INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Karol Fryderyk Ludwik Geisheim  

 
 
2 poł XVIII - 2 poł XVIII
Biogram został opublikowany w latach 1959-1960 w VIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Griesheim Karol Fryderyk Ludwik (2. poł. XVIII w.), podpułkownik W. P., autor pism wojskowych, dyplomata. Niemiec, ur. w księstwie Gotha, był za młodu paziem na dworze tamtejszego księcia. Potem, według swych słów, przez 17 lat służył w pruskiej kawalerii pod takimi dowódcami, jak Seydlitz, Röder i Kleist. W pruskim wojsku dosłużył się podobno jedynie stopnia porucznika huzarów.

W r. 1776 za sprawą A. K. Czartoryskiego i M. Ogińskiego został powołany do służby w armii litewskiej jako egzercyjermajster (General-Exercermeister, maître d’exercice) kawalerii narodowej w randze podpułkownika. W r. 1777 wydał na własny koszt dedykowaną Stanisławowi Augustowi pierwszą część dzieła, pt. Die Pflichten des leichten Reuters. Był to rodzaj regulaminu służby garnizonowej i musztry pieszej. Zapowiedziane dwie dalsze części (garnizonowa służba konna i służba w polu) nie ukazały się. Praca G-a jest oparta na wzorach pruskich i nie uwzględnia swoistej organizacji kawalerii polskiego autoramentu. Powołanie G-a i jego niedokończone dzieło należy wiązać z próbami przeformowania kawalerii narodowej na modłę cudzoziemską. Misja G-a napotykała na wielkie trudności. Według słów Niemcewicza «biedny Niemiec wiele wycierpiał prześladowania i pojedynków z niesforną szlachtą wojskową». Stanowisko egzercyjermajstra (z gażą 4000 złp.) zajmował przez 8 lat; zrażony do służby zaniedbywał jednak szkolenie kawalerii, aby wiele przebywać w domu A. K. Czartoryskiego i bogacić się handlem końmi. W r. 1782 odbył podróż do Szwecji. Bezskutecznie starał się w Warszawie (za pośrednictwem swojego starego przyjaciela Wroughtona) o jakąś misję do Sztokholmu. Król podejrzewał, że G. jedzie z tajnymi poleceniami od Czartoryskich albo Thuguta, albo wreszcie «jako szpieg pruski pod austriacką maską». Po powrocie ofiarował Stanisławowi Augustowi (data dedykacji 26 XI 1782) obszerny rękopiśmienny traktat o Szwecji ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień wojskowych i gospodarczych. Radził tam naśladować w Polsce szwedzki system milicyjny (Indelning Wark). W ostatniej części memoriału zajął się handlem Gdańska i Elbląga. W dedykacji dopraszał się o łaski królewskie. Otrzymał od Stanisława Augusta czwórkę koni, za co wierszem dziękował. We wrześniu 1783 r. zażądał podwyższenia pensji i otrzymania pułku straży przedniej (zaznaczając, iż «sobie przykrzy, że jest w inakcyi») lub domagał się zezwolenia na sprzedaż rangi. Departament Wojskowy sam wykupił rangę od G-a i w ten sposób zostało faktycznie zniesione stanowisko egzercyjermajstra, choć formalnie figurowało w etacie.

Po wyjściu ze służby G. pozostał w Polsce i wciąż przebywał wiele w Puławach, gdzie pokpiwano z jego ambicji literackich, próżności i śmiesznostek. Przed Sejmem Czteroletnim G. odegrał pewną rolę w nawiązaniu zbliżenia między Prusami a polską opozycją. Po sejmikach poselskich r. 1788 jako «szczery, prawdziwy Got» pisał z Puław do faworyta Fryderyka Wilhelma II płka J. R. Bischoffwerdera, donosząc o filopruskich nastrojach i chęci oddania tronu polskiego dynastii Hohenzollernów. Te doniesienia G-a wpłynęły na redakcję poufnych instrukcji króla pruskiego dla Lucchesiniego. W grudniu 1788 r. M. Ogiński w złożonym w sejmie projekcie etatu armii litewskiej proponował, aby znieść stanowisko egzercyjermajstra i dać G-owi «inny przyzwoity i zasłużony stopień w kawalerii». Po przeprowadzeniu przez Branickiego w lutym 1789 r. uchwały o aukcji kawalerii narodowej G. pospiesznie napisał w marcu i wydał po francusku (wyjaśnia, że z powodu pilności sprawy nie miał czasu czekać na tłumaczenie polskie) ciekawą broszurę Réflexions sur la nouvelle formation de l’armée de la Pologne. Broszura, dedykowana królowi i sejmowi, stanowi ostry atak na politykę wojskową Branickiego i zawiera gruntowną krytykę organizacji kawalerii narodowej. Stojąc na gruncie zapadłego prawa o aukcji kawalerii do 30 000 G. radzi z towarzyszy kawalerii narodowej uformować pułki ciężkiej jazdy na wzór pruskich kirasjerów (6000 ludzi), pocztowych przemienić w dragonów (12 000), a straż przednią i ułanów w szwoleżerów (11000). Dalsza aukcja do 100 000 obejmowała jedynie piechotę, artylerię i inżynierów. G. proponował wprowadzić pobór rekruta systemem kantonowym. Obok regularnej armii projektował rozparcelować część starostw między drobną szlachtę, z której zorganizowana by została milicja na wzór szwedzkiej.

