INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Romuald Franciszek Spasowski     

Romuald Franciszek Spasowski  

 
 
1920-08-21 - 1995-08-09
 
Biogram został opublikowany w 2002 r. w XLI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Spasowski Romuald Franciszek (1920–1995), dyplomata. Ur. 21 VIII w Warszawie, był synem Władysława (zob.) i Anny z Sumowskich, 2.v. Dryńskiej.

Ok. r. 1931 uczył się S. w gimnazjum w Milanówku, następnie w Prywatnym Liceum Męskim Zgromadzenia Kupców m. st. Warszawy w Warszawie. Świadectwo dojrzałości uzyskał 25 V 1939. Po wybuchu drugiej wojny światowej przedostał się do Lwowa. W listopadzie 1939 powrócił do Warszawy; podjął próbę przeprowadzenia ojca na tereny zajęte przez ZSRR, zakończyła się ona jednak niepowodzeniem. Od listopada 1939 do marca 1940 był laborantem w Państwowej Wyższej Szkole Budowy Maszyn i Elektrotechniki im. H. Wawelberga i S. Rotwanda w Warszawie. Kolejna, również nieudana próba wyjazdu wraz z ojcem na wschód, tym razem uczyniona oficjalnie, za pośrednictwem sowieckiego przedstawicielstwa dyplomatycznego w Berlinie, zwróciła uwagę Gestapo; obaj Spasowscy byli na krótko aresztowani w lipcu 1940. Po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej w czerwcu 1941, z obawy przed aresztowaniem, opuścili zajmowane mieszkanie w Warszawie. Przed śmiercią ojca w lipcu t.r. S. przysiągł mu dochować wierności idei komunizmu. Następnie, nadal czując się zagrożony, przeniósł się do Kociszewa pod Grójcem i od sierpnia do grudnia pracował jako nocny stróż. Powrócił stamtąd do Milanówka, gdzie mieszkała jego matka z ojczymem, Tadeuszem Dryńskim i zatrudnił się jako mechanik w prywatnym warsztacie; rozpoczął też naukę w zawodowej szkole rybackiej w Warszawie. W domu Dryńskich zetknął się S. z działaczami lewicowymi (m.in. Antoniną Sokolicz-Merklową) i dołączył do powstałej z ich inspiracji grupy konspiracyjnej «Młot i Sierp»; uczestniczył w organizowaniu pomocy dla inteligencji pochodzenia żydowskiego. W r. 1942 grupa ta, wraz ze środowiskiem «Proletariusz», skupionym wokół Alfreda Fiderkiewicza, utworzyły komórkę Polskiej Partii Robotniczej (PPR) – w swych późniejszych wspomnieniach S. twierdził, że nie należał do PPR w okresie okupacji. W r. 1944 wszedł w skład konspiracyjnej Miejskiej Rady Narodowej w Milanówku, utworzonej z polecenia PPR.

Po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej, w styczniu 1945, został S. członkiem Komitetu Miejskiego PPR w Milanówku. Jako ochotnik zgłosił się do WP. Od 6 IV t.r. uczył się w Centralnej Szkole Oficerów Polityczno-Wychowawczych w Łodzi. Po jej ukończeniu 15 IX t.r. w stopniu podporucznika został skierowany do Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego (GZP-W) WP, gdzie był od 1 X t.r. instruktorem wydawnictw Wydz. Instruktorsko-Lektorskiego Oddziału Propagandy i Agitacji GZP-W; publikował na łamach czasopisma „Praca Polityczno-Wychowawcza w Wojsku”. Dn. 24 XII 1945 został mianowany porucznikiem. Od marca r.n. był członkiem polskiej Misji ds. Zbrodni Wojennych w Niemczech. Do Niemiec przybył 30 III i był w składzie tej części misji, która działała w strefie brytyjskiej i miała siedzibę w Bad Salzuflen. Awansowany 22 VII t.r. na kapitana, został 11 X zastępcą szefa Misji ds. Zbrodni Wojennych i kierownikiem jej oddziału w strefie brytyjskiej. Wykonywał również zadania wywiadowcze (obserwacja Brytyjskiej Armii Renu) na zlecenie attachés wojskowych Polskiej Misji Wojskowej w Berlinie. Dn. 17 XII 1946 otrzymał awans na majora i od 1 IV r.n. pełnił obowiązki szefa Misji ds. Zbrodni na obszarze wszystkich stref okupacyjnych Niemiec. Dn. 1 VII przeszedł S. z dyspozycji GZP-W do dyspozycji Dep. Personalnego Min. Obrony Narodowej. Za zasługi przy ekstradycji zbrodniarzy wojennych z Niemiec został 12 VII odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi. W opinii Wydz. Zagranicznego Komitetu Centralnego (KC) PPR napisano wówczas o S-m: «robi wrażenie uczciwego i oddanego naszego człowieka». Od 1 I 1948, pozostając nadal w Bad Salzuflen, był pracownikiem kontraktowym Polskiej Misji Wojskowej w Niemczech. Dn. 1 VIII t.r. mianowano go konsulem w Konsulacie Generalnym RP w Düsseldorfie (nadal z siedzibą w Bad Salzuflen). Od 15 XII 1948 był członkiem PZPR.

