INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Józef Stolarczyk     

Józef Stolarczyk  

 
 
1816-02-12 - 1893-07-06
Biogram został opublikowany w latach 2006-2007 w XLIV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Stolarczyk Józef, krypt. ks. J. S. w Z. (1816–1893), ksiądz, pierwszy proboszcz Zakopanego, działacz społeczny, pionier taternictwa.

Ur. 12 II w Wysokiej koło Jordanowa w rodzinie chłopskiej, był synem Jędrzeja (zm. 11 V 1830) i Agaty z Działków; miał rodzeństwo, m.in. brata Jana, wójta w Wysokiej, oraz siostrę Magdalenę.

S. uczęszczał do szkoły elementarnej w Jordanowie, potem do szkoły głównej w Myślenicach, którą ukończył w r. 1830. Następnie był uczniem gimnazjów na Węgrzech; dzięki matce ukończył trzy klasy Gimnazjum Wyższego OO. Pijarów w Podolińcu na Spiszu, gdzie uczniowie najubożsi mogli uczyć się bezpłatnie, a potem klasę czwartą w Skalicy (Zakolcze) na Słowacji, klasę piątą w Jasz Berenci (obecnie Jaszbereny) i klasę szóstą w Kećskemet. Opanował języki niemiecki i węgierski, a jego sytuacja materialna uległa poprawie, gdy jeden z profesorów roztoczył nad nim opiekę. W l. 1836–8 studiował filozofię w Kolegium OO. Jezuitów w Tarnopolu. W r. 1838 wstąpił do Seminarium Duchownego w Tarnowie, gdzie rozpoczął studia teologiczne. Dn. 28 VIII 1842 otrzymał w katedrze tarnowskiej święcenia kapłańskie z rąk bp. Grzegorza Wojtarowicza. Niedługo potem został wikarym w paraf. p. wezw. Przemienienia Pańskiego w Makowie (obecnie Maków Podhalański). W styczniu 1842 przeniesiony na pomocnika proboszcza do paraf. św. Katarzyny w Nowym Targu, pracował tam jako katecheta do marca 1847. Wbrew informacji Edmunda Cięglewicza, utrwalonej przez Ferdynanda Hoesicka, nie był wikarym w Poroninie, natomiast z pewnością znał poronińskiego wikarego ks. Michała Głowackiego («Świętopełka»), uczestnika powstania chochołowskiego, a jego wyznanie w Autobiografii, iż «roku zawichrzeń 1846 był wprawdzie nietknięty, jednak wiele ponosić musiał nieprzyjemności», jak i jego uwagi w Kronice pod r. 1865 świadczą, że mógł być zaangażowany w działalność konspiracyjną w l. czterdziestych. Dn. 9 IV 1847 został wikarym katedralnym w Tarnowie. Uczył religii w prowadzonym przez Konstancję Szymańską i Konstancję Łazowską zakładzie dla ubogich dziewcząt na Stradomiu oraz był kapelanem szpitalnym.

S. zachęcony i rekomendowany przez seminaryjnego profesora teologii moralnej ks. Józefa Wilczka, zgłosił swoją kandydaturę na proboszcza parafii w Zakopanem, utworzonej w r. 1847, dzięki staraniom właścicielki dóbr zakopiańskich Klementyny Homolacsowej. Z przedstawionej przez konsystorz tarnowski listy kandydatów, Homolacsowa wybrała S-a i 25 X t.r. podpisała z nim prezentę. Po złożeniu przysięgi i wyznaniu wiary S. otrzymał 30 XI kanoniczną instytucję na probostwo liczącej 2404 osób paraf. św. Klemensa w Zakopanem (obejmującej także Olczę i Kościelisko). W uroczystość Trzech Króli, 6 I 1848, został przez dziekana nowotarskiego Tomasza Bryniarskiego instalowany. Jego roczna pensja wynosiła 174 złr. (od r. 1859 – 315 złr., potem 420 złr.). S. zamieszkał u najzamożniejszego gazdy Jana Gąsienicy Staszeczka przy Krupówkach. Msze odprawiał w skromnie wyposażonej drewnianej kaplicy św. Klemensa, wzniesionej w r. 1847 na koszt Homolacsowej. Przez górali, wśród których żywe były jeszcze obyczaje pogańskie i tradycje zbójnickie, został przyjęty niechętnie; podobno rzucano w niego kamieniami. Od r. 1848 systematycznie spisywał (początkowo po łacinie) kronikę parafialną, zatytułowaną „Liber memorabilium sive historia Parochiae ab 1848”, odnotowując w niej sporadycznie także swoje wyczyny taternickie. O trudnych początkach pisał: «ujrzałem się w bardzo przykrym położeniu. Pleban bez plebanii i bez kościoła, bez inwentarza; zgoła bez niczego, a do tego lud na pół dziki, chytry i chciwy, którzy zbiegli się do mnie, aby coś zyskać nie z nauki, ale z grosza, a ja byłem bez grosza». Nosił się wtedy z zamiarem porzucenia placówki.

