INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Leon Potocki     

Leon Potocki  

 
 
1799-07-14 - 1864-12-12
Biogram został opublikowany w latach 1984-1985 w XXVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Potocki Leon, pseud. i krypt.: B. z K., Bonawentura z Kochanowa, Kamerton, L. hr. P., L.P. (1799–1864), pamiętnikarz, powieściopisarz, powstaniec 1831 r. Był synem gen. piechoty Stanisława (zob.) i Józefy z Sołłohubów (1777–1828). Ur. 14 VII we wsi Kochanowo na Białorusi, w domu pocztowym, w czasie podróży rodziców do świeżo odziedziczonej przez matkę majętności Hory-Horki (pow. orszański).

Dzieciństwo spędził P. przy rodzicach, głównie w Warszawie, ale również w Tulczynie u Szczęsnego Potockiego (na przełomie 1804/5 r.), w rodzinnym majątku Zameczek pod Drzewicą (pow. opoczyński), w Puławach (1809) oraz u księcia Józefa Poniatowskiego, którego był chrześniakiem, w Jabłonnie, gdzie przez kilka lat (do r. 1813) spędzał miesiące letnie. Był wtedy świadkiem licznych wydarzeń o znaczeniu historycznym, zetknął się z Ludwikiem XVIII (1804), Napoleonem (1807, jako ośmioletni «woltyżer» podczas rewii na placu Saskim) oraz z księciem warszawskim Fryderykiem Augustem. Wychowywany początkowo przez guwernerów francuskich (do r. 1809), najwięcej zawdzięczał jednak Franciszkowi Kühnlowi oraz Stanisławowi Samuelowi Okraszewskiemu, uczonemu przyrodnikowi. Oddany w r. 1811 do szkoły pijarów na Żoliborzu, należał tam od r. 1813 do Tow. Ćwiczącej się w Naukach Młodzieży; na jego uzdolnienia literackie zwrócił wtedy uwagę ks. Onufry Kopczyński, uczczony później przez wdzięcznego wychowanka mową pogrzebową (druk.: „Gaz. Korespondenta Warsz. i Zagran.” 1817 nr 15). Najbliższym kolegą szkolnym P-ego był na Żoliborzu Antoni Waga, późniejszy przyrodnik. Wielkim ciosem dla P-ego stał się rozwód rodziców oraz ich powtórne małżeństwa (1815); odtąd bliższe stosunki łączyły go głównie z matką i jej nowym mężem, gen. Tadeuszem Tyszkiewiczem, chętnie też i często przebywał u matki i ojczyma w Świsłoczy. Po ukończeniu szkoły (1817) P. słuchał przez pewien czas bliżej nie znanych «kursów» na Uniw. Warsz. W r. 1820 ożenił się z Józefą Barbarą Genowefą Kossakowską, córką pułkownika Józefa (zob.), i osiadł we wniesionej mu przez żonę w posagu wsi Rudawie koło Świsłoczy. W tym też czasie (1818–19) ogłosił w warszawskim „Tygodniku Polskim i Zagranicznym”, a następnie w „Tygodniku Polskim” kilka wierszy oryginalnych i tłumaczonych (m. in. głośną dumę Arthur i Minwana) oraz napisaną pod wpływem „Pieśni Osjana” sentymentalną powiastkę Żelisław i Ludomiła, z akcją umieszczoną w czasach Bolesława Śmiałego; utwór ten – przypisywany zresztą później Stanisławowi Jaszowskiemu – był nawet tłumaczony współcześnie na kilka języków. W r. 1828 P. został szambelanem dworu Król. Pol.