W kwietniu 1949 musiał S. opuścić Niemcy w obawie przed zdemaskowaniem. Na krótko przeniesiono go do Oddziału II (Wywiadu) Sztabu Generalnego WP, zaś 30 VI t.r. do Min. Spraw Zagranicznych (MSZ), gdzie w stopniu radcy był naczelnikiem Wydz. Niemieckiego II w Dep. IV (Niemcy, Austria). Formalne zwolnienie z wojska uzyskał 1 VIII 1949. W r.n. podjął studia na Wydz. Fizyki Uniw. Warsz., ale wkrótce je przerwał. Dn. 1 II 1951 został mianowany I sekretarzem Ambasady RP w Londynie (był nim do 20 VI 1953). We wniosku nominacyjnym ze stycznia 1951 minister spraw zagranicznych Stanisław Skrzeszewski dostrzegał u S-ego «mocny kręgosłup polityczny». Nadal był współpracownikiem Oddziału II Sztabu Generalnego, działając pod kierunkiem zastępcy szefa tego Oddziału płk. Stanisława Bielskiego. Dn. 21 VII 1953 powierzono S-emu po raz pierwszy kierownictwo placówki dyplomatycznej – został mianowany posłem PRL w Argentynie (listy uwierzytelniające złożył w Buenos Aires 17 IX t.r.). Na tym stanowisku pozostał do listopada 1954, formalnie – do 3 III 1955. Mianowany tegoż dnia ambasadorem w USA w miejsce Józefa Winiewicza, listy uwierzytelniające złożył w Waszyngtonie 5 V t.r. Z tytułu swej funkcji przedstawił 28 XI 1955 w Dep. Stanu USA stanowisko wobec statutu Międzynarodowej Agencji Atomowej, 6 VII 1956 złożył protest przeciw oświadczeniu Dep. Stanu w sprawie wydarzeń czerwcowych w Poznaniu, 16 VII t.r. protestował przeciw naruszaniu obszaru Polski przez samoloty amerykańskie, zaś 11 IX – przeciw wypuszczaniu balonów z ulotkami Radia «Wolna Europa». T.r. był członkiem delegacji polskiej na sesję Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ); reprezentował Polskę w Komisji Powierniczej ONZ. Na początku 1957 odbył, jedyną jak twierdził później, rozmowę z przedstawicielem amerykańskiej agencji wywiadowczej (CIA), co zataił przed władzami PRL. Z placówki waszyngtońskiej został odwołany 24 V 1961. Od 1 VIII t.r. do 18 XII 1963 był dyrektorem Dep. V (niesocjalistyczne kraje Afryki i Azji) MSZ. Mianowany 30 IX 1961 ambasadorem ad personam, reprezentował PRL na obchodach pierwszej rocznicy niepodległości Górnej Wolty w Wagadugu (9–11 XII t.r.). Prawdopodobnie w tym samym miesiącu był po raz pierwszy w Moskwie na konsultacjach w radzieckim MSZ. Kryzys w małżeństwie S-ego był ważnym motywem decyzji ministra spraw zagranicznych Adama Rapackiego, by wysłać go 18 XII 1963 do Sajgonu jako przedstawiciela PRL w Międzynarodowej Komisji Kontroli i Nadzoru w randze ambasadora ad personam. Po powrocie do Warszawy został S. ponownie 1 XI 1964 dyrektorem Dep. V. Dn. 19 IV 1966 awansował na podpułkownika rezerwy. Dn. 31 XII t.r. Rada Państwa mianowała S-ego ambasadorem w Indiach. W toku rozpatrywania kandydatury S-ego na to stanowisko, Biuro Spraw Kadrowych KC PZPR stwierdziło załagodzenie jego konfliktu małżeńskiego. Listy uwierzytelniające złożył w Delhi 25 IV 1967. W marcu 1968, na żądanie Komitetu Zakładowego PZPR w MSZ, przesłał swą opinię o ówczesnym wiceministrze spraw zagranicznych Marianie Naszkowskim, w której zarzucił mu poufne uzgadniania z dyplomatami izraelskimi komunikatu polsko-egipskiego podczas wizyty przewodniczącego Rady Państwa Edwarda Ochaba w Egipcie (1965); zarzut ten posłużył do uzasadnienia dymisji Naszkowskiego. Realizował ówczesne wytyczne polityki kadrowej, eliminując z ambasady pracowników żydowskiego pochodzenia lub podejrzanych o takowe. Pozostając na placówce w Delhi był jednocześnie od r. 1967 ambasadorem w Sri-Lance (od 13 IV, listy uwierzytelniające złożył 8 I 1968) i w Nepalu (od 3 X, listy złożył 12 X 1968), a także pierwszym ambasadorem Polski w Singapurze (od 29 X 1969, listy złożył 2 I 1970). Ze wszystkich tych placówek odwołano go 8 IX 1971; faktycznie powrócił do kraju 19 XII 1970.