S. włożył ogromny wysiłek w podniesienie poziomu oświaty wśród górali i stworzenie mocnych podstaw materialnych probostwa. Już na początku r. 1848 zobowiązał organistę Jana Sławińskiego do uczenia dzieci czytania i pisania. W r. 1850 zbudował przy kościele plebanię z budynkami gospodarczymi; skromnie umeblowana, była długo najwygodniejszym domem w Zakopanem, a także ośrodkiem tutejszego życia towarzyskiego. W l. 1850–1 powiększył kaplicę św. Klemensa dobudowując do niej nawę i wieżę z kruchtą, z funduszy zebranych w parafii wybudował organistówkę przy dzisiejszej ul. Kościeliskiej, w której założył szkołę parafialną. W tym czasie kupił w «Fabryce Organów» Antoniego Sapalskiego w Krakowie organy (za 800 złr. ze składek i osobistej ofiary) oraz sprawił dwa dzwony. Na początku l. pięćdziesiątych uzyskał zgodę na założenie w Zakopanem cmentarza; utworzył go na przykościelnym gruncie, ofiarowanym przez Jana Pęksę (na Pęksowym Brzyzku). Kościół ogrodził drewnianym parkanem, a cmentarz kamiennym murkiem. Osobiście uczestniczył we wszystkich robotach, m.in. przy ścince i zwózce drewna z lasu Homolacsów w Dolinie Małej Łąki, za co był wyszydzany przez górali. Nabywał kawałki gruntu i prowadził gospodarstwo, na które składały się stodoła, stajnia, chlew, ogród, kawałek lasu, roli i pastwiska; z czasem wybudował w Zakopanem dwa domy. W r. 1857 zorganizował w Olczy, mimo sprzeciwu mieszkańców, szkółkę i przez pierwszy rok sam opłacał nauczyciela. W r. 1858 założył szkółkę trywialną w Kuźnicach; kiedy dwór odmówił dotowania tamtejszej szkółki parafialnej, S. doprowadził do zobowiązania się przez urząd powiatowy gmin Zakopane i Kościelisko subwencjonowania nauki kwotą 60 złr. rocznie. W szkółkach uczono czytania, pisania, trochę śpiewu oraz czterech działań rachunkowych, a sam S. uczył katechizmu; wyszło z nich, jak również z grona ministrantów S-a, pokolenie pierwszych wykształconych górali, m.in. Andrzej Stopka Nazimek, Andrzej Chramiec, Wojciech Brzega i Jan Walczak. W r. 1863 zbudował S. obok kościoła wolnostojącą drewnianą dzwonnicę.

S. pochodząc z podbabiogórskiej wioski znał mentalność górali i umiał ich sobie zjednać; z biegiem czasu wzbudził w nich szacunek i podziw. Zachowywał się jak sąsiad, na ganku swej plebanii «ugwarzał» z nimi różne sprawy, odwiedzał ich chaty ucząc zasad kultury, higieny i gospodarstwa, bywał na weselach i chrzcinach. Wszczepiał w górali zasady wiary i moralności, zwalczał złe nawyki, przyczynił się do łagodzenia stosunków między gromadą i dworem. Wspomagał górali drobnymi podarkami, udzielał im pożyczek (zachowała się „Księga długów w gotówce pożyczonych lub za funkcje należących się” z l. 1876–90). Z ambony piętnował zwyczaje zbójnickie, m.in. zachęcając do niszczenia obrazków malowanych na szkle, utrwalających zbójnicką tradycję (miała mu to za złe Maria Dembowska). Zwalczał nałóg pijaństwa; w r. 1857 założył księgę wstrzemięźliwości, którą do r. 1892 osobiście prowadził (w r. 1875 do Tow. Wstrzemięźliwości należało 2100 osób na 3050 mieszkańców). Autorytet wśród górali zdobył również dzięki okazałej posturze i sile. «Wzrost jego przerastał o głowę największego górala w Zakopanem. Imponował też ludowi wzrostem, zwłaszcza, że na głowie nosił jeszcze wysoką, na lewe ucho spuszczoną granatową czamarę, szerokie spodnie i wysokie cholewne buty. Chodził powoli, ciężko i dumnie, [...] dźwigając wysoko podeszwy i pokazując już podarte ich części. Nic dziwnego, parafia była uboga» (A. Stopka). Sabała i Mateja, ostatni zakopiańscy zbójnicy, komplementowali S-a, mówiąc mu: «byłby tyz z wos tęgi zbójnik». Swój głęboki patriotyzm umiejętnie pokrywał S. formalną lojalnością wobec władz austriackich. Wychowywał w duchu narodowym zwłaszcza młodzież góralską, wykorzystując m.in. legendę o wojsku śpiącym w Tatrach i krzewił kult Matki Boskiej Częstochowskiej. Dbał o czystość gwary, pleniąc z niej wynoszone ze służby w armii austriackiej germanizmy. Na wieść o manifestacjach w Warszawie w r. 1861 urządził w Zakopanem uroczystość patriotyczno-religijną oraz zainspirował Edwarda Homolacsa do wykonania w Kuźnicach z tatrzańskiej stali okazałego krzyża z czarną koroną cierniową. Krzyż ustawiono na symbolicznej mogile «na Pęksowym Brzyzku», opatrując go inskrypcją: «Wieczny odpoczynek Braciom niewinnie pomordowanym w Warszawie i w Wilnie 1861»; z tej okazji odprawił S. nabożeństwo żałobne i wygłosił okolicznościowe kazanie. W wyniku interwencji rosyjskiej pomnik jednak zdemontowano i dopiero w r. 1890 odtworzono go za zgodą S-a w nowym kształcie. Dn. 15 X 1861, w 44. rocznicę śmierci Kościuszki, odprawił S. mszę z udziałem górali, hutników i górników tatrzańskich, służb leśnych oraz mieszkańców kuźnickiego dworu. Solidaryzując się z powstaniem styczniowym, «bardzo chętny do ofiar pieniężnych», wpłacił wielokrotność podatku ustalonego przez komisarza Rządu Narodowego Marka Drohojowskiego, właściciela Czorsztyna.