Gdy w końcu marca 1831 wybuchło na Litwie powstanie, P. objął w ustanowionej Komisji Wojny, przy utworzonym 30 III w Poniewieżu Rządzie Tymczasowym pow. upickiego, kierownictwo jednego z jej wydziałów jako dowódca piechoty. Powołany został w skład tzw. Rady Nieustającej w Rządzie Tymczasowym. Dn. 8 IV wystąpił z patriotycznym przemówieniem skierowanym do uczestników wyprawy udającej się z Poniewieża na Wiłkomierz. Niebawem wyprawił drugi oddział na granicę Kurlandii, zaraz po nim trzeci – z pomocą pow. kowieńskiemu. Przyczynił się do powołania przeszło 8 000 ludzi pod broń w powiecie w przeciągu dwóch tygodni. Przy przygotowywanym ataku na Wilno przez siły zbrojne pięciu powiatów P. objął 16 IV dowództwo nad oddziałem złożonym z pozostałości siły zbrojnej pow. upickiego z otrzymanym rozkazem poprowadzenia go z Poniewieża na Szaty i Janów do Kowgan. Na miejsce przeznaczenia dotarł po stoczonej 21 IV potyczce pod Owsianiszkami pomiędzy oddziałami polskimi, dowodzonymi przez Franciszka Billewicza, a wysłaną z Wilna ekspedycją pułkownika Litwinowa. Po rozpuszczeniu korpusu powstańczego, złożonego z oddziałów pięciu powiatów, i krótkim wypoczynku nad rzeką Dubissą P. powrócił z oddziałami swojego powiatu do Poniewieża. W związku z dokonanym podziałem powiatu wojskowego na 4 rejony (dywizje) P. otrzymał komendę nad jednym z nich. Działając na terenach leśnych między Bejsagołą a Szatami i prowadząc tu wojnę partyzancką, skutecznie powstrzymywał przez kilka tygodni napór nieprzyjaciela od strony Kowna i Kiejdan. Obóz swój wraz z zaopatrzonymi magazynami założył w puszczy pod Truskowem.

Po przybyciu regularnych wojsk polskich na Litwę P. przyprowadził na rozkaz gen. Antoniego Giełguda do korpusu gen. Henryka Dembińskiego wzorowy oddział pieszo-konny. Gen. Dembiński jazdę włączył do swojego oddziału, natomiast piechota wcielona została do brygady gen. Franciszka Rohlanda. Sam P. otrzymał 2 VII przydział w stopniu majora do nowo sformowanego 25 p. piechoty liniowej z przeznaczeniem na komendanta kwatery gen. Giełguda. Znalazł się w składzie korpusu gen. Dembińskiego i wraz z nim przedarł się do Warszawy, docierając do stolicy w pierwszych dniach sierpnia 1831. Umieszczony w sztabie przybocznym naczelnego wodza, wziął udział w obronie Warszawy, a po jej kapitulacji udał się z korpusem gen. Macieja Rybińskiego przez Modlin i Płock w kierunku granicy pruskiej. Dn. 4 X mianowany został podpułkownikiem, a w następnym dniu wszedł wraz z wojskiem do Prus. Zatrzymał się potem razem z ojczymem w Dreźnie, gdzie poznał Adama Mickiewicza i Wincentego Pola.

