INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Kajetan Morawski (Dzierżykraj-Morawski)     

Kajetan Morawski (Dzierżykraj-Morawski)  

 
 
Biogram został opublikowany w 1976 r. w XXI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Morawski (Dzierżykraj-Morawski) Kajetan (1892–1973), dyplomata, działacz organizacji rolniczych, wiceminister skarbu. Ur. 19 IV w Jurkowie (pow. kościański), był wnukiem Kajetana Piotra (zob.), synem Stanisława, właściciela ziemskiego, i Teresy z Morawskich. Ukończył Gimnazjum im. Komeńskiego w Lesznie Wielkopolskim. W l. 1910–14 odbył studia rolnicze i ekonomiczne na uniwersytetach w Lipsku i Monachium. Po śmierci ojca w r. 1914 został właścicielem Jurkowa i objął zarząd majątku. W r. 1917 powołany do administracji cywilnej ówczesnego generał-gubernatorstwa warszawskiego, pracował do jesieni 1918 jako powiatowy rzeczoznawca rolniczy w Rypinie. Dn. 1 IX t. r. rozpoczął pracę w Departamencie Stanu, rządu Rady Regencyjnej, przekształconym w następnym miesiącu w Min. Spraw Zagranicznych (MSZ). Został referentem spraw niemieckich (1 X 1918), później referentem spraw zachodnich w Departamencie Politycznym. W r. 1919 wchodził też w skład Komitetu Przedplebiscytowego, który miał wypracować koncepcje przygotowań polskich do akcji plebiscytowej na Warmii, Mazurach i Powiślu. Uczestniczył w konferencji polsko-łotewskiej w dn. 8–14 III 1920 w Warszawie w sprawie zawarcia układu politycznego i wojskowego. W lipcu t. r. był członkiem delegacji polskiej na konferencję w Spa. Awansował 30 IX 1920 na naczelnika Wydziału Północnego. Niedługo potem dyrektor Departamentu Politycznego Erazm Piltz powierzył mu funkcję wicedyrektora Departamentu (od 9 II 1921); ówczesny minister spraw zagranicznych Konstanty Skirmunt zanotował w swoich wspomnieniach, iż w osobie M-ego zyskał wtedy dzielnego współpracownika. Z kolei od 15 IV 1923 M., mianowany radcą legacyjnym I kl., przez rok zastępował chorego komisarza generalnego RP w Gdańsku, Leona Plucińskiego.

Powróciwszy 30 IV 1924 do Centrali, M. objął kierownictwo Departamentu Politycznego, a 11 VI t. r. otrzymał awans na dyrektora tegoż Departamentu w IV stopniu służbowym. Mianowany przez prezydenta RP 3 III 1925 ministrem rezydentem w Delegacji RP przy Lidze Narodów, przebywał w Genewie do chwili objęcia teki podsekretarza stanu (7 XII 1925). W okresie zamachu majowego M. był w gabinecie Wincentego Witosa (10–15 V 1926) kierownikiem MSZ. Dn. 20 t. m. został przeniesiony w stan nieczynny. Od 20 XI t. r. przebywał na bezpłatnym urlopie, w czasie którego gospodarował w rodzinnym Jurkowie. Nie usunął się jednak całkiem od życia politycznego. Przed wyborami w r. 1928, wspólnie ze Stanisławem Chłapowskim i Rogerem Raczyńskim, podjął inicjatywę wystąpienia z osobną listą wyborczą, skupiającą m. in. ziemiaństwo, stan średni, urzędników. Lista otrzymała nr 30 i nosiła nazwę: Katolicka Unia Ziem Zachodnich. M. kandydował z listy państwowej (na piątym miejscu), z której jednak ani jeden kandydat nie uzyskał mandatu. Po upływie urlopu bezpłatnego M. powrócił do pracy w MSZ. Mimo że należał do ludzi po maju 1926 usuniętych, otrzymał – jak sam wspomina – dzięki osobistej życzliwości ministra Augusta Zaleskiego nominację (z dn. 31 III 1929) na członka Górnośląskiej Komisji Mieszanej w Katowicach w randze wiceministra. Jednakże nowy szef MSZ minister Józef Beck przeniósł go 1 VI 1934 ponownie w stan nieczynny, a 31 XII t. r. na emeryturę z równoczesnym obniżeniem stopnia służbowego.

