INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Katarzyna (z domu Opalińska)     

Katarzyna (z domu Opalińska)  

 
 
1680-10-13 - 1747-03-19
Biogram został opublikowany w latach 1966-1967 w XII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Katarzyna Opalińska (1680–1747), królowa Polski, księżna Lotaryngii i Baru, żona Stanisława I Leszczyńskiego. Ur. 5 XI, była jedynym dzieckiem Jana Karola Opalińskiego h. Łodzia, starosty osieckiego i kasztelana poznańskiego, oraz Zofii Katarzyny z Czarnkowskich, starościanki międzyrzeckiej. Uzyskała stosunkowo staranne wykształcenie. W r. 1698, zapewne u schyłku pierwszego półrocza, wyszła za podczaszego koronnego Stanisława Leszczyńskiego, wnosząc mu w posagu znaczne dobra. Dn. 25 V 1699 r. urodziła córkę Annę (zm. 20 III 1717), a 23 VI 1703 r. drugą córkę Marię, przyszłą żonę Ludwika XV i królową Francji. Spokojna, cicha i skromna, znalazła się K. po swym zamążpójściu w ośrodku ożywionych zabiegów i intryg politycznych, zakłócających bieg jej życia rodzinnego. Posag żony wzmocnił bardzo majątek i pozycję Stanisława Leszczyńskiego. Wojewoda poznański od r. 1699 w pierwszych latach XVIII w. wespół z ojcem Rafałem rzucił się w wir wydarzeń, które niosła wojna Augusta II z Karolem XII szwedzkim. Rozpoczęły się dla K-y długie okresy rozłąki z mężem, odbywającym ustawiczne podróże krajowe i zagraniczne.

W lipcu 1704 r. K. znalazła się wraz z mężem w Warszawie, skąd nazajutrz, po przeprowadzonej pod naciskiem wojsk szwedzkich elekcji Stanisława na króla Polski, wystosowała już w charakterze królowej list do Karola XII (20 VII). Wobec zagrożenia Warszawy w połowie sierpnia t. r. przez nadciągające wojska saskie, K. udała się do Prus Królewskich, gdzie wraz z dziećmi przebywała do połowy 1705 r., mieszkając głównie w Elblągu, Fromborku i innych miejscowościach warmijskich. Dn. 4 X 1705 r. odbyła się w Warszawie uroczysta koronacja pary królewskiej. Następne dwulecie przyniosło wiele zmian miejsc pobytu K-y, co spowodowane było nie wyjaśnioną sytuacją polityczno-wojskową w Polsce, trapionej walkami obcych wojsk oraz stronników Augusta II i Stanisława I. Przemieszczenia te odbywały się głównie na trasach Warszawa – Prusy Królewskie – Wielkopolska – Szczecin, niejednokrotnie pod bezpośrednią grozą zagarnięcia K-y czy jej córek przez oddziały sasko-rosyjskie. Daty i ściślejszy przebieg omawianych podróży są trudne do ustalenia. W tym czasie K. próbowała też prowadzić rozmowy i pertraktacje z poszczególnymi magnatami, zmierzające do skupienia ich wokół tronu męża. W połowie 1707 r. ciężko zachorowała. Po wyzdrowieniu przebywała jakiś czas na ziemiach Rzpltej, by opuścić je – tym razem na zawsze – w początkach 1708 r. Wyprawiona wtedy z dziećmi i najbliższym otoczeniem do szwedzkiego Szczecina, w bezpiecznym schronieniu oczekiwała wyjaśnienia sytuacji w Polsce. W początkach listopada 1709 r. Stanisław, rezygnując po klęsce Karola XII pod Połtawą z dalszej walki na terenie Rzpltej, przybył do rodziny, by wspólnie opuścić zagrożone przez nieprzyjaciół miasto we wrześniu 1711 r. K. przebywała następnie wraz z dziećmi w Stralsundzie, a w listopadzie t. r. osiadła na trzy lata w Kristianstadzie w Skanii. Dwór króla polskiego znajdował się w trudnych warunkach, zależny od niechętnie wypłacanych subwencji szwedzkich. Dn. 3 IX 1712 r. Stanisław opuścił rodzinę, udając się na ryzykowną wyprawę, która zaprowadziła go aż do Karola XII w tureckim Benderze. K. zajęta była wówczas wychowywaniem dzieci, a w otoczeniu jej wzmogły się nastroje rezygnacji, przepojonej elementami religijnymi, zaostrzonymi w otoczeniu protestanckim przez poczucie odrębności wyznaniowej.