Dn. 10 VIII 1865, w czasie wizytacji parafii zakopiańskiej przez bp. tarnowskiego Józefa Antoniego Pukalskiego, S. odebrał od niego dekret pochwalny i expositorium canonicale (co oznaczało nadanie godności kanonika z prawem noszenia pelerynki). W r. 1866 przyjął zaproszenie do członkostwa w Komisji Fizjograficznej Krakowskiego Tow. Naukowego; popierał w niej prace nad ustawą o ochronie kozicy i świstaka (przyjętą przez Sejm Krajowy w r. 1869). W wyniku pierwszych, po galicyjskiej reformie administracyjnej, wyborów wszedł 20 II 1867 do Rady Gminnej Zakopanego. Dn. 5 III 1870 wyjechał jedyny raz na dłużej z Zakopanego, udając się za zezwoleniem tarnowskiego konsystorza biskupiego z 12 II t.r. w trzymiesięczną pielgrzymkę do Ziemi Świętej i Rzymu. Przez Wiedeń dotarł do Triestu, skąd popłynął do Aleksandrii; z Kairu odbył wycieczkę do Gizy, gdzie wspiął się na piramidę Cheopsa, jak sam napisał, «jako góral bez pomocy Arabów, których inni koniecznie potrzebowali». Następnie pojechał do Jerozolimy i odwiedził Samarię, Nazaret, górę Tabor, Tyberiadę i Kafarnaum, przez Damaszek dotarł do Bejrutu, skąd statkiem, zwiedzając Cypr, Rodos i Lemnos, dopłynął do Konstantynopola, a następnie do Grecji (był m.in. na górze Athos). Z Korfu popłynął do Włoch, gdzie zwiedził Neapol i Rzym oraz był na uroczystościach pontyfikalnych w Watykanie i na Lateranie. Przez Wenecję, Wiedeń i Oświęcim, «uszczęśliwiony lubo sponiewierany», wrócił 4 VI do Zakopanego.

Od początku swej pracy kapłańskiej w Zakopanem uprawiał S. intensywnie turystykę tatrzańską. Obok Eugeniusza Janoty był pionierem polskiego taternictwa w jego pierwszej klasycznej fazie, polegającej na zdobywaniu szczytów z udziałem góralskich przewodników, m.in. Szymona Tatara starszego, Jędrzeja Wali starszego, Macieja Sieczki, Wojciecha Gąsienicy-Kościelnego, Wojciecha Roja, Wojciecha Giewonta i Wojciecha Ślimaka. Już w r. 1849 jako pierwszy był S. na Świnicy, lecz osiągnął jej niższy wierzchołek. Samotnego wejścia na wschodni tzw. Długi Giewont omal nie przypłacił życiem. W r. 1850 wspiął się na Łomnicę. W r. 1855, próbując wejścia z Lodowej Przełęczy na Lodowy Szczyt, dotarł do Lodowej Kopy. W r. 1860 z Przełęczy Waga wszedł na Rysy i jako pierwszy zszedł z Rysów do Morskiego Oka. Z Homolacsami i Sabałą uczestniczył w r. 1861 w pierwszym przejściu od Hińczowych Stawów przez Przełęcz Mięguszowiecką pod Chłopkiem do Morskiego Oka. W r. 1865 wszedł na Rysy od strony Czarnego Stawu. We wrześniu 1867 od Doliny Czarnej Jaworowej przez przełęcz (nazwaną później Przełęczą Stolarczyka) dokonał pierwszego wejścia na Baranie Rogi; w trakcie tej wyprawy zdobył też (jako trzeci lub czwarty w dziejach taternictwa) Lodowy Szczyt. W l. sześćdziesiątych i siedemdziesiątych z ks. Jędrzejem Pleszowskim z Bielan (koło Kęt) odbywał wycieczki w Tatry Bielskie, Tatry Zachodnie (na Bystrą i Czerwone Wierchy) oraz w Tatry Wysokie (na Krzyżne i Koszystą, Zawrat i Polski Grzebień). Był też nad Zielonym Stawem Kieżmarskim i pod Durnym Szczytem. Dn. 3 VIII 1873 uczestniczył w spotkaniu u właściciela dóbr zakopiańskich Ludwika Eichborna, na którym postanowiono założyć Tow. Tatrzańskie (TT); jako współzałożyciel TT należał od początku do oddanych jego działaczy. Jedną z ostatnich wypraw S-a było (ósme udokumentowane w dziejach turystyki, a drugie polskie) wejście na Gerlach 21 IX 1874; po osiągnięciu szczytu odśpiewał „Te Deum” (scenę tę przedstawił Wojciech Kossak na obrazie, ukazującym S-a w asyście górali przewodników, reprod. w: Kossak W., „Wspomnienia”, Kr. 1913). Wyczynem S-a zainteresował się wtedy sekretarz Węgierskiego Tow. Karpackiego Antoni Döller z Kieżmarku i na jego prośbę sporządził S. dokładny opis wspinaczki i szczytu. Napisał też artykuł Wycieczka na szczyt Gerlachu („Czas” 1875 nr 235–7, „Pam. Tow. Tatrzańskiego” T. 1: 1876). Dn. 11 IX 1875 został wybrany przez Wydział TT w Krakowie do Komisji Wykonawczej TT dla Zakopanego (Komisja działająca do r. 1878 była stałą reprezentacją Wydziału oraz jego organem wykonawczym w Zakopanem). Uczestniczył w myśliwskich wyprawach Homolacsów oraz w gromadnych wycieczkach Tytusa Chałubińskiego, m.in. 10 VIII 1876 na Wysoką. Kiedy nie mógł już odbywać forsownych wypraw i wspinaczek, chodził ze swym kościelnym na kilka dni samotnego wypoczynku w szałasach na Hali Gąsienicowej. S. był źródłem informacji o górach, popularyzował je, doradzał trasy i przewodników; sprawił, że turystyka tatrzańska stawała się popularna w sferach polskiej inteligencji. Z jego inicjatywy górale wożąc furami wyroby żelazne do Krakowa, w drodze powrotnej zabierali krakowian na lato do Zakopanego.