Korzystając z ogłoszonej amnestii carskiej, P. powrócił w r. 1834 do kraju. W t. r. rozwiódł się z żoną i opuścił Rudawę. Znalazł się wówczas w trudnej sytuacji materialnej; przebywał u krewnych i przyjaciół w Król. Pol., na Litwie i Wołyniu. W r. 1836 mieszkał jakiś czas w Wilnie. Ok. t. r. osiadł w Warszawie, gdzie zaczął się intensywnie dokształcać, nawiązał znajomości wśród uczonych i pisarzy (zaprzyjaźnił się m. in. z Michałem Balińskim, Leonem Łubieńskim, Antonim Józefem Szabrańskim, Aleksandrem Tyszyńskim), bywał na literackich zebraniach u Anny Nakwaskiej, Katarzyny Lewockiej, Niny i Wacława Łuszczewskich, Kazimierza Władysława Wójcickiego. W r. 1840 należał do założycieli „Biblioteki Warszawskiej”, którą także czas jakiś współredagował. «Zdolny nadzwyczajnie, znający kilka języków jak i swój wybornie, do wierszowania gładkiego łatwy i sposobny, z sercem dobrym, w rzeczach ojczystych zamiłowany, zanadto tylko rozpraszał, rozstrzeliwał swoje usiłowania» – takim go zapamiętał z tych lat Eugeniusz Skrodzki. P. drukował wtedy wiersze (w „Magazynie Mód”, a potem w „Bibl. Warsz.”), trochę tłumaczył (m. in. poezje pracującego w Polsce jako ogrodnik Francuza J. N. Verniera, „Bibl. Warsz.” 1841), był też autorem niewielkich rozmiarami «opowiadań społecznych z zacną tendencją» (Skrodzki), a także szkiców i gawęd z przeszłości oraz recenzji. Na urządzone w r. 1841 na dochód Tow. Dobroczynności w Teatrze Rozmaitości przedstawienie amatorskie napisał sztukę Dwa zakłady (jedną z ról grała Maria Kalergis). Znajomości z dyrektorem Wydziału Administracji Ogólnej Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych Stanisławem Badenim zawdzięczał P. posadę referenta w tymże Wydziale, którą objął ok. r. 1839, zaś w r. 1840 został «naczelnikiem stołu» w Wydziale Naukowym Okręgu Naukowego Warszawskiego i funkcję tę sprawował do r. 1848, kiedy zwolniono go z powodów politycznych.

P., drukujący dotychczas niewiele i przypadkowo, skoncentrował się teraz na pracy literackiej i rychło stał się autorem płodnym i lubianym przez czytelników, choć krytycy wytykali jego książkom liczne grzechy przeciw sztuce pisarskiej (głównie gadulstwo, nieporadność kompozycji) i widzieli w nich głównie wartość dokumentalną i ciekawe szczegóły obyczajowe. Jednakże już Antoni Edward Odyniec zarzucał jego wspomnieniom o Adamie Mickiewiczu, iż są «kreślone całkiem dowolnie z imaginacji autora», a podobne zastrzeżenia budzą i inne rzekomo autentyczne relacje P-ego. Charakterystyczne dla całej twórczości P-ego były już trzy jego pierwsze książki ogłoszone w r. 1854 w Poznaniu; głównie zaś oparta na wspomnieniach rodzinnych i własnych panoramiczna gawęda z l. 1780–1839 Święcone, czyli Pałac Potockich w Warszawie oraz Szkic towarzyskiego życia miasta Warszawy z drugiej połowy XIX stulecia, w którym jednakże akcję przytłaczają epizody obyczajowe (np. opisy salonu literacko-naukowego, wielkanocnej kwesty na ubogich, jarmarku na wełnę, sesji redakcji „Bibl. Warsz.”). Nieco odmienne jest Wspomnienie o Kownie; obok zarysu historii miasta i przeglądu jego zabytków pomieścił w nim P. obszerną relację z rozmowy o Mickiewiczu ze znajomym poety z lat młodości. Zbeletryzowanymi obrazkami obyczajowymi były następujące książki P-ego: Zarysy towarzyskiego życia z XIX stulecia, Dwie powieści, Dwaj bracia artyści, Zarys życia towarzyskiego XIX wieku (P. 1856). Do dosyć powierzchownej beletryzacji uciekł się także we «wspomnieniach z drugiej połowy osiemnastego i początku dziewiętnastego stulecia» Wincenty Wilczek i pięciu jego synów (P. 1859), wskutek czego w książce tej, której bohater i jego synowie byli postaciami autentycznymi, «historia wygląda na bladą powieść, a powieść i pamiętnik na niepoważną historię» (Lucjan Siemieński). Zdecydowanie pamiętnikarski charakter miały: obszerny Urywek ze wspomnień pierwszej mojej młodości (powstał w r. 1856, druk. P. 1876) oraz Wspomnienia mojej młodości: Świsłocz, Różana, Dereczyn („Gaz. Codz.” 1860), a dość wartościowe źródło do dziejów powstania listopadowego na Żmudzi stanowi Kazimierz z Truskowa, czyli pierwszy i ostatni litewski powstaniec (P. 1874). Tradycyjny schemat podróży bohatera posłużył P-emu za podstawę kompozycyjną olbrzymich (niemal 900 stron) Pamiętników pana Kamertona (fragmenty w „Kron. Wiad. Krajowych i Zagrań.” 1857–8, całość P. 1869), których przedmiotem były przede wszystkim «dzisiejsze obyczaje i zwyczaje» Litwy, z szerokim jednakże uwzględnieniem przeszłości kraju. Michał Federowski twierdzi, że materiał do tej książki zbierał P., bawiąc w r. 1853 u córki Jadwigi w Powermeniu (pow. poniewieski), a zwłaszcza podczas odbytej w l. 1856–7 wycieczki po Litwie, w rzeczywistości jednakże Pamiętniki… to przede wszystkim kompilacja z dotychczasowej literatury dotyczącej tego kraju, a Wilna w szczególności. P-emu brakowało nawet elementarnej znajomości języka litewskiego. P. przygotował również do wydania „Pamiętnik” Jana Władysława Poczobuta Odlanickiego (W. 1877).