W r. 1714 K. opuściła z otoczeniem Kristianstad, by po krótkim pobycie w Stralsundzie połączyć się w październiku t. r. z mężem w przyznanym mu przez Karola XII nadreńskim księstwie Zweibrücken. W nowym okresie, zamkniętym po niespełna czterech latach ucieczką Stanisława wraz z rodziną do Alzacji w obliczu zagrożenia zamachami ze strony najemników Augusta II, rozwinęły się przykre dla otoczenia cechy charakteru K-y. Z jednej strony charakteryzowały je gorycz i melancholia, zwiększone przez śmierć ukochanej starszej córki, z drugiej zaś urażona ambicja kobiety, przywiązanej do pozorów choćby tytułu królowej i oburzonej chwiejną postawą małżonka. Wskazane właściwości pogłębiały się nadal w kolejnym niewesołym etapie tułaczego życia, pędzonego od początków marca 1719 r. w alzackim Wissemburgu, na łaskawym chlebie skromnych i rzadkich zasiłków regencji francuskiej i następcy dawnego protektora Stanisława, króla szwedzkiego.

Nadzieję zmiany na lepsze wiązano z zamążpójściem Marii, o której rękę dyskretnie konkurował pierwszy minister Francji, książę Ludwik Henryk de Bourbon. Stosunek K-y do młodszej córki był oschły: matkę podejrzewano nawet o zupełny brak miłości rodzicielskiej wobec cichej i spokojnej Marii. Nastawienie to pogłębiło się jeszcze od czasu straty ukochanej starszej Anny. K. troszczyła się jednak wespół ze Stanisławem o perspektywy zamążpójścia Marii. Istotną, a zupełnie nieoczekiwaną zmianę w losie wygnańców przyniosła oficjalna propozycja poślubienia Marii przez króla francuskiego Ludwika XV, zgłoszona u schyłku marca 1725 r. Dn. 3 VII 1725 r. K. wraz z mężem i córką opuściła Wissemburg, by po uroczystościach zaślubin na dworze francuskim osiąść w zamku Chambord. Był to kolejny paroletni etap kłopotliwej i skromnej egzystencji teściów króla francuskiego, kiedy to złe warunki klimatyczne w miejscu zamieszkania, zmuszały ich nieraz do szukania przygodnej gościny w okolicy. Stan zdrowia małżonki był jednym z argumentów w daremnych zabiegach Stanisława o zmianę miejsca pobytu. Z zachowanej fragmentarycznie korespondencji K-y wynika, że interesowała się wówczas żywo skomplikowanymi pertraktacjami i krzątaniną polityczną, jakie nadal miały miejsce wokół osoby Stanisława, pozostającego w swoistym zawieszeniu z pustym tytułem królewskim. Nie bez racji też dyplomaci Augusta II dopatrywali się w rodzinie i otoczeniu Stanisława, pośrednio wskazując na małżonkę, głównych przeciwników cichego wymienienia jego pretensji królewskich na korzystniejsze majątkowo rozwiązanie kompromisowe.

Nowy okres życia K-y rozpoczęło ogłoszenie w Polsce bezkrólewia po śmierci Augusta II. W sierpniu 1733 r. Stanisław udał się wraz z małżonką z kolejną jakby wizytą na dwór królewski do Wersalu, by 22 t. m. wyruszyć w sekretną podróż na ponowną elekcję do Warszawy. W czasie paroletniej nieobecności męża K. pilnie śledziła zmienne koleje jego losów. Zrazu przebywała w Chambord, ale rychło udała się do Saint-Cyr pod Wersalem, skąd często wyruszała na dwór Ludwika XV, by wespół z Marią zabiegać u francuskich mężów stanu o efektywną pomoc dla Stanisława. Ten kierował na przemian na ręce żony i córki apele o wzmożenie starań o posiłki, choć w miarę pogarszania się sytuacji zgłaszać począł również propozycje innych kompromisowych rozwiązań politycznych. Władze wersalskie drukować miały nawet dla obu kobiet specjalne wydanie „Gazette de France” w celu oszczędzenia im przykrej prawdy o rozwoju wydarzeń polskich.