W pracy duszpasterskiej wykazał się S. energią i taktycznymi umiejętnościami; parafianom pozwalał zapalać fajki od kaganka wiecznej lampki, muzykantowi Bartusiowi Obrochcie dał dyspensę, by mimo adwentu grał na żydowskim weselu, a kobiety popadające w nadmierną dewocję wyrzucał z kościoła, by się nie naprzykrzały Bogu. Jego sangwiniczno-choleryczny charakter ujawniał się niekiedy w czasie spowiedzi; wobec niektórych penitentów posługiwał się, po wyjściu z konfesjonału, argumentem ciężkiej ojcowskiej ręki, a wśród zadawanych pokut było m.in. obchodzenie kościoła na kolanach z różańcem. Był S. utalentowanym kaznodzieją; jego kazania wygłaszane tubalnym głosem i gwarą charakteryzowały się prostotą, polotem, często humorem i siłą przekonywania. Używał dosadnych porównań; grzesznicy staczali się wg niego jak «wóz puszczony na dół z Giewontu», a Bóg «nie dawał sobie w kaszę napluć» („Tydzień” 1893). Z ambony zwracał się do parafian po imieniu, publicznie gromiąc, przestrzegając i nawołując do poprawy. Często operował motywem diabła (pamiątkę jednego z takich kazań, rysunki trzech zabawnych diabłów, zostawił na drzwiach starej plebanii Jan Matejko). Mowy wygłaszał też S. w czasie góralskich pogrzebów. Wśród słuchaczy jego kazań byli również goście przyjeżdżający do Zakopanego, m.in. mieszkający u niego Chałubiński i Henryk Sienkiewicz, Bolesław Prus, Walery Eljasz-Radzikowski, Stanisław Witkiewicz, Kazimierz Tetmajer, Ferdynand Hoesick. Tylko nieliczne kazania S-a zostały spisane, a kilka przetrwało w autografach. W miarę kształtowania przez S-a wspólnoty parafialnej, zawiązywały się przy zakopiańskim kościele bractwa dewocyjne, m.in. 30 IV 1875 założone zostało Bractwo Serca Jezusowego. Wykorzystując zdolności śpiewacze górali, uczył ich S. pieśni religijnych w niedzielne popołudnia w kościele oraz w szkole śpiewu. Zakopiański kościółek podczas nabożeństwa rozbrzmiewał wspaniałym śpiewem chóru. W napisanej w r. 1875 na żądanie władz kościelnych Autobiografii S. wyznał z dumą: «Lud [który] litery nie znał i gęby w kościele otworzyć nie umiał, prawie wszystek czytać umie, a śpiewem swym przybywających tu w lecie gości zdumiewa, lecz na to potrzeba było dwudziestu przeszło lat pracy». W r. 1876 postanowił S. wznieść większą, murowaną świątynię i powołał komitet jej budowy; fundamenty nowego kościoła przy Krupówkach położono w r. 1877. Nie ustając w staraniach o materiał budowlany i fundusze (w sezonie letnim organizowano kwesty, koncerty i występy), zadawał S. na pokutę za grzech przeciw szóstemu przykazaniu zwózkę z kamieniołomu na plac budowy 1 sągu (4 m3) kamienia. Dn. 28 IX 1878 został wyróżniony prawem noszenia rokiety (rodzaj komży) i mantoletu (krótka peleryna), używanych przez wyższe duchowieństwo. W tym czasie napisał nawiązującą do melodii góralskich, 33-zwrotkową pieśń pokutną Lament grzesznika nad sobą (wyd. W. Anczyc, Kr. [1878]); na Podhalu nauczyli się jej prawie wszyscy na pamięć i jeszcze w poł. XX w. można ją było usłyszeć podczas pogrzebów w Kościelisku. W r. 1879 w drukarni Anastazego Rusinowskiego w Tarnowie wydał własnym sumptem Hymn, sygnowany: ks. J. S. w Z.