W Réflexions G. wyrażał chęć powrotu do czynnej służby i krytykował konstytucję r. 1786 wykluczającą cudzoziemców od rang oficerskich. W grudniu 1790 r. otrzymał indygenat, stanowiska w armii jednak nie uzyskał. Na wiosnę 1791 r. holenderski poseł w Warszawie van Reede upatrzył G-a jako swego zastępcę (w charakterze charge d’affaires). G. był rekomendowany Holandii przez poselstwo pruskie (zastępcę Lucchesiniego Augusta Fryderyka Goltza). Wiedziano o jego niezadowoleniu z polskiej służby. Mimo trudności językowych (G. nie umiał po holendersku) po wyjeździe van Reede został holenderskim charge d’affaires i na tym stanowisku przebył w Warszawie powstanie kościuszkowskie. Po trzecim rozbiorze pozostał jeszcze w Polsce do jesieni 1796 r., czekając na wypłacenie zalegającej pensji holenderskiej. Prosił wówczas Stanisława Augusta o poparcie w sprawie jakichś roszczeń do byłego skarbu litewskiego. Zapowiadał, że albo zostanie powołany przez Holandię na inną placówkę, albo osiądzie przy rodzinie w Ałtenburgu w Saksonii. Zdaje się, że na placówkę już nie pojechał i wrócił do Niemiec. Podług Niemcewicza, mimo że po 20-letnim pobycie wywiózł z Polski sporą fortunę, powróciwszy do ojczyzny odnosił się do Polaków z dużą niechęcią.

 

Estreicher; Enc. Wojsk.; – Dembiński B., Polska na przełomie, Lw. 1913 s. 146, 519–20; Rostworowski E., Sprawa aukcji wojska, W. 1957; tenże, Sprawa kawalerii narodowej, „Przegl. Hist.” 1954 nr 1 s. 17; – G. C., Die Pflichten des leichten Reuters, nebst verschiedenen militärischen Reflexions, W. 1777; tenże, Réflexions sur la nouvelle formation de l’armée en Pologne et principalement sur celle de la cavalerie, W. 1789; Proekt reorganizacii polskoj armii 1789 goda Karla von Griesheim Izvlečenie z dopolnenijami i zaklučenijami generalnogo štaba polkovnika Giejsmana, Pet. 1894; Niemcewicz J. U., Pamiętniki czasów moich, W. 1957 I; Ogiński M., Projekt etatu wojska w W. Ks. Lit. podany na sejmie r. 1788 [B. m. i r.]; Vol. leg., IX 199; – „Gaz. Warsz.” 1789 nr 35, suplement; – AGAD: rkp. „Tableau politique de la Suède avec quelques observations sur le commerce de Danzig et d’Elbling par C. v. G. l’anné 1782”, Zbiór Popielów, 219; Korespondencja Stanisława Augusta, Zbiór Popielów, 40, Zbiór z Jabłonny, 2; Arch. Państw, w Kr.: Sprawa wystąpienia ze służby w r. 1783, Arch. Młynowskie 7; B. Ossol.: Relacje van Reede z Warszawy: rkp. 9632.

Emanuel Rostworowski

 
 

Powiązane artykuły

 

Księstwo Warszawskie

Po pokonaniu – w grudniu 1805 roku – armii austriacko-rosyjskiej pod Austerlitz (Sławkowo na Morawach) cesarz Napoleon I zawarł pośpiesznie pokój z Austrią, rezygnując z kontynuowania......

Powstanie Kościuszkowskie

Insurekcja kościuszkowska rozpoczęta 24 marca 1794 roku, zakończona 16 listopada 1794 roku, to powstanie narodowe początkowo przeciwko Rosji, później także skierowane przeciwko Prusom. Jedno z najbardziej......

Bitwa Pod Racławicami, 4 kwietnia 1794 r.

24 marca 1794 roku na rynku krakowskim ogłoszony został „Akt powstania obywatelów mieszkańców województwa krakowskiego”, dający początek powstaniu kościuszkowskiemu, jednemu z przełomowych......
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.