Ostatnie lata życia spędził P. w Powermeniu. Wchodził w skład biura, założonej w r. 1858 w Żytomierzu przez Karola Kaczkowskiego, Spółki Wydawniczo-Księgarskiej. Po wybuchu powstania styczniowego wyjechał wraz z rodziną do Rygi. W lecie 1864 był w Dreźnie, gdzie odbył się ślub jego młodszej córki. Zmarł w Rydze 12 (wg M. Federowskiego, wg nekrologów w prasie 6) XII 1864 i został pochowany na tamtejszym cmentarzu katolickim.

Z małżeństwa z Józefą Barbarą Genowefą Kossakowską (2. v. Józefowa Wojciechowska, zm. 1860) miał P. troje dzieci: dwoje zmarło w dzieciństwie, córka Jadwiga poślubiła ziemianina Szymona Brunnowa, adiutanta polowego P-ego w r. 1831. W r. 1843 P. zawarł powtórny związek małżeński z Anną, córką gen. Franciszka Młokosiewicza (zob.). M. Federowski – opierający się w swojej biografii P-ego także na informacjach syna Szymona Brunnona, Stanisława – twierdzi, że zmarła ona ok. r. 1855, co P. miał ciężko przeżyć, dlatego właśnie córka Jadwiga zabrała go do siebie do Powermenia. W rzeczywistości Anna Potocka zmarła dopiero 1 I 1888 w Krakowie, a wedle jej nekrologu („Czas” 1888 nr 2) mieszkała ona z P-m «na Litwie w dobrach skonfiskowanych później wskutek skompromitowania w powstaniu, potem czas jakiś przebywała za granicą kraju wraz z córką, skąd ją wydała za Henryka Dobrzańskiego». Wspomniana tu córka Leonia (zm. 1887) była jedynym dzieckiem z tego związku. Kilka przygotowanych przez P-ego do druku książek ogłosiła po jego śmierci rodzina (zob. wyżej), która przechowywała również resztę jego rękopiśmiennej spuścizny, m. in. Opisanie Inflant. P-emu mylnie przypisywano wydany pod kryptonimem L.P. tom „Wiersze rozmaite” (P. 1830, autorem Leopold Potocki) oraz „Powieść z czasu mojego, czyli przygody litewskie” (Londyn 1854, P. 1858 autorem Ignacy Jackowski).