W r. 1881 w związku z odkryciem właściwości leczniczych źródła «Jaszczurówka», wszczął S. w Namiestnictwie, przy poparciu konsystorza tarnowskiego, starania o uznanie paraf. Zakopane za «parafię w górach a względnie w miejscu kąpielowym». W r. 1882 zbudowano z funduszy gminy nowy dom parafialny. Dn. 30 VII t.r. poświęcił S. Dworzec Tatrzański w Zakopanem i sztandar Tow. Tatrzańskiego; w mowie wygłoszonej z tej okazji nazwał Tatry «świątynią całej Polski», krzepiącą ducha Polaków ze wszystkich zaborów. Dn. 4 II 1883 na Walnym Zgromadzeniu w Krakowie został członkiem honorowym TT. Uczestniczył w inicjatywie TT utworzenia w Zakopanem szkoły snycerstwa (otwarta w r. 1876, przemianowana w r. 1878 na Szkołę Przemysłu Drzewnego); 29 VII 1883 poświęcił nowy, drewniany budynek Szkoły, wygłaszając mowę („Pam. Tow. Tatrzańskiego” T. 9: 1884). Od 8 VI 1881 był kuratorem Szkoły z ramienia Wydz. Krajowego, a od 19 II 1888 delegatem Prezydium Namiestnictwa do Komitetu szkolnego. Od początku uczył w niej religii bez wynagrodzenia; w liście do Leopolda Świerza wyraził gotowość przeznaczenia pieniędzy z «tacy» na fundusz szkolny. W r. 1883 należał do komitetu organizacyjnego szkoły koronkarskiej, zainicjowanej przez Helenę Modrzejewską. W r. 1884 zakopiańska szkoła parafialna, po 34 latach istnienia, została przejęta przez krajowe władze szkolne jako jednoklasowa szkoła ludowa, ale w organistówce dzieci uczyły się nadal. S. sprawował nadzór nad tymi szkółkami i uczył w nich cały czas religii. Po przyłączeniu dekanatu nowotarskiego do diec. krakowskiej (na mocy dekretu papieża Leona XIII z 27 III 1886) S. gościł w dn. 31 VII – 4 VIII 1886 bp. krakowskiego Albina Dunajewskiego, który wizytował zakopiańską parafię.

Ok. l. 1886–7 był S. członkiem Komisji TT do ustalenia nazw topograficznych Tatr dla celów kartograficznych. W r. 1888 należał do założycieli Tow. Muz. Tatrzańskiego. W r. 1891 uzyskał do pomocy wikarego, ks. Kazimierza Kaszelewskiego. Dla uczczenia jubileuszu 50-lecia kapłaństwa S-a przybył ponownie do Zakopanego 18 VI 1892 kard. Dunajewski; S. został wówczas mianowany radcą konsystorza krakowskiego. Dn. 23 VIII t.r. poświęcił S. marmurowy pomnik Chałubińskiego na Pęksowym Brzyzku oraz nową siedzibę Muz. Tatrzańskiego jego imienia. W październiku t.r. w wyniku częściowego paraliżu utracił sprawność ruchową; obowiązki administratora parafii przejął wówczas ks. Kaszelewski. S. nie dożył konsekracji wybudowanego przez siebie kościoła. Zmarł na zapalenie płuc 6 VII 1893 w Zakopanem, został pochowany 8 VII na Pęksowym Brzyzku. Pogrzeb poprowadził dziekan nowotarski ks. Leopold Chmielowski z Szaflar w towarzystwie proboszczów sąsiednich parafii i tłumu parafian oraz przyjezdnych; wg świadków «lud zanosił się od płaczu». Krewni S-a wystawili na jego grobie pomnik.

W miesiąc po śmierci S-a otwarto jego testament z 20 X 1890; spadkobierczynią swego majątku uczynił S. gospodynię, Mariannę Majchrowicz (pochodzącą spod Jordanowa, przypuszczalnie krewną), nakładając na nią obowiązek wypłacenia po 1 tys. złr. bratu, Janowi oraz sukcesorom po siostrze, Magdalenie. Grunt nabyty na polanie Łukaszówki przeznaczył na plac kościelny. Wykonawcami testamentu uczynił siostrzeńca, ks. Wawrzyńca Sutora, przeora augustianów w Krakowie (towarzysza wypraw tatrzańskich) i bratanka (syna Jana), Tomasza Stolarczyka (1860–1905), który od r. 1885 był księdzem w różnych parafiach diec. tarnowskiej. Dn. 6 XI 1893 pamięć S-a uczcił Wydział Tow. Tatrzańskiego. Swoją działalnością duszpasterską S. zasłużył sobie na utrwalone we wdzięcznej pamięci miano «ewangelizatora», «apostoła» i «cywilizatora» górali zakopiańskich.

„Kronika parafialna” S-a, będąca bezcennym źródłem do dziejów Zakopanego 2. poł. XIX w., została opublikowana we fragmentach przez Michała Brensztejna („Przegl. Zakopiański” 1901 nr 5–6, 9), a następnie wydana przez Adama Wrzoska pt. „Kronika parafii zakopiańskiej 1848–1890” (Kr. 1915). Kolejną edycję opracował w r. 1986 Maciej Pinkwart („Kronika dawnego Zakopanego z lat 1848–1890”, (W.–Kr., wyd. 2. poprawione i uzupełnione, Zakopane 1997). Już za życia S-a pisali o nim m.in. Anczyc, Kazimierz Łapczyński i Maria Steczkowska, a także Witkiewicz („Na przełęczy”, W. 1891). Wśród lokalnej społeczności krążyły pogłoski i dobrotliwe opowiastki o nie zawsze ascetycznych poczynaniach księdza; z tego powodu Sabała miał go namawiać do pokuty (W. Brzega, „Żywot górala poczciwego”, Kr. 1969). Po śmierci S-a jego postać trafiła zarówno do literatury pisanej, jak i żywej do dziś ustnej tradycji góralskiej. Kazimierz Tetmajer we wstępie do „Na skalnym Podhalu” (W. 1903) zaliczył S-a do czterech osób rozumiejących Tatry i góralszczyznę; wg pisarza był S. «osobistością tak zrosłą z Zakopanem, że kiedy umarł, pytaliśmy siebie, co teraz będzie?». Do postaci S-a porócił Witkiewicz w powstałym w l. 1903–5 dodatku do „Na przełęczy” pt. „Po latach” („Wybór pism”, W. 1939 II). Biografię S-a sfabularyzowała Zofia Urbanowska w powieści dla młodzieży „Róża bez kolców” (W. 1903). Hoesick w trzecim tomie swej książki „Tatry i Zakopane” (W. 1922) uznał za «legendowe postacie zakopiańskie» Chałubińskiego, S-a i Sabałę. Po drugiej wojnie światowej pisał o S-u m.in. Jalu Kurek w „Księdze Tatr” (W. 1955); podejmując próbę «odbrązowienia» jego postaci, niesprawiedliwie ją «przyczernił», z czym polemizował Włodzimierz Wnuk („Moje Podhale”, W. 1968).

