INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Piotr      Piotr, Arcybiskup Gnieźnieński.

Piotr  

 
 
brak danych - 1198
Biogram został opublikowany w 1981 r. w XXVI tomie Polskiego Słownika Biograficznego
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Piotr (zm. 1198), arcybiskup gnieźnieński. Był wnukiem Piotra Włostowica (zob.), jak ukazuje to wzmianka w aktach procesu z r. 1219, że bp wrocławski Żyrosław usunął benedyktynów z opactwa Św. Wincentego na Ołbinie wrocławskim, fundowanego przez Włostowica, «na nalegania arcybiskupa Piotra, patrona», gdyż prawa fundatora, przekształcane od XII/XIII w. w prawa patrona, dziedziczone były w linii męskiej i nie podlegały wówczas alienacji na rzecz laików (Zofia Kozłowska-Budkowa). Ponieważ wg bulli z r. 1193 do usunięcia benedyktynów doszło za zgodą patronów, komesów Piotra, Włodzimierza i Leonarda, więc próbowano identyfikować P-a z owym komesem Piotrem (S. Trawkowski, Czesław Deptuła); nie wzięto jednak pod uwagę, że także arcbp P. wzmiankowany jest w tejże bulli w sposób ukazujący, że on i komes – to dwie różne osoby. P. był więc bratem stryjecznym komesa Piotra, raczej zaś synowcem niż synem Świętosława Idziego. Hipotezy identyfikujące P-a ze świątobliwym pustelnikiem Bogumiłem, który miał zrezygnować z arcybiskupstwa, by osiąść w eremie koło Dobrowa nad Wartą, nie ostały się, gdyż wszystkie zapisy obituarne dotyczące Piotra stwierdzają jego śmierć jako arcybiskupa, nie zaś jako byłego arcybiskupa (Kozłowska-Budkowa), a także dlatego, że biskupi osiadający w eremach po rezygnacji ze swej stolicy nie zmieniali imienia. Ostrożna zaś sugestia o możliwości utożsamiania P-a z Piotrem, występującym w r. 1189 jako podkanclerzy księcia Kazimierza Sprawiedliwego, związana jest z hipotezą o nominacji P-a «dopiero w r. 1191, kiedy warunki polityczne dyktował Kazimierz» (Brygida Kürbis). Do uznania jednak kierowniczej roli Kazimierza Sprawiedliwego przez Mieszka Starego doszło dopiero po zabiegach P-a już jako arcybiskupa, który zatem został arcybiskupem w sytuacji, gdy Mieszko traktował swego młodszego brata jako przeciwnika i nie mianowałby metropolitą zaufanego współpracownika księcia Kazimierza.

Młodość i początkowa kariera P-a nie są znane. Wg panegirycznej hyperboli Kadłubka P. miał otrzymać wyjątkowo dobre wykształcenie, raczej jednak w zakresie trivium niż quadrivium, co obok pochodzenia ułatwić mu mogło osiągnięcie godności metropolity po r. 1180 (gdy arcybiskupem był dowodnie jeszcze Zdzisław), a przed r. 1191, najprawdopodobniej ok. r. 1190. Ze względu bowiem na późnośredniowieczne świadectwa rozwiniętego kultu lokalnego błogosławionego Bogumiła w Dobrowie uznać wypada wiarygodność podstawowych informacji, zawartych w późniejszej o nim tradycji (m. in. nadania przez niego dóbr dobrowskich dla pruskiej misji cysterskiej), co nakazywałoby umieścić hipotetyczne rządy arcybiskupie Bogumiła między pontyfikatami Zdzisława i P-a. Latem 1191 P. zadebiutował jako arcybiskup na ogólnopolskiej scenie politycznej, doprowadzając – chyba nie bez pomocy swych wpływowych braci (stryjecznych?), Włodzimierza i Leonarda, związanych z możnowładztwem krakowskim – do tego, że książę Kazimierz uwolnił swego synowca (Bolesława Mieszkowica?) i rycerzy wielkopolskich (którzy zostali wzięci do niewoli po odzyskaniu przez Kazimierza grodu krakowskiego, zajętego przez nich między schyłkiem 1190 r. a wiosną 1191 w wyniku przejścia kasztelana krakowskiego i jego stronników na stronę Mieszka Starego). P. wraz z większością biskupów niewątpliwie współdziałał w dalszych kontaktach między Mieszkiem i Kazimierzem oraz w ich pojednaniu się, z czym łączyło się uznanie przez Mieszka ogólnopolskiego pryncypatu młodszego brata. Wskazuje na to datacja zapiski o konsekracji 8 IX 1191, «za panowania w Polsce pana księcia Kazimierza», kolegiaty Najśw. Panny Marii w Sandomierzu fundowanej przez niego, a to ze względu na to, że konsekratorami (uznającymi więc pryncypat Kazimierza) byli biskupi związani zarówno z młodszym, jak i starszym synem Krzywoustego: arcbp P. oraz biskupi: krakowski Pełka, mazowiecki Wit, kujawski Stefan, lubuski Arnold. Także Kadłubek podkreśla braterskie stosunki łączące odtąd Mieszka i Kazimierza. W tej sytuacji P. zapewne jeszcze w r. 1191/2 nadał w obecności bpa Pełki określone dziesięciny ulubionej fundacji Kazimierza Sprawiedliwego – opactwu cysterskiemu w Sulejowie. Zapewne wówczas też P. oraz bp Pełka przyjęci zostali do «braterstwa» modlitw przez bożogrobców miechowskich.