Kolejny powrót niefortunnego władcy, a także bynajmniej nie wzorowego pod względem wierności i stałości uczuć małżonka, w czerwcu 1736 r. spowodował przeniesienie się K-y do Meudon. W końcu marca 1737 r. po formalnym uregulowaniu spraw pary królewskiej, której przyznano dożywotni tytuł królewski i nominalne panowanie w księstwie Lotaryngii i Baru, miała miejsce pożegnalna audiencja u Ludwika XV; odbyła się ona w atmosferze nader chłodnej; wspominano nawet jakiś afront króla francuskiego wobec teściowej. K. przybyła do Lunéville’u w początkach kwietnia 1737 r. Zebrała tam swój skromny dwór polski, jaki utrzymywała i dawniej, zabiegała też o ściągnięcie kilku nieobecnych osób – m. in. J. Ch. Krasińskiego. Jednakże od początku czuła się źle w nowym otoczeniu, nie zgodziła się na sprzedaż jej dóbr w Polsce, zamierzoną przez małżonka, który pragnął skorzystać z wyjaśnienia sytuacji zasekwestrowanych dotychczas majętności. Do ostatniej chwili życia snuła plany, a nawet czyniła przygotowania powrotu do kraju niezależnie od względów prestiżowo-politycznych. Boleśnie odczuwała wzmagającą się niechęć Ludwika XV wobec żony i jej rodziny. W r. 1744 była po raz ostatni na dworze wersalskim. Notyfikacja przez Ludwika XV listem z 31 I 1747 r. zamierzonego małżeństwa delfina Francji z księżniczką saską dotknęła ją szczególnie. Po krótkiej, ale ciężkiej chorobie zmarła w Lunéville’u 19 III 1747 r. w czasie pobytu na dworze lotaryńskim Stanisława Konarskiego. Śmierć K-y, przyjęta przez utrzymującego już oficjalne faworyty męża jako «wyzwolenie z pięćdziesięcioletniej niewoli», przyczyniła się do osłabienia dworu polskiego w Lunéville’u, skąd liczni jego członkowie powracać poczęli do kraju.

 

Portret pędzla Ch. A. Vanloo w Wersalu; Miedzioryt N. de Larmessina w Gabinecie Rycin B. Jag.; Portret (wspólny z mężem) tegoż malarza – miedzioryt J. Moyreau, reprod. w: Polska, jej dzieje i kultura, II 180; Portret S. Leszczyńskiego z rodziną, pędzla D. Smarta w Muz. Narod. w W.; – Żychliński; – Boyé P., La cour polonaise de Lunéville (1737–1706), Nancy–Paris–Strasbourg 1926; tenże, Un roi de Pologne et la couronne ducale de Lorraine, Stanislas Leszczyński et le troisième traité de Vienne, Paris–Vienne–Kr. 1898; Feldman J., Stanisław Leszczyński, W. 1959 (reprod. miedziorytu N. de Larmessina i portretu, całej rodziny, D. Smarta); Jarochowski K., Nowe opowiadania i studia historyczne, W. 1882; tenże, Opowiadania i studia historyczne, S. nowa, P. 1884; Raczyński E., Materiały do historii Stanisława Leszczyńskiego, P. 1841, Obraz Polaków i Polski w XVIII w., XIII; Rostworowski E., Legendy i fakty XVIII w., W. 1963; – Lettres inédites du roi Stanislas… à Jacques Hulin, son ministre en cour de France (1733–1766), Éd. P. Boyé, Nancy–Paris–Strasbourg 1920; Lettres inédites du roi Stanislas duc de Lorraine et de Bar à Marie Leszczyńska (1754–1766), Éd. P. Boyé, Paris–Nancy 1901; Le roi Stanislas grand-père (1725–1766), Recueil des lettres… Éd. P. Boyé, Nancy–Paris–Strasbourg 1922; Seyler J. D., Historia życia najjaśniejszego Stanisława I króla polskiego… z francuskiego i niemieckiego zebrana, W. 1744 (reprod. miedziorytu z lat młodości, nieznanego autora).

Ryszard W. Wołoszyński

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.