W tym okresie M. rozpoczął działalność na terenie organizacji rolniczych. W l. 1934–5 (wybrany jednomyślnie) stał na czele Wielkopolskiej Izby Rolniczej, od r. 1934 był członkiem Komitetu, a od 10 XII 1935 do lutego 1937 prezesem Związku Izb i Organizacji Rolniczych RP, a także od czerwca 1935 aż do chwili powołania go do rządu (listopad 1936) – prezesem Związku Eksporterów Zboża. Nadto reprezentował rolnictwo w Radzie Banku Polskiego; wybrany w lutym 1936 na 3 lata ustąpił w lutym 1937. W listopadzie 1936 został bowiem mianowany wiceministrem skarbu i pierwszym zastępcą szefa resortu wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego. W swoich Wspomnieniach z pracy w Ministerstwie Skarbu. Od grudnia 1936 do października 1939 („Kultura” 1950 nr 2–3) M. zaznaczył, iż otrzymał to stanowisko głównie dlatego, że chodziło o wzmocnienie wpływu rolnictwa na życie gospodarcze kraju. Podlegały mu zagadnienia ogólnogospodarcze, zwłaszcza o ile dotyczyły wsi i rolnictwa, spółdzielcze oraz Monopole Państwowe. Po ustąpieniu wiceministra Ferdynanda Świtalskiego objął również w r. 1938 nadzór nad Departamentem Ceł i Departamentem Podatków i Opłat.

Po wybuchu drugiej wojny światowej M., wraz z rządem, opuścił Polskę i po krótkim pobycie w Rumunii dostał się do Francji. Tam był w l. 1939–40 kierownikiem Oddziału Politycznego Biura Badań Celów wojny przy Rządzie Polskim. Po upadku Francji wyjechał do Londynu. W okresie od 22 V do 1 IX 1941 był posłem RP przy Rządzie Czechosłowackim, a następnie sekretarzem generalnym MSZ. Wielokrotnie przemawiał w audycjach radiowych (BBC) dla kraju. Ze stanowiska sekretarza generalnego MSZ złożył rezygnację latem 1943. Dn. 10 IX t. r. otrzymał nominację na ambasadora nadzwycz. i posła pełnomocnego przy francuskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego – późniejszym Tymczasowym Rządzie Republiki Francuskiej w Algierze (M. był tam pierwszym oficjalnie akredytowanym ambasadorem). Do Paryża przyjechał 14 X 1944. W dn. 4 VII 1945 Francja cofnęła uznanie dla rządu Tomasza Arciszewskiego w Londynie, co dotyczyło również M-ego jako ambasadora przy rządzie francuskim. M. pozostał w Paryżu jako działacz emigracyjny. Pracował w zarządzie Biblioteki Polskiej i był wiceprezesem Tow. Historyczno-Literackiego we Francji. Z jego inicjatywy i pod jego kierownictwem powstał tzw. Fonds Humanitaire Polonais; instytucja ta zakupiła w Lailly-en-Val (Departament Loiret) pałac wraz z parkiem, w którym założono Dom Starców.

Na lata paryskie przypada ożywiona twórczość pisarska M-ego. Wiele jego wspomnień, esejów biograficznych, recenzji i artykułów ukazało się w czasopismach emigracyjnych. W r. 1960 wydał książkę Tamten brzeg, w której znalazły się wspomnienia autobiograficzne, szkice o wybitnych ludziach (np. o Adamie Żółtowskim, Józefie Lipskim, A. Saint-Exupérym i in.), relacje o wydarzeniach politycznych, m. in. Briand–Stresemann–Skrzyński (ogłoszona jeszcze w r. 1932 w „Przeglądzie Współczesnym” – pod pseud. Jan Chomęcki), Przewrót majowy, Sąsiedzi (o stosunkach polsko-czechosłowackich), Między Churchillem a de Gaulle’em, i in. Na poły autobiografią są także wspomnienia o przyjacielu Rogerze Raczyńskim Wspólna droga (Paris [1962]). W książeczce zbiorowej „Polska niepodległa i druga wojna światowa 1918–1945” (Londyn 1959) M. opracowal rozdział Polityka zagraniczna Polski Odrodzonej. Wydał nadto niewielki wybór tekstów Polska w pamiętnikach gen. de Gaulle’a (Paryż 1960). W pracy Wczoraj. Pogadanki o niepodległym dwudziestoleciu (Londyn 1967) przedstawił wybrane zagadnienia z historii Polski z lat międzywojennych. Wreszcie wspomnienia z lat sześćdziesiątych, a także niektóre artykuły wówczas drukowane (np. w piśmie „Jutro Polski”) zawarł w książce Na przełaj (Londyn 1969). Od r. 1969 M. mieszkał w Domu Starców w Lailly-en-Val. Tam 2 XI 1973 zmarł i został pochowany na miejscowym cmentarzu. Miał liczne odznaczenia, m. in. Order Polonia Restituta, francuską Legię Honorową. Z małżeństwa z Marią Turno (1893–1971), zawartego 9 II 1915, miał czworo dzieci: Hieronima (ur. 1917), zamieszkałego w Australii, Barbarę (ur. 1921), zamężną za Włodzimierzem Ledóchowskim, zamieszkałą w Unii Południowo-Afrykańskiej, Magdalenę (1922–1944), która zginęła w powstaniu warszawskim jako łączniczka grupy «Parasol», i Macieja (ur. 1929).