Najprawdopodobniej dopiero umocniwszy swą pozycję w Kościele i w państwie, P. podjął w r. 1192 działania reformatorskie, najlepiej oświetlone źródłowo w stosunku do fundacji jego dziada Piotra Włostowica. Z inicjatywy P-a opactwo benedyktyńskie św. Wincentego w Ołbinie po usunięciu mnichów, oskarżonych o zeświecczenie i rozrzutną gospodarkę, przekazano konwentowi premonstratensów, sprowadzonemu z Czech pod przewodem opata Cypriana, uprzednio kanonika żeliwskiego. Jednocześnie kanonii Najśw. Panny Marii na Piasku we Wrocławiu narzucono obserwancję arrowezyjską, z czym łączyło się przekształcenie tego monasterium w opactwo oraz sprowadzenie doń konwentu z opactwa na Ślęży, zamienionego w zależną prepozyturę. Późniejszy jednak spór między opactwami na Piasku i na Ołbinie o kościół Św. Wawrzyńca pod Kaliszem ukazuje, że w XII w. istniała przy nim samodzielna kanonia, w której obserwowano bądź zwyczaje arrowezyjskie, bądź te, które obowiązywały w kanonii na Piasku przed reformą 1191/2 r. W toku zaś reform wrocławskich kanonia podkaliska znalazła się w ręku premonstratensów ołbińskich, co ukazuje, że akcja P-a we Wrocławiu była fragmentem szerszej jego działalności. Co najmniej częściowo akcja reformatorska P-a podjęta była w porozumieniu z księciem Mieszkiem Starym, który był fundatorem kanonii podkaliskiej, jak świadczy o tym niewątpliwie autentyczna tytulatura wystawcy, Mieszka, powtórzona w falsyfikacie rzekomego dokumentu fundacyjnego z dawniejszej zapiski-przywileju: «Mieszko, syn Bolesława, książę Polaków», możliwa co najpóźniej w r. 1172. Niewątpliwie też za zgodą Mieszka, z inicjatywy zaś P-a, wprowadził bp Stefan obserwancję premonstrateńską w monasterium kanoniczek w Strzelnie kujawskim, z czym łączyło się podporządkowanie tych premonstrantek opactwu ołbińskiemu. Niewątpliwie też poparł P. zabiegi Mieszka Starego o restytucję opactwa cysterskiego w Lądzie, którego likwidację nakazała kapituła generalna zakonu w r. 1191; w wyniku jednak starań polskich anulowała ona tę uchwałę w r. 1193. Wówczas to P. wraz z bpem poznańskim Mrokotą w r. 1194 lub 1195 wzięli udział w odnowie opactwa przez jego fundatora księcia Mieszka Starego. Zapewne w tym samym czasie P. nadał za zgodą swej kapituły skromne dziesięciny dla cystersów w Łeknie, najprawdopodobniej jako rodzaj odszkodowania, gdyż w razie likwidacji klasztoru lędzkiego jego uposażenie przejęłoby opactwo łekińskie. Znanym fragmentarycznie poczynaniom reformatorskim P-a towarzyszyła jego opieka, jak wskazuje panegiryk Kadłubka, nad ośrodkami twórczości kulturalnej, przede wszystkim oczywiście nad gnieźnieńską szkołą katedralną. Najprawdopodobniej też P. był współfundatorem Drzwi Gnieźnieńskich i projektodawcą ich treści ideologicznej, przypominającej żywot św. Wojciecha, a zarazem odnawiającej myśl o misji pruskiej, którą podjąć mieli cystersi łekińscy.

