INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Natalis Sulerzyski (Sulerzycki)     

Natalis Sulerzyski (Sulerzycki)  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 2007-2008 w XLV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sulerzyski (Sulerzycki) Natalis (1801–1878), ziemianin, uczestnik Wiosny Ludów na Pomorzu, poseł do sejmu pruskiego, działacz niepodległościowy, pamiętnikarz.

Ur. 28 IX w Piątkowie (pow. chełmiński), pochodził z rodziny szlacheckiej wywodzącej się ze wsi Sulerzyż na północnym Mazowszu. Był synem Wincentego (zm. 1821 lub 1822), właściciela Piątkowa, odznaczonego za zasługi dla Królestwa Prus Orderem Czerwonego Orła III kl., i Anny z Mieroszewskich (1772–1861), córki zamożnego ziemianina chełmińskiego, która w posagu wniosła dobra Mierzynek (pow. lubawski). Miał pięcioro rodzeństwa: Atanazego (1798–1834), Heliodora (1799 – ok. 1822), Gustawa (po 1807–1871), Leokadię, żonę Tadeusza Wilczewskiego, i Alodię, żonę Ignacego Rutkowskiego.

Po odebraniu starannej edukacji domowej S. wraz z braćmi, Atanazym i Heliodorem, został zapisany 30 X 1811 do trzeciej klasy polskiego Gimnazjum Akademickiego w Toruniu (od r. 1817 pruskie gimnazjum klasyczne). Ukończył je prawdopodobnie jesienią 1818. Zapewne jesienią 1820 podjął studia prawnicze i ekonomiczne na uniw. w Lipsku. Zaprzyjaźnił się wówczas z Jędrzejem Moraczewskim i Antonim Wagą, którzy obudzili w nim ducha patriotycznego. Dn. 17 IV 1823 immatrykulował się na uniw. w Heidelbergu jako student kameralistyki (studiów administracyjnych); podkreślił przy tej okazji swe polskie pochodzenie, przez co stracił szansę na karierę urzędniczą w monarchii pruskiej. Studia ukończył prawdopodobnie wiosną 1824, bez napisania rozprawy doktorskiej. Zapadł wtedy na zdrowiu i pewien czas leczył się w Wiesbaden, Franzensbad (obecnie Fratiškovy Lázně) i Lipsku.

S. wrócił następnie do Piątkowa, gdzie pomagał owdowiałej matce w zarządzaniu majątkiem; otrzymał wówczas od niej zaniedbany folwark Mierzynek. Majątek zaopatrzył w najnowsze narzędzia rolnicze, przeprowadził melioracje, zastosował głębszą orkę i płodozmian, rozwinął hodowlę bydła oraz uprawę ziemniaków. Dbał o poprawę warunków życia pracowników folwarcznych, których traktował jako pracowników najemnych. Kiedy ok. r. 1827 w Mierzynku zamieszkała matka S-ego z rodzeństwem, on sam przeniósł się do folwarku Karczewo (pow. brodnicki), który również zmodernizował. W październiku 1831 był świadkiem przekraczania przez powstańców listopadowych granicy pruskiej koło Brodnicy; niebawem zatrudnił w Karczewie trzech polskich oficerów i przyjął do służby jednego żołnierza. W kwietniu 1833 gościł w swoim majątku Kaliksta Borzewskiego, który w ramach przygotowywanej wyprawy Józefa Zaliwskiego miał zorganizować oddział partyzancki w okręgu płocko-lipnowskim. S. werbował do udziału w tej wyprawie powstańców listopadowych internowanych w Grudziądzu, a nocą z 30 IV na 1 V t.r. przeprawił partyzantów łódką przez graniczną rzekę Drwęcę na terytorium Król. Pol. Oskarżony po rychłej klęsce wyprawy o pomoc partyzantom, został orzeczeniem sądu w Toruniu skazany na rok więzienia. Kary nie odbył, bowiem objęła go amnestia, ogłoszona w r. 1840 przez Fryderyka Wilhelma IV.

