INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Józef Lutak     

Józef Lutak  

 
 
1909-02-09 - 1944-08-20
Biogram został opublikowany w 1973 r. w XVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Lutak Józef, pseud. Orzeł, Roch, Dyzma (1909–1944), nauczyciel, oficer Armii Krajowej (AK). Ur. 9 II w Słocinie koło Rzeszowa, był synem kolejarza Jana i Marii z Ruszałów. W dzieciństwie stracił matkę i ojca. Ukończył w r. 1932 Państwowe Seminarium Nauczycielskie im. S. Staszica w Rzeszowie, korzystając z pomocy starszego brata Franciszka. W l. 1932–3 odbył Szkołę Podchorążych Piechoty Rezerwy przy 17 p. w Rzeszowie i ukończył ją jako prymus. W r. 1934 mianowany został podporucznikiem rezerwy. W r. 1937 otrzymał posadę nauczycielską w Stykowie koło Głogowa Młp., a następnie pracował w okolicy Błażowej w pow. rzeszowskim, kolejno w Czerwonkach, na Woli Borkowskiej i od r. 1938 w Błażowej. Był organizatorem Przysposobienia Wojskowego przy Związku Strzeleckim w Błażowej i aktywistą Związku Nauczycielstwa Polskiego, reprezentując w nim tzw. «lewe skrzydło».

Zmobilizowany latem 1939, brał udział jako dowódca zwiadu pułku w walkach 17 p. piechoty. Jesienią 1939 r. wstąpił do Służby Zwycięstwu Polski, następnie do Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), gdzie przybrał pseud. Orzeł. L. był jednym z pierwszych organizatorów ruchu oporu w południowej części powiatu rzeszowskiego oraz komendantem placówki ZWZ-AK Błażowej. W r. 1940 był wraz z dr. Gabrielem Brzękiem, pseud. Dewajtis, współorganizatorem Państwowej Komisji Egzaminacyjnej «Kuźnica», pracującej głównie na rzecz powstających szkół podchorążych i podoficerskich. Zdolności organizacyjne bojowe L-a były wysoko oceniane przez komendanta Inspektoratu ZWZ-AK Rzeszów kpt. Łukasza Ciepielińskiego (pseud. Pług). Wskutek donosu konfidenta zwabiony podstępnie 10 II 1942 do Schulrata w Rzeszowie, został L. aresztowany przez gestapo. Zwolniono go jednak niebawem dzięki sprytnemu manewrowi, polegającemu na tym, iż L. przerzucił czyny na już wówczas nieżyjącego oficera AK o tym samym pseudonimie.

Zdekonspirowany na terenie Błażowej, po przeszkoleniu w dywersji przez «cichociemnych» (m. in. kpt. Władysława Micieka pseud. Mazepa) objął L. pod pseud. Roch funkcję dowódcy dywersji Inspektoratu AK Rzeszów. Odtąd figurował w rejestrach osób szczególnie niebezpiecznych dla Niemiec i pilnie przez gestapo poszukiwanych (Findungsbuch 1944 nr 8, 9, 10 s. 273). W r. 1942 został awansowany do stopnia porucznika, a z dn. 11 XI 1943 do rangi kapitana. W r. 1943 przeniesiony został pod pseud. Dyzma na stanowisko oficera dywersji Obwodu AK Dębica. Brał udział w licznych akcjach jako ich organizator i jako bezpośredni wykonawca, m. in. w odbiciu 6 IX 1943 z pociągu w Lubzinie podchorążego Kazimierza Zielińskiego (pseud. Olchowa). L. był obok szefa dywersji Inspektoratu AK Rzeszów, wspomnianego Micieka, organizatorem zamachu w Czarnej pod Dębicą (30 I 1944) na pociąg wojskowy, którym miał wracać ze Lwowa do Krakowa gubernator Hans Frank. Brał udział 15 III 1944 w wykonaniu wyroku na zdrajcy i konfidencie gestapo, komendancie policji kryminalnej w Kolbuszowej, Włodzimierzu Halickim. W maju 1944 L., wraz z Zenonem Sobotą (Świda) i Mazepą, prowadził przygotowania do odbicia z rąk gestapo komendanta Okręgu AK Kraków, płka Józefa Spychalskiego (pseud. Luty). W czerwcu i lipcu 1944 dowodził wyborowym oddziałem partyzanckim krypt. «Kółeczko», głównie na terenach na wschód od Sanu, walcząc zarówno z hitlerowcami, jak i z bandami Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). Podczas akcji «Burza» w lipcu i sierpniu 1944 L. dowodził oddziałem dywersyjnym 5 p. pancernego 24 dyw. piechoty AK w okolicach Dębicy. Przeprowadził w jej ramach liczne udane akcje, m. in. śmiałym atakiem kilkunastu partyzantów rozbił w Gumniskach koło Dębicy ekspedycję karną SS, ratując życie kilkudziesięciu mieszkańcom wsi Gumniska. L. stał się legendarną postacią dowódcy partyzanckiego na Rzeszowszczyźnie, opiewanym już za życia w żołnierskiej piosence. W poglądach społecznych postępowy, sympatyzował z ruchem ludowym.