Brat M-ego Tadeusz (1893–1974) był działaczem społecznym i politycznym. Uczestniczył w powstaniu wielkopolskim 1918/19 r., pracował m. in. w okresie plebiscytowym w Konsulacie Generalnym RP w Kwidzyniu. W l. 1928–30 był posłem do Sejmu RP z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem; wybrany ponownie w r. 1930, złożył w r. n. mandat jako wyraz protestu przeciwko sprawie brzeskiej. Rozwijał szeroką działalność społeczną w pow. grójeckim (gdzie znajdował się jego majątek Mała Wieś). M. in. przewodniczył Tow. Popierania Budowy Szkół, Grójeckiemu Tow. Rolniczemu, przyczynił się też wybitnie do rozwoju spółdzielczości mleczarskiej i sadownictwa. Po drugiej wojnie światowej pracował aż do r. 1959 w Centrali Handlowej Materiałów Budowlanych, następnie w Centrali Zbytu Szkła (wicedyrektor, później starszy ekonomista).

 

Kowalik J., „Kultura” 1947–1957. Bibliografia zawartości treści, Paryż 1959; W. Ilustr. Enc. Gutenberga; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Who’s Who in Central and East-Europe 1935/36, Zurich 1937; Uruski; Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Centrala i placówki w 1921 r., [1921] s. 5; Polska służba zagraniczna po 1 września 1939 r., Londyn 1954 s. 30, 51, 117, 146; Rocznik Służby Zagranicznej RP, W. 1932–4; – Dziesięciolecie Polski Odrodzonej, (fot.); Księga pamiątkowa na 75-lecie „Gazety Rolniczej” 1861–1935, W. 1938 I 124, 126, 361 (fot.); Kukułka J., Francja a Polska po traktacie wersalskim (1919–1922), W. 1970; Literatura polska na obczyźnie 1940–1960, Londyn 1964–6 I–II; Zabiełło S., O rząd i granice, W. 1965; Zbyszewski W. A., K. Morawski, „Kultura” 1973 nr 12 s. 91–6; – Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, W. 1961–6 II–V; Dziennik Urzędowy MSZ RP, W. 1920 nr 3 s. 7, 1923 s. 98, 174, 1924 s. 78, 106, 1925 s. 49, 1926 s. 11, 63, 1929 s. 105, 1930 s. 137, 1934 s. 63,78, 127; De Gaulle Ch., Pamiętniki wojenne, W. 1967 II 225, 448–50; Gruber H., Wspomnienia i uwagi, Londyn 1968; Günther W., Pióropusz i szpada. Wspomnienia ze służby zagranicznej, Paryż 1963; Jackowski T. G., W walce o polskość, Kr. 1972; „Monitor Polski” 1928 nr 27; Raczyński E., W sojuszniczym Londynie, Londyn 1960; Referaty wygłoszone przez przedstawicieli rolnictwa na naradzie gospodarczej w dn. 28 II – 2 III 1936, W. 1936 s. 3–14; Rocznik Polonii, [Londyn] 1953, 1954–5, 1956–7, 1958–9; Sprawozdanie Banku Polskiego 1936, W. 1937 s. 8–9; toż 1937, W. 1938 s. 6; Sprawozdanie Związku Izb i Organizacji Rolniczych RP z działalności w r. 1933/4, s. 143; toż w r. 1934/5, s. 127; toż w r. 1935/6, s. 121; toż w r. 1936/7, s. 151; [Szembek J.], Diariusz i teki Jana Szembeka (1935–1945), London 1964–72 I, III, IV; Zabiełło S., Na posterunku we Francji, W. 1967; – „Komun. Mazursko-Warm.” 1969; „Kur. Poranny” 1936 nr 321 s. 2 (fot.); „Tyg. Powsz.” 1973 nr 47; „Życie Warsz.” 1973 nr 277; – AAN: Prezydium Rady Ministrów, Karty kwalifikacyjne MSZ; B. Jag.: rkp. Przyb. nr 16/71 (Leitgeber S., Morawscy h. Nałęcz, Puszczykowo 1967, rkp. s. 93–7), rkp. nr 36/60 (Skirmunt K., Moje wspomnienia, s. 83); – Informacje brata Jana Morawskiego z Wrocławia; – Życiorys Tadeusza Morawskiego dostarczony przez córkę Katarzynę Morawską w Materiałach Red. PSB.

Alina Szklarska-Lohmannowa

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.