Po śmierci brata, Atanazego, przejął S. w r. 1834 zarządzanie rodzinnym majątkiem w Piątkowie; rodzeństwo spłacił sumą 20 tys. talarów, a chłopom darował wszystkie długi. Kupił sąsiadujące z Piątkowem dobra: Dylewo (pow. brodnicki) i Zegartowice (pow. chełmiński) i wszędzie wprowadził nowoczesne metody gospodarowania. W l. trzydziestych uczestniczył w organizowanej przez miejscowe ziemiaństwo akcji tzw. balów polskich, m.in. w r. 1836 wziął udział w wydanym przez Karola Kalksteina balu w pałacu w Nawrze, a w r. 1840 sam wydał podobny bal w Grudziądzu, po czym kilkakrotnie zorganizował bale polskie w Wąbrzeźnie. W poł. l. czterdziestych utrzymywał kontakty z konspiratorami związanymi z emigracyjnym Tow. Demokratycznym Polskim; był zwolennikiem koncepcji rewolucyjnej Ludwika Mierosławskiego. W Piątkowie gościł m.in. Seweryna Elżanowskiego, Ludwika Ostaszewskiego i Stanisława Radkiewicza, agitujących za wybuchem powstania w r. 1846 na ziemiach zaboru pruskiego. W 2. poł. stycznia t.r. został S. aresztowany i do końca marca był więziony w twierdzy grudziądzkiej. W r. 1847 wybrano go, także głosami chłopów, na posła do pierwszego sejmu pruskiego; wybór jednak nie został zatwierdzony przez władze.

Na wieść o odezwie Komitetu Narodowego w Poznaniu S. uformował w Piątkowie 25 III 1848 Tymczasowy Komitet Narodowy Prus Polskich. Powołany przez Komitet poznański na organizatora powstania w Prusach Zachodnich, wydrukował krótką odezwę po polsku i niemiecku, zwołującą ziemian z Prus Zachodnich na 28 III t.r. do Wąbrzeźna. Na zjeździe, wobec zachowawczej postawy Niemców, powołano tego dnia Tymczasowy Komitet Narodowy Prus Polskich (Zachodnich) z siedzibą w Chełmnie; w jego pięcioosobowy skład wszedł również S. Postanowiono zwołać na 5 IV do Chełmna zjazd delegatów ludności polskiej, na którym miano utworzyć stały Komitet Narodowy dla prowincji zachodniopruskiej. W związku z tym wraz z czterema członkami Komitetu podpisał S. dwie odezwy. W pierwszej z 29 III „Odezwie Tymczasowego Komitetu Narodowego Prus Polskich do Braci Polaków tu zamieszkałych” (Chełmno) ogłoszono zniesienie stanów i przywilejów, zagwarantowano wolność, równość i braterstwo; kończyła się ona słowami: «Niech żyją wolne Niemcy! Niech żyje wolna Polska!». W drugiej „Odezwie do Braci Polaków ziem polskich pod nazwiskiem Prus Zachodnich” (Bydgoszcz) protestowano przeciw włączeniu Prus Zachodnich do Rzeszy Niemieckiej i stwierdzono, że Prusy Zachodnie «należą do wspólnej naszej Ojczyzny – Polski». Wraz z Elżanowskim zajął się przygotowaniami do powstania, tworzeniem polskiej siatki organizacyjnej oraz wojska. Dn. 29 III z grupą szlachty najechał konno więzienie w Golubiu, aby sprawdzić, czy nie ma tam aresztowanych przez władze pruskie uciekinierów z Król. Pol. Incydent ten wywołał oburzenie ludności niemieckiej; 30 III w Brodnicy podczas spotkania z burmistrzem, został S. zaatakowany przez tłum. Dn. 2 IV przybył do Chełmna; 4 IV w przeddzień zjazdu wkroczyły do miasta oddziały pruskie, które aresztowały S-ego wraz z towarzyszami pod zarzutem zdrady stanu i potajemnie wywiozły go do twierdzy grudziądzkiej. Oznaczało to koniec ówczesnego polskiego ruchu niepodległościowego na Pomorzu.

Dn. 21 XI 1848, w wyniku amnestii, został S. uwolniony. Związał się wtedy z organicznikowską Ligą Polską. Dn. 12 II 1849 został wybrany na posła z pow. michałowskiego do II izby sejmu pruskiego w Berlinie. Podjął wówczas starania, by posłowie polscy z zaboru pruskiego uznali w sprawach narodowych równoprawność Prus Zachodnich z W. Ks. Pozn. Po rozwiązaniu sejmu w maju t.r. wrócił do Piątkowa. Działał w tym okresie w Tow. Naukowej Pomocy w Chełmnie, w którym pełnił funkcję kasjera. Gdy na mocy ustawy o stowarzyszeniach z 11 III 1850 rozwiązano Ligę Polską, wycofał się z działalności politycznej. Nadal jednak udzielał pomocy emigrantom i uciekinierom z Król. Pol., m.in. na pewien czas zatrzymali się u niego Stanisław Baliński i Roman Czarnomski.