Nie znamy stanowiska P-a wobec wojny domowej wybuchłej po śmierci księcia Kazimierza Sprawiedliwego w r. 1194 w wyniku podjęcia przez możnych krakowskich partykularnej decyzji w sprawie ogólnopolskiej, jaką była sukcesja na tronie krakowskim, a to przez uznanie następstwa nieletniego Leszka Kazimierzowica i ponowne złamanie zasad tzw. Testamentu Krzywoustego, co spowodowało opowiedzenie się Piastów śląskich po stronie Mieszka Starego, a zachowanie neutralnej wobec niego życzliwości przez możnowładztwo mazowieckie. Domyślać się przecież wolno, że po nierozstrzygniętej bitwie nad Mozgawą P., wraz z większością hierarchii kościelnej, wśród której cieszył się niewątpliwie znacznym autorytetem w wyniku swej dotychczasowej działalności, dążył do pojednania się stron, do czego doszło na przełomie 1195/6 r. P. zmarł 19 lub 20 VIII, najprawdopodobniej w r. 1198, jeśli jego następca Henryk Kietlicz był arcybiskupem już 23 III 1199.

Zachowano o P-rze wdzięczną pamięć, m. in. w kapitule krakowskiej, klasztorach: ołbińskim, lubińskim, którego był konfratrem, strzeleńskim, co poświadczają wpisy nekrologiczne lub kommemoracyjne, ukazujące zarazem dodatkowo rozległość jego kontaktów kościelnych.

 

PSB, Bogumił błogosławiony (Z. Kozłowska-Budkowa); – Deptuła Cz., Arrowezyjską reforma klasztorów w Polsce po r. 1180 a reforma premonstrateńską, „Roczn. Human.” T. 17: 1969 z. 2; tenże, Wokół postaci arcybiskupa Piotra Łabędzia, „Roczn. Human.” T. 15: 1967 z. 2; Friedberg M., Ród Łabędziów w wiekach średnich, „Roczn. Pol. Tow. Herald.” T. 1925 s. 27 n., 98; Gieysztor A., Drzwi gnieźnieńskie jako wyraz polskiej świadomości narodowościowej XII w., w: Drzwi gnieźnieńskie, Pod red. M. Walickiego, Wr. 1956 I 18; Kętrzyński W., Studia nad dokumentami XII w., Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz., Kr. 1891 XXVI; Kozłowska-Budkowa, Repertorium pol. dokumentów, nr 39, 40, 113, 80, 81, 91, 123, 140, 143, 150; Mitkowski J., Początki klasztoru cystersów w Sulejowie, P. 1949 s. 4, 13, 25–47, 162, 188–91; Semkowicz W., Ród Pałuków, Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz., Kr. 1907 XLIX 244–62; Trawkowski S., Wprowadzenie zwyczajów arrowezyjskich w wrocławskim klasztorze na Piasku, w: Wieki średnie – Medium aevum, Prace ofiarowane T. Manteufflowi, W. 1962; Wiliński S., Nad monogramem Drzwi Gnieźnieńskich, w: Drzwi Gnieźnieńskie, Wr. 1956 s. 101–23; – Cod. Sil., I, II; Mistrza Wincentego Kronika Polska, Tłum. K. Abgarowicz i B. Kürbis, W. 1974; Mitkowski J., Początki klasztoru w Sulejowie, Dokumenty, nr 1, 2; Mon. Pol. Hist., II, III 392, 406, V; Pomniki Dziej. Pol., S II., V, X/l, X/2; Schlesisches Urkundenbuch, Bd I., Hrsg. v. H. Appelt, Graz 1963.

Stanisław Trawkowski

 
 

Powiązane zdjęcia

   

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Bolesław III Krzywousty

1086-08-20 - 1138-10-28
książę
 

Wincenty Kadłubek

około 1160 - 1223-03-08
biskup krakowski
 

Otto (Otton) z Bambergu

między 1060 a 1070 - 1139-06-30
święty
 

Władysław Laskonogi

między 1161 a 1166 - 1231-11-03
książę wielkopolski
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Aleksander z Malonne

około 1100 - 1156-03-09
biskup płocki
 

Bolesław Kędzierzawy

1121 lub 1122 - 1173-01-05
książę polski
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.