W okresie międzywojennym imię S-a nosił Dom Wycieczkowy w Zakopanem na rogu ul. Chałubińskiego i Zamoyskiego. Pomysł Juliusza Zborowskiego z r. 1938, by jedną z ulic zakopiańskich nazwać imieniem S-a, doczekał się realizacji dopiero 23 V 1985. Setną rocznicę śmierci S-a w r. 1993 uczczono w Zakopanem, m.in. kilkakrotnym wystawieniem sztuki Tadeusza Staicha „Jegomość pisze Kronikę” (6–11 VII t.r.), odsłonięciem drewnianej tablicy pamiątkowej w Starym Kościele oraz wystawą biograficzną w Muz. Tatrzańskim. W r. 1997 Jacek Zygadło nakręcił w ramach cyklu „Zdobywcy Karpat” półgodzinny film dokumentalny pt. „Ksiądz Józef Stolarczyk”.

Nazwisko S-a zostało utrwalone w toponimii Tatr; Janusz Chmielowski nazwał w r. 1902 przełęcz w głównej grani Tatr na wysokości ok. 2370 m między Baranimi Rogami a Czarnym Szczytem Przełęczą Stolarczyka (Stolarczykovo sedlo, Stolarczykjoch, Stolarczyk-hágó). W dolnym piętrze Doliny Ciężkiej (Czeskiej) pod Wysoką, tzw. Koliba «Ucho» nosi nazwę Koleby Stolarczyka (utrwalił ją Radzikowski w akwareli z r. 1878 pt. „Koleba ks. Stolarczyka w Dolinie Ciężkiej pod Wysoką w Tatrach” oraz w miedziorycie w „Pam. Tatrzańskim” T. 3: 1878). Witold H. Paryski nazwał Żlebem Stolarczyka opadający w stronę Doliny Wielickiej żleb we wschodniej ścianie Gerlachu.

 