W l. pięćdziesiątych poświęcił się S. gospodarowaniu w swoich majątkach. W Piątkowie założył park dworski i w l. 1850–2 wzniósł wg projektu architekta warszawskiego Aleksandra Galle murowany dwór, przypominający neogotycki zameczek. Z jego polecenia wybudowano też domy dla pracowników. S. systematycznie powiększał swe majątki: w pow. wąbrzeskim kupił Radowiska Małe, a w pow. brodnickim Komorowo (1850) i Pułkowo Małe (1860). W l. sześćdziesiątych miał ogółem siedem majątków o powierzchni ok. 20 tys. morgów i należał do najzamożniejszych ziemian w ziemi chełmińskiej. W r. 1860 kandydował na landrata (starostę) pow. brodnickiego, ale nominacji nie otrzymał. Dn. 13 IX 1861 wraz z Ignacym Łyskowskim założył w Brodnicy Tow. Agronomiczne, pierwsze tego rodzaju stow. polskie na Pomorzu, i został jego prezesem.

Od jesieni 1861 uczestniczył S. w formowaniu tajnej organizacji narodowej na Pomorzu, związanej z obozem «czerwonych» w Warszawie. Brał udział w kościelnych manifestacjach patriotycznych, m.in. 12 IX t.r. w rocznicę odsieczy wiedeńskiej szedł na czele procesji z Nowego Miasta Lubawskiego do klasztoru w Łąkach. Po dworach ziemi chełmińskiej zbierał pieniądze na utrzymanie polskiej szkoły wojskowej w Cuneo, 16 XII wysłał tam 1050 talarów. Dn. 4 II 1862 wygłosił mowę na pogrzebie Kalksteina w Pluskowęsach (Mowa Natalisa Sulerzyckiego z Piątkowa na pogrzebie śp. Karola Kalksteina, Chełmno 1862). W dalszym ciągu utrzymywał kontakty z emigracją polską, m.in. kontaktował się z emisariuszami Mierosławskiego. T.r. przez jego gościnny dom w Piątkowie «cała ówczesna emigracja z Królestwa przechodziła» (R. Rogiński). W drodze przez Prusy zatrzymywali się u S-ego emigranci i późniejsi powstańcy, związani z «czerwonymi» m.in. Józef Oxiński, Ignacy Chmieleński, Józef Demontowicz, Florian Niewiarowski, Ludwik Brzozowski, Stanisław Szachowski, Włodzimierz Wolski i Józef Marchwiński. Po wybuchu powstania styczniowego w r. 1863 przechowywał S. w Piątkowie broń i ekwipunek dla oddziałów organizowanych na terenie Prus Zachodnich. Dzięki jego staraniom, na początku lutego t.r. wypuszczony został z pruskiego więzienia Paweł Suzin, który stanął na czele oddziału powstańców na Litwie. W Bydgoszczy spotkał się S. z Mierosławskim i podobno przeprowadził go nocą z 16 na 17 II do granicy Król. Pol., pod wieś Konary niedaleko Inowrocławia. Zaangażował się też w organizowanie przez mjr. Henryka Szermentowskiego (Szermętowskiego) ekspedycji ochotników z Prus Zachodnich, mającej połączyć się z Zygmuntem Padlewskim (po przeprawie przez Drwęcę oddział został rozbity 22 IV pod Nietrzebą). Wskutek interwencji rosyjskiej władze pruskie przeprowadziły w kwietniu w piątkowskim dworze ponad dwadzieścia rewizji, skierowały też dla nadzoru żandarma, a później wymusiły zakwaterowanie 30 huzarów. Dn. 4 VI 1863 został S. aresztowany; był więziony w Toruniu, później osadzony w twierdzy poznańskiej, a następnie w areszcie śledczym w Berlinie, zwanym Hausvogtei. Dn. 10 VIII t.r. zwolniono go za kaucją. Udał się wtedy na leczenie do uzdrowisk w Kissling, a potem w Ostendzie i Dürkheim.

