INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Mikołaj Spytek Ligęza z Bobrku h. Półkozic  

 
 
ok. 1562 - 05.1637
Biogram został opublikowany w 1972 r. w XVII tomie Polskiego Słownika Biograficznego
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Ligęza Mikołaj Spytek z Bobrku h. Półkozic (ok. 1562–1637), kasztelan sandomierski. Był najstarszym synem Mikołaja (zob.) i Elżbiety Jordanówny, 1. v. Stanisławowej Bonerowej. O młodości L-y nic nie wiemy. W r. 1590 został kasztelanem czechowskim, w r. 1592 otrzymał scedowane na jego rzecz przez ojca starostwo żydaczowskie. Od chwili pojawienia się na widowni politycznej występował L. jako regalista i w tym duchu usiłował oddziaływać na sejmikach: proszowskim, wiszeńskim i opatowskim, na których często bywał. Na sejmiku wiszeńskim 28 II 1596 zjawił się z zaufanymi ludźmi, którzy z wozów wskazywali kandydatów na posłów wg gotowych kartek. Spotkało się to z protestem szlachty ruskiej. Po śmierci ojca, w r. 1603 dostał L. starostwo bieckie i ponadto wykupił wójtostwa: bieckie, ciężkowickie, lubczańskie i turzańskie. W czasie rokoszu Mikołaja Zebrzydowskiego stanął L. po stronie Zygmunta III. Na zjeździe pod Lublinem podejrzewano go wraz ze Stanisławem Żółkiewskim o zamiar rozpędzenia zjazdu siłą. W sierpniu t. r. uczestniczył wraz z innymi senatorami w zjeździe sandomierskim, prowadząc prokrólewską agitację, po czym udał się do króla pod Wiślicę. W r. 1613 został kasztelanem żarnowskim, w r. n. otrzymał starostwo ropczyckie, w r. 1618 postąpił na kasztelanię sandomierską.

L. brał udział w wielu sejmach, sprawując różne funkcje komisarskie, np. w r. 1613 był komisarzem do zapłaty żołdu konfederatom, w l. 1618, 1619, 1629 i 1631 naznaczano go jako rezydenta przy królu, w l. 1627, 1631, 1633, 1635 i 1637 wybierano go do komisji dla zabezpieczenia granic od Węgier. Na sejmach wygłaszał L. uczone i rozsądne wota, w których dawał dowody krasomówstwa, wiedzy oraz swych przekonań prokrólewskich. Kazał je opublikować w założonej przez siebie w r. 1618 drukarni w Dąbrowie (dziś Tarnowskiej). Nie mogąc zdążyć na rozpoczęcie sejmu toruńskiego 1626 r., przesłał nań swoje wotum na piśmie i wypowiedział się w nim m. in. stanowczo za utrzymaniem korony szwedzkiej przez Zygmunta oraz za wzmocnieniem obrony na Ukrainie. Na sejmie w r. 1627 popierał L. stanowisko Zygmunta III, by w toczącej się wojnie ze Szwecją przenieść walkę na morze i za morze. Domagał się też naprawy monety, nowych podatków, obciążenia Żydów i kupców; popierał Kościół katolicki w walce z arianami. Na sejmie koronacyjnym 14 II 1633 mówił L. o konieczności obrony państwa. Na sejmie w r. 1635 poruszył problem zapłaty wojsku żołdu, dyscypliny wojskowej, stosunku do Szwecji oraz reformy sejmowania. Ostatnie wotum na sejm styczniowy 1637 r. przesłał L. na ręce króla, gdyż z powodu choroby nie mógł już osobiście zjawić się na tym sejmie. Nawoływał w nim do obrony kraju przed Turkami, do zapłaty zaległego żołdu, uregulowania sprawy kozackiej, a wreszcie, co ciekawsze, do zaopiekowania się chłopstwem i mieszczanami, bo bez nich braknie rąk do pracy.

