobrzegu (sierpień 1883). W sezonie 1883/4 był powtórnie aktorem, reżyserem, a także współdyrektorem teatru poznańskiego, ratując – z motywów patriotycznych – zagrożone istnienie tej placówki. Wpłynął na podniesienie poziomu repertuaru tej sceny poprzez wprowadzanie wartościowych sztuk polskich. Dn. 20 XI 1883 obchodzono tutaj jubileusz 45-lecia pracy aktorskiej R-a. W r. 1884 (październik–grudzień) występował w Łodzi i w Warszawie. W t. r. próbował osiąść na stałe w Warszawie, ale oferowane mu warunki nie zaspokajały ani jego materialnych potrzeb, ani ambicji. Zimą 1884/5 długo chorował. Dużym ciosem stało się porzucenie go przez Franciszkę Sławską-Serafińską. W r. 1885 grał jeszcze w Łodzi, w kwietniu t. r. podał do prasy wiadomość, że «urządza w Warszawie szkołę deklamacji i dramatu», czego jednakże nie zrealizował. Na użytek teatru R. przełożył kilka sztuk, głównie z francuskiego (m. in. komedię E. Scribe’a „Tymoteusz i Jafet”). Zmarł w Warszawie w zupełnym osamotnieniu 25 VI 1885. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim.

R. był żonaty (ślub 27 XII 1841 w Krakowie) z aktorką Agnieszką Antoniną Markowską; z tego związku urodził się syn Józef (zob.). Bratankiem R-a był aktor Karol (1845–1901).

 

Estreicher w. XIX, Wyd. 2, V 151; Tyszkiewicz T., „Sobótka” (1869–71), „Tygodnik Wielkopolski” (1870–4), P. 1961 (bibliogr.); Słown. Teatru Pol. (fot., bibliogr. i ikonogr., też życiorys Karola Rychtera i Agnieszki Markowskiej); Wpol. Słown. Biogr. (bibliogr., M. Wosiek); Uruski, XV 334; – Biernatowie A. i B., Cmentarz Powązkowski w Warszawie, W. 1980 I poz. nr 1339; Ciechowicz J., Sam na scenie, Wr. 1984 (fot.); Dzieje teatru polskiego: Teatr polski od 1863 r. do schyłku XIX w., W. 1982; Jabłoński Z., Teatr Hilarego Meciszewskiego, „Roczn. B. PAN w Kr.” R. 28: 1983; Kruk S., Życie teatralne w Lublinie, L. 1982; Straus S., Józef Rychter, W. 1959 (fot.); Szenic S., Cmentarz Powązkowski 1851–90, W. 1982; Wilski Z., Polskie szkolnictwo teatralne 1811–1944, Wr. 1978; – Korespondencja teatralna Michała Bałuckiego, W. 1981; Meciszewski H., Uwagi o teatrze krakowskim, Kr. 1843 passim; – B. Jag.: rkp. 6699, 6700, 9141 (listy R-a); B. PAN w Kr.: rkp. 718 k. 722–723 (listy R-a, autobiografia); – Mater. Red. PSB (Informacje Jana Romana Rychtera ze Szczecina).

Red.

 

 
 

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Dezydery Adam Chłapowski

1788-05-23 - 1879-03-27
generał polski
 

Narcyza Żmichowska

1819-03-04 - 1876-12-24
powieściopisarka
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Joseph Mehoffer

1786-10-12 - 1844-12-27
dziennikarz
 

Bolesław Rubach

1841-03-18 - 1912-02-18
powstaniec styczniowy
 

Jan Nepomucen Rostworowski

1799-05-04 - 1847-11-23
muzyk
 

Augustyn Łosiński

1867-01-08 - 1937-04-30
biskup kielecki
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.