Dn. 26 X 1863 wybrany S. został na posła z okręgu lubawskiego do sejmu pruskiego ósmej kadencji (od jesieni 1863 do końca 1865). Mimo to 13 XI 1863 musiał wrócić do berlińskiego aresztu. Wskutek interwencji Koła Polskiego i liberałów niemieckich został ponownie uwolniony i 19 I 1864 uczestniczył w posiedzeniu sejmu. Oskarżony o zdradę stanu, wraz ze 149 Polakami z zaboru pruskiego, stanął przed sądem (Kammergericht) w Berlinie. W procesie trwającym od 7 VII do 23 XII t.r., mimo braku dowodów, skazany został na rok twierdzy. Karę odbywał w Wisłoujściu, wraz z Edwardem Kalksteinem i Julianem Mittelstaedtem. Prawdopodobnie w rezultacie przedstawienia świadectw lekarskich o złym stanie zdrowia został tymczasowo zwolniony. Dn. 1 VII 1865 udał się na kurację zdrowotną do Czech i Saksonii (w Dreźnie wyprawił t.r. ślub córce Helenie), następnie przeniósł się do Krakowa.

S. zamieszkał w Krakowie przy ul. Floriańskiej; podobno był prototypem postaci Rejtana na obrazie Jana Matejki (1866). W tym czasie sprzedawał swoje majątki na Pomorzu, m.in. w r. 1866 Karczewo – Ferdynandowi Chamskiemu, a w r. 1868 Radowiska Małe – Paulowi Dinerowi. W Krakowie utrzymywał stosunki z kręgami liberalnymi i patriotycznymi, w r. 1869 zaangażował się w manifestacje patriotyczne na Śląsku Cieszyńskim. Pod koniec l. sześćdziesiątych spisał Pamiętniki [...] byłego posła Ziemi Pruskiej na sejm berliński (Kr. 1871–2, w trzech zeszytach, wyd. 2, nieco skrócone, w opracowaniu i ze wstępem Sławomira Kalembki pt. Pamiętniki Natalisa Sulerzyskiego byłego posła Ziemi Pruskiej na sejm berliński, W. 1985). W r. 1873 korespondował z Józefem Ignacym Kraszewskim; projektował wydawanie w Galicji czasopisma w języku niemieckim, które ostrzegałoby przed niebezpieczną dla Europy polityką Cesarstwa Niemiec. W sierpniu 1878 wyjechał na kurację do Gräfenbergu (Lázně Jesenik) na Morawach. Tam zmarł 24 VIII 1878 (wg nekrologu z „Tyg. Ilustr.” 25 VIII). Pochowany został 3 IX przy wieży kościoła p. wezw. św. Jana Chrzciciela w Pluskowęsach; w czasie pogrzebu przemówienia wygłosili Ignacy Danielewski i ks. Władysław Chotkowski.

S. był dwukrotnie żonaty; w r. 1836 ożenił się z Izabellą z Czapskich z Sumowa (1815–1837), z którą miał córkę, zmarłą w niemowlęctwie. Powtórnie ożenił się w r. 1840 z Leonardą z Wybickich (1821–1860), córką Jana (Józefa?), właściciela Świerczyn, podprefekta pow. michałowskiego w czasach Ks. Warsz., w l. trzydziestych landrata brodnickiego. W tym małżeństwie miał pięcioro dzieci: syna, nieznanego imienia, zmarłego w r. 1846 na odrę, Wacława (1844–1903), który do r. 1871 gospodarzył w Pułkowie Małym, a następnie w Szydłowie, Wandę (1846–1862), Wiktorię (1848 – przed 1860) oraz Helenę (zm. 1915), zamężną za Michałem Wybickim.

Dn. 11 X 1987 z inicjatywy toruńskiego PTTK odsłonięta została tablica pamiątkowa poświęcona S-emu na ścianie istniejącego do dziś dworu w Piątkowie.