Po powrocie został S. p.o. dyrektorem Dep. II (kraje Azji, Australia, Nowa Zelandia, Oceania) MSZ, a od 1 III 1971 dyrektorem tego Departamentu. W dn. 20–26 IV 1971 uczestniczył w podróży delegacji polskiego MSZ do Japonii i Australii, w Sydney przygotowywał (2–9 V) nawiązanie polsko-australijskich stosunków dyplomatycznych. Z kolei w Wellington (Nowa Zelandia) rozmawiał (8–9 V) o polsko-nowozelandzkich stosunkach gospodarczych. Z inicjatywy ministra spraw zagranicznych Stefana Olszowskiego i sekretarza KC PZPR Franciszka Szlachcica został 19 I 1972 podsekretarzem stanu w MSZ (był nim do 3 II 1978). Odpowiedzialny był za sprawy dotyczące obu Ameryk, krajów Afryki i niesocjalistycznej części Azji. Z tytułu swej funkcji uczestniczył w obradach Polsko-Amerykańskiej Komisji ds. Handlu. Zarządzeniem nr 5 Rady Ministrów z 11 I 1974 mianowany został pełnomocnikiem rządu ds. osób, które w związku z przewrotem w Chile (1973) uzyskały azyl w PRL (funkcję tę sprawował formalnie do 28 III 1978). W r. 1975 został delegatem na VII Zjazd PZPR, na którym wybrano go do Centralnej Komisji Rewizyjnej PZPR (był jej członkiem do 15 II 1980). W r. 1977 po raz drugi wysłano go na stanowisko ambasadora w Waszyngtonie (zatwierdzony przez Biuro Polityczne KC PZPR 27 IX, mianowany 1 XII, przybył do Waszyngtonu 2 III 1978, listy uwierzytelniające złożył 7 IV t.r.). Z uwagi na ówczesne trudności gospodarcze Polski, wiele energii poświęcał przekonywaniu strony amerykańskiej, by udzieliła Polsce pomocy i wyraziła zgodę na dostawy, na zasadach kredytowych, żywności, a także nowoczesnych wyrobów przemysłowych. Uczestniczył w Warszawie w II Krajowej Konferencji PZPR (9–10 I 1979) i w VIII Zjeździe PZPR (11–15 II 1980). W końcu grudnia 1980, podczas podróży na konsultacje w Warszawie, zatrzymał się z własnej i żony inicjatywy w Rzymie, w tajemnicy przed władzami PRL został przyjęty przez papieża Jana Pawła II i przedstawił się mu jako człowiek, który zerwał z komunizmem. Na początku stycznia 1981 odbył spotkania z I sekretarzem KC PZPR Stanisławem Kanią, premierem Józefem Pińkowskim, sekretarzem KC PZPR S. Olszowskim, prezesem Najwyższej Izby Kontroli Mieczysławem Moczarem. Był to ostatni jego pobyt w kraju.