Portret i postać S-a, drzeworyty Andrzeja Różańskiego, wg rys. Witkiewicza, w: Witkiewicz S., Na przełęczy, W. 1891 s. 59, 181–2; Portret przed starym kościołem, przez Kazimierza Bieńkowskiego, olej., z r. 1892 w Muz. Tatrzańskim w Zakopanem; Portret w szatach liturgicznych na tle Starego Kościoła, wg fot. przez Czesława Skawińskiego, olej., z r. 1968, na plebanii paraf. Najśw. Rodziny w Zakopanem; Rys. Mariana Jaroszyńskiego „Józef Stolarczyk – pleban pod Giewontem” z r. 1989, oraz litogr. tego rys. przez Teodora Szultza w Muz. Tatrzańskim w Zakopanem; Postać S-a na polichromii z l. 1932–4, przez Janusza Kotarbińskiego, w kościele p. wezw. Najśw. Rodziny w Zakopanem; „Mowa ks. Stolarczyka na cmentarzu” (również pod innym tytułem „Pogrzeb Chałubińskiego w Zakopanem”) przez Ludwika de Laveaux, olej., przed r. 1889, w Muz. Narod. w W.; S. na tle „Panoramy Tatr”, jako uczestnik tatrzańskiej wyprawy Chałubińskiego, dzieło zbiorowe z l. 1894–5, postacie malował Teodor Axentowicz, zniszczone w r. 1899 (pozostało tylko Kazimierza Przerwy-Tetmajera „Objaśnienie do olbrzymiego obrazu Tatr”, W. 1896); Fot. m.in. autorstwa Stanisława Bizańskiego i Karola Dutkiewicza w Zakopanem w zbiorach: Muz. Tatrzańskiego, Miejskiej B. Publ. oraz Z. i W. H. Paryskich w Dyrekcji Tatrzańskiego Parku Narod.; – Białas W., Cmentarz na Pęksowym Brzysku w Zakopanem, Pelplin 2005 s. 159–63; Długołęcka L., Pinkwart M., Zakopane. Przewodnik historyczny, W. 1989; Eljasz W., Ilustrowany przewodnik do Tatr i Pienin, Kr. 1886 s. 200, 231; Enc. tatrzańska (1995), s. 873, 1152–3, 1232; Nowak A., Słownik biograficzny kapłanów diecezji tarnowskiej 1786–1985, Tarnów 2004 IV 107–8; Paryski W. H., Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki, W. 1951–83 cz. 1, 5–7, 9–10, 12, 18–21, 23; PSB (Kaszelewski Kazimierz); – Bendyk J., Duszpasterstwo księdza proboszcza Józefa Stolarczyka w parafii Zakopane (1848–1893), „Hale i Dziedziny” R. 5: 1994 nr 1–2 (41–42); Bystroń J. S., Polacy w Ziemi Świętej, Syrii i Egipcie, Kr. 1930 s. 253–4; Chwaściński B., Z dziejów taternictwa, W. 1980; Durr J., Początki taternictwa, „Wierchy” R. 3: 1925 s. 80–2; Grochmalicki J., Do historii zabiegów o ochronę kozicy i świstaka w Tatrach, „Ochrona Przyr.” T. 9: 1929 s. 50–1; Hoesick F., Legendowe postacie Zakopanego, W. 1922 s. 91–173; tenże, Zakopane i Tatry, W.–Kr. 1931 cz. 4 s. 6, 92, 98; Karolczak K., Ksiądz Józef Stolarczyk (1816–1893) w stulecie śmierci, Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, Red. J. Chrobaczyński, Kr. 1993 s. 517–23; Kenarowa H., Ks. Stolarczyk i początki szkolnictwa pod Tatrami, „Tyg. Powsz.” R. 28: 1974 nr 35; taż, Od zakopiańskiej szkoły przemysłu drzewnego do szkoły Kenara, Kr. [b.r.w.]; Kietlicz-Rayski K., Sztuka góralska na Podhalu, L. 1928 s. 34–6; Kolbuszewski J., Podatek narodowy na Podhalu w roku 1863, „Wierchy” R. 36: 1967 [1968] s. 271–2; Kracik J., Jegomość i górale na szkle malowani, „Tyg. Powsz.” R. 47: 1993 nr 37; tenże, Ksiądz Stolarczyk – apostoł Zakopanego, tamże R. 4: 1948 nr 7 s. 8; tenże, Mała prehistoria zakopiańskiej parafii, „Roczn. Podhalański” T. 6: 1994 s. 33–50; tenże, Przedrabacyjny epizod trzeźwościowy Galicji, „Nasza Przeszłość” R. 79: 1993 s. 229–48; Krygowski W., Dzieje Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, W.–Kr. 1988; Pachowicz W., Szwarga K., Ksiądz Józef Stolarczyk, pierwszy proboszcz w Zakopanem, „Currenda” (Tarnów) R. 139: 1988 nr 7–8 s. 291, 381; Paryski W. H., Początki Towarzystwa Tatrzańskiego i Zakopane, „Wierchy” R. 47: 1978 s. 24–5; Pinkwart M., Rola duchowieństwa w poznaniu Tatr, „Roczn. Podhalański” T. 7: 1998 s. 134–41; Plechta J., Działalność sądeckiej ławy obwodowej i udział sądeczan w powstaniu styczniowym, „Roczn. Sądecki” T. 12: 1971 s. 102–3; Roszek W., Z ostatnich lat życia ks. Józefa Stolarczyka, „Gaz. Podhalańska” R. 13: 1925 nr 13; Stecka Z., Przewodnictwo tatrzańskie, W.–Kr. 1981; 150 lat organizacji parafialnej w Zakopanem, Red. M. Rokosz, Kr. 1998; Szczepański J. A., Odkrycie i zdobycie Tatr. Na szczytach gór Europy, Red. K. Saysse-Tobiczyk, W. 1958 s. 27, 97–8, 101, 110; Ślusarczyk J., Ochrona kozic i świstaków w Tatrach w latach 1865–1918. Towarzystwo Naukowe Krakowskie i Towarzystwo Tatrzańskie, „Roczn. B. PAN w Kr.” R. 42: 1997; Wójcik Z., Chronologia tatrzańskich wypraw Chałubińskiego, „Wierchy” R. 30: 1962 s. 170–9; Wrzosek A., Tytus Chałubiński – życie, działalność naukowa i społeczna, W. 1970; Zakopane – czterysta lat dziejów. Red. R. Dutkowa, Kr. 1991; Zborowski J., Pisma podhalańskie, Kr. 1972 I–II; – Anczyc W. L., Zakopane i lud podhalański, „Tyg. Ilustr.” 