 

Fot. w: Powstanie styczniowe i zesłańcy syberyjscy. Katalog fotografii ze zbiorów Muzeum Historycznego m. stoł. Warszawy, Oprac. K. Lejko, W. 2004 Cz. 1; – Estreicher w. XIX, IV; Słown. Geogr. (Karczewo, Komorowo); Zasłużeni ludzie Pomorza Nadwiślańskiego w okresie zaboru pruskiego. Szkice biograficzne, Gd. 1979 (fot.); – Böhning F., Die nationalpolnische Bewegung in Westpreussen 1815–1871. Ein Beitrag zum Integrationsprozess der polnischen Nation, Marburg/Lahn 1973; Dygdała J., Wierzchosławski S., Nawra Kruszyńskich i Sczanieckich. Studium z dziejów szlachty i ziemiaństwa ziemi chełmińskiej, Tor. 1990; Grot Z., Rok 1863 w zaborze pruskim. Udział społeczeństwa polskiego w powstaniu styczniowym, P. 1963; Kalembka S., Przemiany postaw narodowych ziemiaństwa chełmińskiego w dobie powstań XIX wieku – casus Natalisa Sulerzyskiego (1801–1878), Cz. 1, 2, „Zap. Hist.” T. 46: 1981 z. 3, 4; Kasparek N., Powstańczy epilog: żołnierze listopadowi w dniach klęski i internowania 1831–1832, Olsztyn 2001; Kieniewicz S., Społeczeństwo polskie w powstaniu poznańskim 1848, W. 1960; Komierowski R., Koła Polskie w Berlinie 1847–1860, P. 1910; tenże, Koła Polskie w Berlinie 1861–1866, P. 1913; Korzon K., Wojciech Kętrzyński 1838–1918, Wr. 1993; Krajewski M., Powstanie styczniowe między Skrwą a Drwęcą, Włocławek 1994; Mańkowski A., Pod rządami pruskiemi, w: Pomorze i ziemia chełmińska w przeszłości, P. 1927 s. 273, 275, 277, 291; Myśliborski-Wołowski S., Udział Prus Zachodnich w powstaniu styczniowym, W. 1968; tenże, Udział ziemi chełmińskiej w powstaniu styczniowym, „Roczn. Grudziądzki” 1960 s. 149, 153; Trzeciakowski L., Posłowie polscy w Berlinie 1848–1849, W. 2003; Wierzchosławski S., Elity polskiego ruchu narodowego w Poznańskiem i w Prusach Zachodnich w latach 1850–1914, Tor. 1992; tenże, Ignacy Łyskowski 1820–1886. Polityk i publicysta, pierwszy prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Tor. 2000 s. 60, 64, 71, 76, 84, 142; – Chotkowski W., Mowa żałobna na pogrzebie N. Sulerzyskiego, P. 1878; [Chudziński A.] Łazęga R., Brodnica między r. 1819 a 1863. Szkic kulturalno-historyczny według opowiadania żyjącego jeszcze świadka spisał…, „Roczniki Tow. Nauk. w Tor.” R. 5: 1898 s. 88; Łukaszewski J., Pamiętnik z lat 1862–1864, Oprac. S. Kieniewicz, W. 1973; Die Matrikel der Universität Heidelberg, Heidelberg 1914 s. 242; Protokoły posiedzeń Koła Polskiego w Berlinie, Oprac. Z. Grot, P. 1956 I; Rok 1848 w Polsce. Wybór źródeł, Oprac. S. Kieniewicz, Wr. 1948 s. 170; Roman Rogiński powstaniec 1863 r. Zeznania i wspomnienia, Oprac. S. Kieniewicz, W. 1983; Społeczeństwo polskie i próby wznowienia walki zbrojnej w 1833 roku, Oprac. W. A. Djakow, W. Śliwowska, Wr. 1984; Wiosna Ludów w Królestwie Polskim. Organizacja 1848 roku, Oprac. W. A. Djakow, S. Kieniewicz, W. Śliwowska, Wr. 1994; Władysława Daniłowskiego notatki do Pamiętników, Wyd. J. Czubek, Kr. 1908; – „Czas” 1878 nr 195, 202; „Gaz. Gdań.” 1915 nr 116 (nekrolog córki); „Nadwiślanin” 1864 nr 72, 74; „Tyg. Ilustr.” 1879 nr 185 s. 20; – Woj. B. Publ. i Książnica Miejska w Tor.: Matrikel des Gymnasiums zu Thorn von 1600 bis 1817.

Sławomir Kalembka

 
 

Powiązane zdjęcia

   

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.