Główną działalność skupił jednak L. na terenie swoich olbrzymich posiadłości: Gorzyc, Dąbrowy, Skotnik, Głowowa i Sędziszowa; przez małżeństwo (1580) z Zofią Rzeszowską wszedł L. w posiadanie dóbr rzeszowskich. Składały się na nie miasto Rzeszów wraz z okolicznymi wsiami, do których przed r. 1589 dokupił jeszcze kilka innych, tworząc magnacką fortunę o 126 łanach. Ok. r. 1625 trzecia żona L-y, Zofia Krasińska, wniosła mu w posagu klucz krasiński (Krasne). Zapobiegliwy gospodarz, dążył L. do rozwoju swoich posiadłości, przy czym nie obeszło się bez sporów, a nawet walk z sąsiadami, jak np. w l. 1600–5 z osławionym «Diabłem» Stadnickim z Łańcuta o zabezpieczenie wolności jarmarków rzeszowskich. Rozwijał handel, szczególnie bydłem i zbożem, uzyskał konstytucję 1589 r. o wolności spławiania towarów Wisłokiem z własnym cłem, zatwierdzał dawne przywileje handlowe i nadawał nowe, np. 12 I 1599 na utrzymanie dróg miejskich przeznaczył dochód z uboju, rezygnował z handlowych monopoli pańskich, zwalniał z opłat od przywozu miodu, gorzałki itp., budował mosty, wystarał się o konstytucję w r. 1633 na skład ryb i win węgierskich w Rzeszowie. Popierał rozwój rzemiosła miejskiego, np. przed r. 1591 zatwierdził i rozszerzył przywilej krawcom rzeszowskim, a przed 1634 kuśnierzom, ale i we wsiach swoich, gdzie w r. 1589 było 12 rzemieślników. W r. 1628 wydał L. specjalną „Ustawę dla wsi Świlczy i Woliczki”, w której zawarł cały ustrój wsi, zarówno gospodarczo-społeczny, administracyjny, jak i obronny.

L. dbał o obronność Rzeszowa i okolicy, zwłaszcza po odpartym w r. 1624 napadzie Tatarów. Dn. 8 VIII 1627 ogłosił szczegółowy mandat o pogotowiu wojennym w mieście, powołując wszystkich mieszkańców Rzeszowa (również Żydów) do służby obronnej. Wybudował na południe od miasta potężny zamek, który nazwał Ligęzowem, do dziś istniejący po licznych przebudowach i służący jako więzienie. Wzniósł w Rzeszowie przed r. 1591 nowy ratusz, odbudował w r. 1623 po pożarze z r. 1621 kościół parafialny i hojnie go wyposażył, w l. 1624–9 wybudował obronny klasztor i kościół dla zakonu bernardynów. Płaskorzeźby i pomniki Ligęzów dla tego kościoła wykonał na zlecenie L-y Jan Pfister. Ufundował L. przed r. 1616 (akt fundacyjny spisano dopiero 30 IV 1631) przy kościele Św. Ducha dom dla ubogich, czyli szpital; mniejsze szpitale dla ubogich pobudował L. w Sędziszowie, Dąbrowie, Głowowie i we wsiach: Starowieściu, Krasnem, Zabierzowie, Świlczy (Swińczy), Przybyszówce, Malawie i Otwinowie. W r. 1635 ufortyfikował L. Głowów i wzniósł tam ratusz. Troszczył się również o dobra starościńskie, a zwłaszcza o Biecz. Gorliwy katolik, autor dziełka Schola Jesu Christi meditationum mentalium (1618), ufundował L. w swoich dobrach wiele kościołów (m. in. w Głowowie, Dąbrowie, Bieczu, Świlczy). W testamencie spisanym w r. 1637 zadysponował, by go po śmierci «nie rzezali ani patroszyli», ale pochowali w habicie bernardyńskim w zwyczajnej, sosnowej trumnie, a tę włożywszy w drugą cynową, umieścili ją pod progiem kościelnego babińca bernardynów w Rzeszowie, «aby każdy… wchodzący do kościoła… trunnę… nogami zawsze deptał». L. zmarł w swoim zaniku w Dąbrowie koło Tarnowa w maju 1637 (pogrzeb odbył się 19 V).

L. był żonaty trzykrotnie. Po śmierci wspomnianej już Zofii Rzeszowskiej ożenił się z Elżbietą (Halszką) Kormanicką, wdową po Adamie Rzeszowskim, która zmarła w r. 1602. Z trzecią żoną, Zofią Krasińską, miał dwie córki, Zofię Pudencjanę, wydaną za mąż za Władysława Dominika Ostrogskiego-Zasławskiego, przyszłego woj. krakowskiego, i Konstancję, która była pierwszą żoną Jerzego Lubomirskiego, późniejszego marszałka w. kor. Obie córki, gdyż dwaj synowie zmarli w dzieciństwie, przejęły po ojcu cały olbrzymi majątek. Zofia Pudencjana – Rzeszów oraz 39 wsi, Konstancja – 25 wsi w woj. krakowskim i sandomierskim.

