INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Mikołaj Naruszewicz  

 
 
1560 - 1603
 
Biogram został opublikowany w 1977 r. w XXII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Naruszewicz Mikołaj h. Wadwicz (ok. 1560–1603), kasztelan żmudzki. Był czwartym synem Mikołaja, podskarbiego ziemskiego lit. (zob.), i Barbary Kuncewiczówny, bratem Jana, łowczego lit. (zob.), i Krzysztofa, podskarbiego w. lit. (zob.). Śmierć ojca zmusiła niepełnoletniego jeszcze N-a (wg znanych nam źródeł po raz pierwszy samodzielnie jako strona w procesie wystąpił on dopiero w r. 1579) do zajmowania się wraz z matką sprawami rodziny, uniemożliwiając mu odbycie gruntownych studiów. N. uczestniczył – wg Madaleńskiego – w wojnach Batorego z Moskwą. Dn. 23 VII 1582 został mianowany łowczym W. Ks. Lit. W czasie bezkrólewia po śmierci Stefana Batorego N. zabiegał u magnatów litewskich, poprzez swego protektora Krzysztofa Radziwiłła «Pioruna», aby wsparli jego starania u przyszłego władcy o wakującą laskę nadworną. Zygmunt III marszałkiem nadwornym mianował Mikołaja Talwosza, ale za wstawiennictwem Radziwiłła 10 II 1588 nadał N-owi kasztelanię żmudzką. Jako senator brał N. aktywny udział w życiu publicznym. Wszystkie herbarze podają, że w r. 1588 był komisarzem do traktatów będzińsko-bytomskich. Jednak mylą się chyba, bowiem ani autor diariusza rokowań nie wymienia jego nazwiska wśród delegatów obecnych w Będzinie, ani nie figuruje ono na dokumentach tam wystawionych. Możliwe natomiast, że był on powołany na świadka zaprzysiężenia postanowionej tam ugody między Zygmuntem III a Maksymilianem na sejmie 1589 r., brał bowiem udział w jego obradach (dn. 6 III – zaraz po otwarciu – witał króla w imieniu posłów). Uczestniczył też w sejmie 1591 r., z którego wyznaczony został na deputata do rozliczenia z reszt i retent poborców i szafarzów z terenów W. Ks. Lit. za okres panowania Batorego. Na sejmie 1591 r. miał sprawę z pozwu podskarbiego w W. Ks. Lit. Dymitra Chaleckiego o niewywiązywanie się z opłat dzierżawnych. Król wydał wyrok uniewinniający N-a, kasujący dekrety sądów niższych instancji i nakazując podskarbiemu kwitować domniemane czy rzeczywiste jego zaległości wobec skarbu państwa.

W r. 1598 N. był na sejmiku przedsejmowym w Rosieniach i na sejmie, popierając na tych zjazdach sprawy księcia Krzysztofa Radziwiłła. Z sejmu tego mianowany został komisarzem do rozgraniczenia pow. brasławskiego z Kurlandią oraz leśnictwa i dzierżawy jurborskiej z Prusami Książęcymi. W r. 1599, po śmierci księcia Stanisława Radziwiłła, starosty żmudzkiego, zabiegał o otrzymanie wakującego po nim urzędu, jednak i tym razem bez skutku. W r. 1600, w kulminacyjnym momencie zatargu Radziwiłłów z Chodkiewiczami o księżnę Zofię Olelkowiczównę (córkę Janusza), jedyną spadkobierczynię olbrzymich dóbr słuckich, N. wsparł Radziwiłłów, przysyłając im wystawiony przez siebie oddział (100 koni i 100 hajduków). Na wojnę w Inflantach (1601) wystawił swym kosztem chorągiew husarii – 100 koni, sam jednak udziału w walkach nie brał. W sierpniu 1601 podejmował w Wilnie, w imieniu Radziwiłła «Pioruna», udającego się do Inflant Jana Zamoyskiego. Ostatnim jego wystąpieniem publicznym był udział w zwołanym przez Zygmunta III w marcu 1602 zjeździe senatorów litewskich w Wilnie.

N. należał do wybitniejszych przywódców protestantów litewskich. Był patronem zborów: w Uszpolu, Połocczanach, a zapisem (z 2 VI 1595) Doroty z Samboreckich Zawiszyny, wdowy po Melchiorze, kasztelanie witebskim, został wraz z bratem Janem wyznaczony na opiekuna zboru w Żejmach. Był często świadkiem pieczętującym zapisy swych współwyznawców na zbory, szkoły i szpitale oraz ich testamenty. Podczas tumultu wileńskiego w r. 1591, w czasie którego spłonął zbór wileński, N. wspólnie z innymi różnowierczymi senatorami z wielkim zaangażowaniem występował z żądaniem ukarania winnych i zapewnienia nienaruszalności zboru na przyszłość. M. in. 11 VII t. r. wnosił w Trybunale W. Ks. Lit. skargę na studentów Akad. Wil. i bpa wileńskiego Benedykta Wojnę. W r. 1599 brał udział w zjeździe protestantów i prawosławnych z terenów Rzpltej w Wilnie i podpisał postanowiony wówczas między przywódcami tych wyznań sojusz polityczny. T. r. był też prowizorem Jednoty Litewskiej. O jego autorytecie wśród współwyznawców świadczą dedykacje pism teologicznych i polemicznych ze strony pisarzy obozu reformacji.