L. poległ 20 VIII 1944 w Gołęczynie, wydany przez konfidenta. Pochowany z honorami wojskowymi w lasach braciejowsko-połomejskich na południe od Dębicy, został w r. 1957 ekshumowany na cmentarz Wojskowy w Dębicy. Pośmiertnie awansowany do stopnia majora i odznaczony Orderem Virtuti Militari V kl. Pozostawił żonę Wandę z Szajkiewiczów i synów: Andrzeja, inżyniera górnika, i Jacka, technika budowlanego. W oddziale L-a walczył jego brat Franciszek, pseud. Orlątko, i szwagier Piotr Maciąg, pseud. Aitar.

 

Kubik L., „Burza” między Sanem a Wisłoka, „Więź” 1963 nr 718 s. 207; Ostrowski M., Z dziejów Obwodu AK Dębica (1), Konspiracja i dywersja, „Wrocł. Tyg. Kat.” 1967 nr 32 s. 6–7; tenże, Z dziejów Obwodu AK Dębica (2), Bój o Hatuzę, „Wrocł. Tyg. Kat.” 1967 nr 33; Strumski W., Dziesiątka w akcji, (W.) 1968 s. 3–91; tenże, Odbicie, Olchowy, „Wrocł. Tyg. Kat.” 1966 nr 46 s. 5; tenże, Zamach na Hansa Franka, „Wrocł. Tyg. Kat.” 1967 nr 26 s. 6–7; Trawińska Z., PPR w Rzeszowskiem na czele frontu demokratycznego w walce o wyzwolenie narodowe i społeczne, Rzeszów 1967 s. 19; Zagórski A., Konspiracyjny opłatek, „Wrocł. Tyg. Kat.” 1969 nr 2 s. 7; tenże, Ludzie Rzeszowszczyzny, „Orzeł” – „Roch” – „Dyzma”, „Dzien. Pol.” 1966 nr 170 s. 6 (fot.); tenże, Wyrok wykonano, „Wrocł. Tyg. Kat.” 1970 nr 23 s. 6–7; tenże, Z badań nad strukturą organizacyjną ruchu oporu w Rzeszowszczyźnie, „Studia Hist.” 1968 nr 1; – Informacje żony Wandy, brata Franciszka oraz Gabriela Brzęka, Stanisławy Ratowskiej i Władysława Strumskiego.

Red.

 
 

Powiązane artykuły

 

Polskie Państwo Podziemne 1939-1945

Polska była pierwszym państwem, które powiedziało "Nie!" żądaniom ustępstw terytorialnych ze strony nazistowskiej Rzeszy Niemieckiej. Polska była pierwszym państwem, które zbrojnie przeciwstawiło......
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Jan Włodzimierz Szembek

1881-07-11 - 1945-08-09
dyplomata
 

Józef Karbowski

1888-10-25 - 1956-05-07
reżyser teatralny
 

Kazimierz Dłuski

1855-11-01 - 1930-09-06
lekarz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Władysław Jan Pochwalski

1860-04-14 - 1924-11-01
malarz
 

Ignacy Hilary Rzepecki

1885-01-02 - 1944-09-02
księgarz
 

Stanisław Suryn

1858-12-31 - 1928-02-11
generał dywizji WP
 

Kazimierz Lepszy

1904-06-11 - 1964-05-30
historyk
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.