 

Nowy Korbut, IX (bibliogr.); Bibliogr. dramatu pol., II; Maliszewski, Bibliogr. pamiętników; Pol. Bibliogr. Liter. za l. 1954–5, 1958–9, 1962, 1970, 1976; Żukas V., Lietuvių bibliografijos istorija, Vilnius 1976 s. 62–4; Lietuvių Enc., XXIII 355; Russ. biogr. slovar’, S. Pet. 1905; Słown. Geogr., VIII 887; Boniecki, XI 295; Uruski, XIV 297; Żychliński, X 315, XIV 95; – Bar A., J. I. Kraszewski na Wołyniu, „Roczn. Wołyński” T. 4: 1935 s. 67; Estreicher K, Zestawienie systematyczne przedmiotów zawartych w 136 tomach „Biblioteki Warszawskiej” z lat 1841–1874, Kr. 1875 s. III–IV; Federowski M., Leon hr. Potocki, „Kwart. Lit.” 1911 t. 6 s. 119–58; Gomulicki J. W., O salonie literackim dwóch pań Łuszczewskich, w: Łuszczewska J., Pamiętnik, W. 1968 s. 14, 16; Kolberg O., Dzieła wszystkie, T. 53: Litwa, Wr. 1966 s. 70, 483–4, 498, 509, 523; Manteuffel G., O starodawnej szlachcie krzyżacko-rycerskiej na kresach inflanckich, „Mies. Herald.” T. 3: 1910 nr 4 s. 60 (dotyczy córki P-ego i Sz. Brunnowa); Mękarski S., O genezie „Biblioteki Warszawskiej” i jej charakterze w latach 1841–1863, „Pam. Liter.” 1925/6; Pusz W., „Nowy Parnas przedromantycznej Warszawy, Wr. 1979; Siemieński L., Przegląd piśmiennictwa, „Czas” Dod. miesięczny 1859 t. 14 s. 328–43; Sliesoriunas F., 1830–1831 metu sukilimas Lietuvoje, Vilnius 1974; – Dembiński H., Pamiętniki o powstaniu w Polsce r. 1830–1831, Kr. 1877 I 279; Hertz P., Zbiór poetów polskich XIX w., W. 1959 Ks. 1, W. 1975 Ks. 6–7; Kalendarzyk polityczny na r. 1840 [i n.], Wyd…. przez F. Radziszewskiego, W. [1839 i n.]; Odyniec A. E., Wspomnienia z przeszłości, W. 1884 s. 229; Pamiętnik obywatela powiatu upitskiego, w: Zbiór pamiętników o powstaniu Litwy w r. 1831 F. Wrotnowskiego, Paryż 1835 s. 151–214; Skrodzki E., Wieczory piątkowe i inne gawędy, W. 1962; Wilkońska P., Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie, W. 1959; – „Czas” 1888 nr 2 s. 2 (nekrolog Anny Potockiej); „Gaz. Korespondenta Warsz. i Zagran.” 1817 nr 14 s. 293, nr 15 s. 312–13; – B. Jag.: rkp. 4713, Przyb. 48/53 (wiersze i wspomnienia P-ego), rkp. 6489, 6527 (korespondencja tegoż); B. Narod.: rkp. 5919, 8856 (wiersze i wspomnienia P-ego), rkp. 6000 (korespondencja tegoż); B. Ossol.: rkp. 12 156, 13 119 (korespondencja P-ego); B. PAN w Kr.: rkp. 714, 718, 2479 (korespondencja P-ego), rkp. 1285 (wiersze i wspomnienia tegoż), rkp 2159 t. 2 k. 364, t. 15 k. 330–333; IBL PAN: Kartoteka bibliograficzna (A. Bara); – Kartoteka oficerów WP Zbigniewa Zacharewicza; – Informacje Witolda Armona.

Rościsław Skręt

 

 
 

Powiązane artykuły

 

Obrona Warszawy w 1831 r.

Powstańcy i cywile opanowali miasto już 30 listopada 1830 r. Namiestnik carski i garnizon rosyjski ewakuował się. Warszawa stała się centrum polityczno-administracyjnym i wojskowym powstania listopadowego,......
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Antoni Osuchowski

1849-06-13 - 1928-01-09
prawnik
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Klemens Podwysocki

1832 - 1903-10-21
poeta
 

Adam Sapieha

1828-12-04 - 1903-07-21
latyfundysta
 

Juliusz Ligoń

1823-02-23 - 1889-11-17
kowal hutniczy
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.