N. rozpoczynał gospodarować jako właściciel i dzierżawca dość znacznych dóbr. Dział majątkowy przyniósł mu: miasteczko Chomsk i majętność Zabier leżące w pow. pińskim, część Hanusiszek w pow. trockim, oraz sumy zapisane na połowie dóbr Kossów leżących w pow. słonimskim. Poślubiona ok. r. 1582 Marusza (Małgorzata) Zbaraska, córka Jerzego i Szczęsnej z Nasiłowskich, wniosła mu połowę dóbr macierzystych, tj. na pewno Żytyń i prawdopodobnie Krajsk, majętności leżące w woj. mińskim, oraz (o ile testament jej ojca został w pełni wykonany) 1 000 kop gr lit. Za drugą żoną (1597) – Katarzyną Radziwiłłówną, córką Mikołaja woj. nowogródzkiego – wziął N. Połocczany (Połoczany), rozległe dobra leżące w pow. oszmiańskim. Poza majętnościami wniesionymi mu przez żony N. majątku rodzinnego nie powiększył zbytnio. W r. 1582 sprzedał przysądzoną mu wówczas połowę Kossowa Mikołajowi Kiszce, woj. podlaskiemu, współwłaścicielowi drugiej części, z którym od r. 1579 procesował się o te dobra. W r. 1589 nabył u spadkobierców O. Wołłowicza majętność pryszychowską(?). Batory przez wzgląd na zasługi ojca, a zapewne i pod wpływem Radziwiłłów, opiekunów młodych Naruszewiczów, utrzymał potomków podskarbiego w posiadaniu dawnych jego dzierżaw, z których Mikołajowi przypadły starostwa: uszpolskie, pieniańskie i kupiskie. O wyzysk poddanych i złą gospodarkę w Kupiszkach, prowadzoną przez namiestnika Hrehorego Kopcia i jego podnamiestnika Ławryna Wojnę, procesował się N. w r. 1597 ze spadkobiercami Kopcia (zm. 1596). W r. 1592 Mikołaj wraz z żoną Maruszę otrzymali wójtostwo świętotrojeckie. W r. 1602 N. uzyskał przywilej dający mu na wieczność wsie: Tytułowicze i Melony, leżące w jego starostwie pieniańskim. Zmarł w listopadzie 1603.

Z pierwszego małżeństwa z Maruszą Zbaraską (pochowaną w katedrze wileńskiej) pozostawił N. córkę Barbarę Katarzynę, 1. v. za Andrzejem Dolskim, podkomorzym wiłkomirskim, 2 v. za Kazimierzem Krasickim, oraz czterech synów: Piotra, sędziego ziem. pińskiego (1618), Stefana, Stanisława i Jana Karola. Drugie małżeństwo N-a z Katarzyną Radziwiłłówną było bezdzietne.

 

Estreicher; Kojałowicz, Compendium, s. 319; Niesiecki; Uruski; Wolff, Kniaziowie lit.-rus., s. 612–13; tenże, Senatorowie W. Ks. Lit.; – Barwiński E., Zygmunt III i dysydenci, „Reform. w Pol.” T. 1: 1921 s. 55; Lepszy K., Walka stronnictw w pierwszych latach panowania Zygmunta III, Kr. 1929; Ljubavskij M., Litovsko-russkij sejm, Moskva 1900 dod. nr 55 s. 162; Łukaszewicz J., Dzieje Kościołów wyznania helweckiego w Litwie, P. 1842 I 99, 131, 142–3; Merczyng H., Zbory i senatorowie, s. 130; Naruszewicz A., Historya Jana Karola Chodkiewicza woj. wil. het. w. W. Ks. Lit., Lipsk 1837 I 15–22; – Akty Vil. Archeogr. Kom., XIV 412 17 XXXVI 424 45; Archiwum domu Sapiehów, Lw. 1892 I 27–9, 134–5, 151–2, 424; Istorijos Archyvas, Wyd. K. Jablonskis, Kaunas 1934 I; Lietuvos valstiečių ir miestelenų ginčiai su dvaru valdytojais, Vilnius 1959 I nr 25–26, s. 52–66; Madaliński M., Oratio in nuptias Illustris ac Magnifici Domini D. Nicolai Narussovicii Castellani Samogitiae, Uspolien. Tenanen. Cupinien. etc. Capitanei necnon illustr. virginis D. Catharinae Radiviliae palatinidis Novogroden. etc., Vilnae 1597; Opis’ dokumentov Vilenskago Central’nago Archiva drevnich aktovych knig, Vil. 1904–5 vypusk 3, 4 (księgi sądu ziemskiego rosieńskiego, 1592–8); Script. Rer. Pol., XX (Diariusze sejmowe 1597); Zbiór pomników reformacji Kościoła polskiego i litewskiego, Wil. 1911 z. 1; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, dz. II ks. 63 s. 45, dz. V nr 10 264, Arch. Zamoyskich, Zbiór dokumentów pergaminowych, nr 6 933, 6 934, Sumariusze Metryki W. Ks. Lit., VI k. 27v., 31v., 47v., 144v., VII k. 21v., 28, 34; B. Czart.: rkp. 1352 s. 219–220 (Kojałowicz, Nomenclator).

Jan Dzięgielewski

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.