INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Mikołaj Mniszech (Mniszek)  

 
 
ok. 1484 - 1553-06-22
Biogram został opublikowany w 1976 r. w XXI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.


 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Mniszech (Mniszek) Mikołaj z Wielkich Kończyc h. własnego (ok. 1484–1553), podkomorzy króla Zygmunta Augusta, burgrabia krakowski. Pochodził z rodziny wywodzącej się z Wielkich Kończyc na Śląsku Cieszyńskim, a od XV w. osiadłej także na Morawach. Zawarte w „Tabulae Jablonovianae…” (Amsterdam 1743) informacje o jego rodzicach nie są wiarygodne i trzeba je uznać za wynik uświetniania swojej genealogii przez Mniszchów w końcu XVII w., kiedy to zaczęli przybierać imię (później, w w. XVIII, pełniące funkcję przydomka) Wandalin, nawiązując w ten sposób do legendarnego przodka, «hetmana» Karola Wielkiego. M. był z pewnością synem któregoś Mniszcha z Moraw: w r. 1501 występował tam Jędrzej z Wielkich Kończyc piszący się właścicielem Vratimova, czyli Racimowa. Dziedzicem Racimowa tytułował się jeszcze w r. 1532 także M. Wg Paprockiego M. sprzedał dobra rodzinne i schronił się do Polski «dla niechęci cesarza Ferdynanda przeciwko sobie». W Polsce znalazł opiekuna w kanclerzu kor. Krzysztofie Szydłowieckim i był w l. ok. 1520–30 marszałkiem jego dworu. Na dworze Szydłowieckiego znalazł w tym samym czasie oparcie Kasper Mniszech, piszący się także z Wielkich Kończyc, w l. 1526–30 był on skarbnikiem i zarazem pełnomocnikiem kanclerza w sprawach majątkowych. Z opieki Szydłowieckiego korzystała również Agnieszka z Wielkich Kończyc i Racimowa, żona (najprawdopodobniej od r. 1530) Stanisława Sierakowskiego, syna Jakuba, podkomorzego gostyńskiego.
Zapewne za protekcją Szydłowieckiego dostał się M. na dwór królewski; jako dworzanin Zygmunta I występował w r. 1530 (31 III) i w l. n. Pozostawał w kontaktach z agentem księcia pruskiego Albrechta Mikołajem Nipszycem. W r. 1537 był M. już starostą łukowskim (24 VII) i podkomorzym (tytułowany również «praefectus cubiculi») króla Zygmunta Augusta. Przez zawarte w r. 1539 małżeństwo z Barbarą Kamieniecką, córką woj. podolskiego Marcina (zob.), skoligacił się M. z możnymi rodami polskimi. Dn. 9 VIII 1542 otrzymał ekspektatywę na urząd burgrabiego zamku krakowskiego, 31 I 1543 został burgrabim po śmierci Jana Smolika. W sierpniu t. r. wyjechał M. z królem Zygmuntem Augustem na Litwę i tam głównie przebywał, aż do powrotu króla do Krakowa w r. 1548. Wiosną 1547 był M. w Krakowie w misji od Zygmunta Augusta do starego króla, najprawdopodobniej w związku z toczącymi się wówczas przygotowaniami do przekazania Zygmuntowi Augustowi całej domeny monarszej w Prusach Królewskich.
Procesowi wrastania w polskie środowisko towarzyszył stały wzrost pozycji majątkowej M-cha. Do starostwa łukowskiego (w woj. lubelskim), z którego starał się uzyskać jak największy dochód poprzez podnoszenie pańszczyzny, wykupienie wójtostwa w Łukowie, arendę ceł i czopowego, wykup młynów, doszła mu w r. 1540 dzierżawa królewskiego miasteczka Kozirynek (Radzyń Podlaski) wraz z należącymi doń wsiami. Dn. 1 VIII 1548 Zygmunt August połączył zapisy M-cha na Łukowie i Kozimrynku w ogólną sumę 6 462 złp. wliczając w nią gratyfikację z tytułu nakładów poniesionych przez M-cha po pożarze miasta i dworu oraz z racji wydatków na lokowanie nowych wsi z folwarkami, a w kilka dni później nadanie to zostało umocnione przyznaniem M-chowi oraz jego żonie i najstarszemu synowi dożywocia. Podobny przebieg miało nadanie tenuty sokalskiej (miasta Sokal i Stojanów oraz 7 wsi) w woj. bełskim. Od r. 1542 dzierżył M. Sokal nieodpłatnie, w r. 1548 Zygmunt August potwierdził mu na tej tenucie dożywocie (podkreślając wkład M-cha w restaurację zamku) oraz udzielił ekspektatywy po ojcu synowi Jerzemu – również nieodpłatnie.