 

Alabastrowy pomnik L-y dłuta Jana Pfistera w kościele Bernardynów w Rzeszowie; – Estreicher; Nowy Korbut (Piśm. staropolskie, niektóre dane błędne), II; Boniecki; Liber chamorum; – Biecz, Studia historyczne, Wr.–W.–Kr. 1963; Kotula F., Rzeszowski ośrodek złotniczy XVI–XIX w. oraz mistrz Wawrzyniec Kasprowicz, Kr. 1962 s. 21–7; Łuszczkiewicz W., Sprawozdanie z wycieczki naukowej w lecie 1891 r., Spraw. Kom. do bad. hist. sztuki w Polsce, Kr. 1896 V 121, 124–5; Maciszewski J., Wojna domowa w Polsce, Wr. 1960; O naprawę Rzeczypospolitej XVII–XVIII w., W. 1965 s. 64–66; Pęckowski J., Dzieje m. Rzeszowa do końca XVIII w., Rzeszów 1913; Pięć wieków miasta Rzeszowa, W. 1958 (zwłaszcza rozdział: A. Przyboś, Rzeszów na przełomie XVI i XVII w. s. 153, fot. pomnika); Przyboś A., Fundacje szpitalne M. S. L-y w XVII w., „Roczn. Nauk. Dydakt. WSP w Kr.” Z. 14; 1962 s. 71–82; Seredyka J., Sejm w Toruniu z 1626 roku, Wr.–W.–Kr. 1966 s. 66–7, 70, 76, 81, 116; Studia renesansowe, Wr. 1963 III 150–202 (s. 172, 176 fot. pomnika); Sławski T., Produkcja i wymiana towarowa Biecza w XVI i XVII w., Rzeszów 1968; – Akta grodz. i ziem., XX; Akta radzieckie rzeszowskie 1591–1634, Wyd. A. Przyboś, Wr.–Kr. 1957; Akta sejmikowe woj. krak., I–II; Dawna facecja polska, W. 1960; Materiały do historii m. Biecza 1361–1632, Wyd. F. Bujak, Kr. 1914; Rejestr poborowy województwa krakowskiego z r. 1629, Wr. 1956; Rokosz Zebrzydowskiego, Wyd. A. Rembowski, W. 1893; Ustawa dla wsi Świlczy i Woliczki z r. ok. 1628, Wyd. A. Kamiński i F. Kotula, Rzeszów 1948; Vol. leg., II 1279, III 167, 171, 327, 352, 550, 553, 623, 694, 703, 707, 782, 803, 818, 852, 921; Wielewicki, Dziennik, III–IV; Źródła do dziejów Polski, Wyd. F. Nowakowski, Berlin 1841 I 369– 89; – AGAD: Arch. Radziwiłłów Dz. II ks. 1 s. 290 i n., ks. 13 s. 294 i n.; Arch. Kapit. w Kr.: Acta act. Capit. Crac. t. XIII k. 412, Liber, visitationum ac revisionum ecclesiarum dioec. Crac. 1454–1795, k. 86a; Arch. klaszt. Bernardynów w Kr.: Arch. in quo continentur erectiones…, s. 711–719, 735–752 (testament); Arch. Państw. w Kr.: Castr. Biec. t. 171 s. 1199–1202, t. 179 s. 591–594 (testament), Castr. Crac. Rel. t. 58 s. 564–594 t. 59 s. 2525–6; B. Czart.: rkp. 363 k. 334–5, rkp. 1657 s. 162–6; B. Jag.: rkp. nr 7 k. 505–6, nr 102 k. 71, 941–942, nr 166 k. 257–293 nr 211 s. 11; B. Ossol.: rkp. 209 k. 457; Muz. Rzeszowa: nr 129 Księga wiejska wsi Świlczy, nr 158 Acta consularia k. 26, 58, 66–7, 70–72, 77, 87, 101–104, 127, nr 160 Acta iudiciaria controversarum civitatis Rzeszow, s. 50, 99, 323, 394–5; Zakł. Dok. IH PAN w Kr.: Teka Pawińskiego nr 21 (lauda sandomierskie).

Adam Przyboś

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Zygmunt II August

1520-08-01 - 1572-07-07
król Polski
 

Władysław IV Waza

1595-06-09 - 1648-05-20
król Polski
 
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Mikołaj Potocki h. Pilawa

ok. 1593 - 1651-11-20
kasztelan
 

Jan Heweliusz

1611-01-28 - 1687-01-28
astronom
 

Henryk Firlej

1574 - 1626-02-25
prymas Polski
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.