1878 nr 287; Brzega W., Żywot górala poczciwego. Wspomnienia i gawędy. Oprac. A. Micińska, M. Jagiełło, Kr. 1969 s. 190–5, 270–6; Chałubiński T., Sześć dni w Tatrach, Kr. 1988 s. 44–5, 62, 86; Chramiec A., Wspomnienia, Oprac. W. Wysocka, Kórnik–Zakopane 2004 s. 55–9, 72–4; Eljasz Radzikowski W., Obrazek z podróży w Tatry, Kr. 1875 s. 12; tenże, Szkice z podróży w Tatry, Kr. 1874 s. 38, 40–1, 53–4, 64–5; Grzegorzewski J., Kondecek bajaka o ks. Stolarczyku, „Goniec Tatrzański” 1894 nr 1; Kossak W., Wspomnienia, Oprac. K. Olszański, W. 1971 s. 80–4; Kronika z roku ubiegłego, „Almanach Tatrzański” (Lw.) 1894 s. 131–4; Łapczyński K., Lato pod Pieninami i w Tatrach, W. 1866 s. 72; Miciński T., Traktat o piekle podhalańskim, „Krytyka” R. 9: 1907 t. 2 s. 17; Nowicki M., O świstaku, Kr. 1865 s. 60–1; tenże, Zapiski z fauny Tatrzańskiej, w: Sprawozdanie Komisji Fizjograficznej z r. 1866, Kr. 1867 s. 198; Rejchman B., Wycieczka do Morskiego Oka przez Przełęcz Mięguszowiecką odbyta w połowie lipca r. 1877 pod kierunkiem dra Chałubińskiego, „Ateneum” T. 4: 1877 s. 497; Rzecznowski L., Urywek z podróży do Tatr i Pienin, „Kłosy i kwiaty” (Kr.) 1869 s. 181–91; Schematismus universi venerabilis cleri dioeceseos Tarnoviensis..., Tarnoviae 1840; toż za l. 1841–6, Tarnoviae; toż za l. 1863–4, Tarnoviae–Jasło; toż za r. 1866, Tarnoviae–Premisliae; toż za l. 1878–80, Tarnoviae; [Steczkowska M.], Obrazki z podróży do Tatr i Pienin, Kr. 1858 s. 29, 51–4; Stopka A., Sabała, Kr. 1897 s. 13; Szkoła dla przemysłu drzewnego w Zakopanem, „Almanach Tatrzański” (Lw.) 1894 s. 36–8; Świerz L., Wycieczka na Wysoką (2555 m) w Tatrach, „Pam. Tow. Tatrzańskiego” T. 2: 1877 s. 91–6; Tetmajer K., Na skalnym Podhalu, Kr. 1913 s. 8; tenże, Objaśnienie do olbrzymiego obrazu Tatr, W. 1896 s. 17, 23, 25; Tissot W., Kartki z podróży Paryżanina, „Przegl. Zakopiański” R. 2: 1900 nr 17; Uryga J., Góralski proboszcz ks. Józef Stolarczyk, „Czas” 1993 nr 157; Witkiewicz S., Na Przełęczy, W. 1891 s. 176–83 (ilustr.), wyd. 2 rozszerzone, Lw. 1906 s. 24–7; Wrześniowski A., Tatry i Podhalanie, „Pam. Tow. Tatrzańskiego” T. 7: 1882 s. 1–53; Wnuk W., Moje Podhale, W. 1968 s. 139–55; tenże, Obrazki zakopiańskie, Kr. [b.r.w.] s. 116; Zakopane u schyłku XIX wieku. Ze wspomnień Leona Wachholza, Oprac. I. Homola-Skąpska, „Wierchy” R. 61: 1995 s. 231–2; Zoll F., Wspomnienia, Oprac. taż, Kr. 2000; – „Wierchy” R. 2: 1924 s. 255–6; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1893: „Czas” nr z 11 VII, „Gaz. Zakopiańska” nr z 12 VII, „Kur. Lwow.” nr z 17 VII dod. liter. „Tydzień”; „Nowa Reforma” nr z 7 VII, „Słowo” (W.) nr z 12 VII, „Świt” (Kr.) nr z 12 VII; – AP w Kr.: sygn. Aug. 278 (akta majątkowe S-a, kontrakty kupna-sprzedaży, plany gruntów), sygn. Aug. 297 s. 105–8 (odpis testamentu S-a); AP w Nowym Targu: sygn. ZGS 2 s. 102–4, 115 (sprawa budowy nowego kościoła); Arch. Diec. w Tarnowie: Liber Iuramentorum, s. 54, Protocollon exhibitorum consistorii tarnoviensis, 1847 nr 2786, 1848 nr 1103, nr 1213, Wizytacje dziekańskie dekanatu nowotarskiego (z l. 1843–85), Fasc. aktów luźnych (wiad. o parafii i opinie o S-u z l. 1845, 1863, 1867), sygn. AB nr 296 (Autobiografia S-a z r. 1875), sygn. PS IX/18, „Currenda” [nr] 14 (1865) s. 108, [nr] 25 (1878); Arch. Metropolitalne w Kr.: rkp. APA 345; Arch. Muz. Tatrzańskiego w Zakopanem: nr 27/A (księga wizyt Muz. Tatrzańskiego 1889–99, s. 1), sygn. AR/NO/2 k. 31, sygn. AR/NO/192/13 k. 140–1, sygn. AR/NO/23, sygn. AR/NO/67, sygn. AR/NO/202 k. 449–50, sygn. AR/NO/242 s. 83–93, sygn. AR/NO/245 k. 1–53 (m.in. fragmenty koresp., rkp. kazań i mów S-a z l. 1848–9), sygn. AR/NO/246, sygn. AR/NO/624 (Lament grzesznika nad sobą S-a) k. 4; Arch. Paraf. Najśw. Rodziny w Zakopanem: Liber memorabilium sive historiae parochiae ab 1848 (rkp. kron. paraf. pisanej przez S-a w l. 1848–90), Księgi metrykalne z l. 1848–92, Protocolon gestionis parochiae Zacopianensis A.D z l. 1848–60, 1861–93, Księga ogłoszeń paraf., kron. szkolna oraz Księga dochodów i rozchodów na mający się murować kościół 1875–83, teczka aktów luźnych dot. S-a (m.in. odpis świadectwa ur. i chrztu, świadectwa święceń kapł. z r. 1842, świadectwo ukończenia studiów i opinie przełożonych, dyplomy odznaczeń kośc., zezwolenie kurii tarnowskiej na pielgrzymkę do Ziemi Świętej, pisma nominacyjne władz krajowych).

Mieczysław Rokosz

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Józef Chełmoński

1850-11-06 - 1914-04-06
artysta malarz
 

Walenty Wańkowicz

1799 lub 1800 - 1842-05-12
malarz
 

Wojciech Trąmpczyński

1860-02-08 - 1953-10-19
polityk
 
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Jan Antoni Ernest Hupka

1866-01-22 - 1952-03-27
polityk
 

Walerian Łukasiński

1786-04-14 - 1868-02-27
major
 

Janusz Franciszek Radziwiłł

1880-09-03 - 1967-10-04
polityk
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.