Swoje własne dobra posiadał M. w pow. bieckim, gdzie osiedlił się także Kasper Mniszech. W r. 1523 Kasper – będąc już dziedzicem Moderówki i Zimnejwody – oraz M. weszli w posiadanie wsi Dołubienka (obecnie Duląbka). Po śmierci Kaspra (1530) owe trzy wsie stały się własnością M-cha, w r. 1530 był M. nadto właścicielem sąsiedniego Cieklina, w jakiś czas później – Dobryni. W następnych latach powiększył M. swój stan posiadania w tym regionie o liczne królewszczyzny. W r. 1545 uzyskał konsens, przy walnej pomocy kanclerza Tomasza Sobockiego, na wykupienie wsi Mrukowej od sukcesorów arcbpa Piotra Gamrata, w r. 1546 dostał Sowoklęski (stanowiące kaduk królewski po zmarłych bez sukcesorów braciach Piotrze i Janie Gamratach), t. r. odstąpił mu Sobocki Pielgrzymkę, którą trzymał jako darowiznę wieczystą; ta ostatnia wieś stała się przypuszczalnie dziedzictwem Mniszchów. W r. 1549 przyznał mu Zygmunt August dożywotnie użytkowanie barci w lasach cieklińskich. Przed r. 1550 wykupił M. za 3 100 złp. z rąk spadkobierców Jakuba Farureja bogatą wieś Ossownicę. Została mu ona następnie nadana na sejmie w r. 1550 jako darowizna wieczysta, dziedzicznie, wraz z wójtostwem i prawem patronatu.
Znamienne, iż były protegowany Krzysztofa Szydłowieckiego zyskał z czasem względy królowej Bony. Od niej dostał właśnie ów Kozirynek, którego wykupienie przez królową z rąk sędziego ziemskiego łukowskiego Bartłomieja Kazanowskiego stało się jednym z konfliktów, wypominanych w czasie rokoszu 1537 r. Królowej zawdzięczał też M. z pewnością starostwo łukowskie i urząd podkomorzego na dworze młodego króla. W r. 1547 odstąpił M. Bonie dom z placem i trzy sadzawki na Zwierzyńcu, otrzymane ongiś od Szydłowieckiego. Późniejsze nadania na rzecz M-cha (oprócz wspomnianych: w r. 1550 ekspektatywa dla najstarszego syna na burgrabstwo krakowskie, w r. 1551 dożywotnia pensja roczna w wysokości 400 złp. na żupach wielickich) oraz fakt utrzymania się do końca życia na urzędzie podkomorzego świadczą, iż M. dobrze wywiązywał się ze swoich obowiązków wobec Zygmunta Augusta w Wilnie, potrafił zachować dyskrecję w trudnym dla młodego króla okresie nieujawnionego małżeństwa z Barbarą Radziwiłłówną (niewątpliwie kierował się w tym wypadku także własnym interesem), a po objęciu władzy przez Zygmunta Augusta stanął po stronie skłóconego z matką króla i umocnił zyskane u niego zaufanie. Wdzięczność króla umiał M. dobrze wykorzystać dla budowania fortuny, w czym wykazał zresztą wyjątkowe talenty, oraz dla zapewnienia oparcia na dworze dla swoich synów, którym zagwarantował nadto wpływowych opiekunów. Dn. 21 VI 1553 ustanowił M. opiekunów dla swoich dzieci w osobach kasztelana krakowskiego Jana Tarnowskiego i kanclerza kor. Jana Ocieskiego określając ich jako «swoich przyjaciół». Zmarł następnego dnia, tj. 22 VI 1553 na zamku w Krakowie i został pochowany w katedrze wawelskiej.
Z małżeństwa z Barbarą Kamieniecką (zm. po 1564) zostawił M. trzech synów: Jana (zob.), Jerzego (zob.) i Mikołaja, oraz dwie córki: Katarzynę, żonę Mikołaja Stadnickiego, burgrabiego zamku krakowskiego, i Barbarę, 1. v. za Łukaszem Nagórskim, star. garwolińskim, 2. v. za Janem Firlejem, woj. krak. i marszałkiem w. kor. (zob.), 3. v. za Janem Dulskim, podskarbim w. kor. (zob.).
Najmłodszy syn M-cha Mikołaj (ok. 1550–1597) należał od r. 1570 do najbardziej zaufanych sług Zygmunta Augusta (servitor, stipendiarius, pobierał 100 dukatów rocznej pensji). Od r. 1572 starosta łukowski i tenutariusz radzyński, dzierżawca Osieka w pow. jasielskim, podczas sejmu elekcyjnego 1573 r. został oskarżony (wraz z bratem Jerzym) o udział w potajemnych «praktykach» (sprowadzanie królowi kochanek, znachorek, czarowników), które miały przyczynić się do śmierci królewskiej, samowolne szafowanie królewskimi pieniędzmi i wreszcie o grabież po śmierci Zygmunta Augusta mienia królewskiego (m. in. szkatuły z pieniędzmi i kosztownościami). Posłował z woj. lubelskiego na sejm inkwizycyjny 1592 r. Był żonaty z Zofią Działyńską, siostrą dyplomaty Pawła (zob.), z którą zostawił potomstwo, m. in. Andrzeja (zob.). W powieści J. I. Kraszewskiego pt. „Zygmuntowskie czasy” (1846) występuje z tytułem podkomorzego król., którym nie był.

Pomnik Barbary z Kamienieckich Mniszchowej w kościele Franciszkanów w Krośnie (Antoniewicz W. L., Nagrobki kościelne w Krośnie, „Mies. Herald.” R. 1: 1908 s. 72, fot.); – Dworzaczek; Niesiecki; Paprocki; Pilnaček J., Staromoravští rodové, Viden 1930; Stadnicki K., Rodowody domu Stadnickich, Lw. 1857–61; Żychliński; – Kieszkowski J., Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki, P. 1912 I; Kolankowski L., Zygmunt August, Lw. 1913; Sucheni-Grabowska A., Monarchia dwu ostatnich Jagiellonów a ruch egzekucyjny, cz. I, Wr. 1974; taż, Odbudowa domeny królewskiej w Polsce, Wr. 1967 s. 132, 159, 164; – Acta Tom., XVI cz. 2; Bielski, Kronika, s. 1116; Elementa ad Fontium Editiones, XXI; Hosii epistolae, I; Mater. do hist. stosunków kult. w XVI w.; Matricularum summ., IV, V; Starowolski, Monumenta Sarmatarum; – Arch. Państw. w Kr.: Castr. Crac., t. 36 s. 522, 526, t. 39 s. 333, t. 41 s. 731; – Rejestr dóbr i dochodów M-cha płynących z nadań królewskich, sporządzony przez Annę Sucheni-Grabowską, w Materiałach Redakcji PSB; – Bibliogr. do syna M-cha, Mikołaja: Nagrobek Mikołaja i jego żony Zofii (z pocz. XVII w., dzieło być może warsztatu Tomasza Nikiela) w kościele paraf. w Radzyniu Podlaskim (Łoziński J. Z., Grobowe kaplice kopułowe w Polsce 1520–1620, W. 1973 s. 136; Wilgatowie K. i T., Gawarecki H., Województwo lubelskie , W. 1957 s. 536); – Akta sejmikowe woj. krak., I; Diariusze i akta sejmowe 1592, Kr. 1911, Script. Rer Pol., XXI; Lustracja województwa lubelskiego 1661, W. 1962; Materiały do dziejów robocizny w Polsce XVI w., Kr. 1913, Arch. Kom. Prawn., IX; Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro; – Arch. Państw. w Kr.: Castr. Biec. t. 29 s. 501.
                                                                                                                                                                                                                                    Halina Kowalska

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Zygmunt I Stary

1467-01-01 - 1548-04-01
król Polski
 

Jan Latalski

1463 - 1549-08-29
prymas Polski
 

Mikołaj Dzierzgowski

c. 1490 - 1559-01-18
prymas Polski
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Stanisław

1501-05-17 - 1524-08-08
książę
 

Marcin Dobrosołowski

pocz. XVI w. - IV ćw. XVI w.
rotmistrz
 
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.