Po ogłoszeniu 13 XII 1981 stanu wojennego w Polsce, S. zdecydował się 19 XII t.r. opuścić na znak protestu zajmowane stanowisko i poprosił o azyl polityczny w USA. Dn. 20 XII t.r. przedstawił publicznie wobec przedstawicieli środków masowego przekazu oświadczenie potępiające stan wojenny. Dwa dni potem został przyjęty wraz z żoną przez prezydenta USA Ronalda Reagana w Białym Domu; w wygłoszonym 23 XII przemówieniu do narodu prezydent wspomniał to spotkanie. Reagan był też m.in. inicjatorem programu telewizyjnego «Aby Polska była Polską» z udziałem S-ego, transmitowanego w wielu krajach niekomunistycznych 26 I 1982, zdecydowanie krytykującego stan wojenny. Pierwszy oficjalny komunikat ogłoszony w Warszawie 21 XII 1981 w sprawie S-ego informował jedynie, że «wyjaśniane są wszystkie okoliczności tej decyzji», tj. prośby S-ego o azyl, oraz stwierdzał, że S. «od pewnego czasu cierpiał na okresowe stany depresji, w związku z tym został odwołany do kraju». Wg wspomnień S-ego minister spraw zagranicznych PRL Józef Czyrek miał przesłać do Dep. Stanu USA oświadczenie, w którym czyn S-ego określił jako chęć pozostania w USA za wszelką cenę (z uwagi na przewidywane odwołanie z placówki), oraz potępił go jako zdrajcę. J. Czyrek zaprzeczył, że takie oświadczenie złożył. Kolejny komunikat ogłoszony w Warszawie 22 XII 1981 informował, z powołaniem się na artykuły 122 i 130 kodeksu karnego, że MSZ wystąpiło 21 XII do naczelnego prokuratora wojskowego o wszczęcie postępowania karnego, zaś komunikat z 28 XII t.r. podał wiadomość o «zabezpieczeniu» majątku S-ego. W marcu 1982 prasa amerykańska doniosła o stanie wysokiej depresji S-ego ukrywanego przez amerykańskie służby bezpieczeństwa. Dn. 28 VIII t.r. Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego (SWOW) skazał S-ego zaocznie na 15 lat więzienia, 10 lat pozbawienia praw publicznych oraz konfiskatę mienia w całości, zarzucając mu zdradę dyplomatyczną i wyrządzenie szkody interesom politycznym i gospodarczym PRL. Izba Wojskowa Sądu Najwyższego (IWSN) 4 X 1982 wyrok ten zaostrzyła, uznając go dodatkowo winnym działalności na rzecz służb specjalnych USA, i skazała zaocznie na karę śmierci oraz pozbawienie praw publicznych na zawsze. Uchwałą z 10 III 1983 Rada Państwa postanowiła nie skorzystać z prawa łaski względem skazanego, 30 X 1985 pozbawiła go obywatelstwa polskiego.

W l.n. jeździł S. z wykładami o sytuacji w Polsce do różnych miast amerykańskich. Wg relacji rodziny, agenci służb specjalnych PRL grozili jemu i jego rodzinie. Dn. 9 IV przyjął chrzest jako katolik z rąk kard. Jana Króla; przybrał wówczas imię Franciszek. Rozpoczął też spisywanie wspomnień, w których deklarował się jako antykomunista. Ich obszerny tom ukazał się w r. 1986 w tłumaczeniu L. Richard pod tytułem The Liberation of One (San Diego–New York–London). Wyszły one również w tłumaczeniu na język francuski (J’ai conquis ma liberté, tłum. M. Véron, Paris 1987) i na język niemiecki (Abschied von Warschau aus dem Amerika, tłum. G. Panske, K. Budziński, Bergisch-Gladbach 1987). Uzyskana od rządu amerykańskiego emerytura pozwoliła mu na zadowalającą egzystencję. Od ok. r. 1983 mieszkał S. w Oakton w stanie Wirginia. Po przemianach ustrojowych w Polsce, SWOW 20 II 1990 na skutek rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez ministra sprawiedliwości Aleksandra Bentkowskiego, zmienił S-emu karę z r. 1982 na 25 lat pozbawienia wolności oraz 10 lat pozbawienia praw publicznych. Kolejna rewizja Bentkowskiego (maj t.r) doprowadziła do uniewinnienia S-ego przez IWSN (26 XI t.r.). W r. 1993 otrzymał S. obywatelstwo amerykańskie. Dopiero w lutym t.r. wskutek starań córki, prezydent Lech Wałęsa przywrócił mu obywatelstwo polskie. Do śmierci nie uzyskał S. zwrotu skonfiskowanego majątku. Do kraju już nie wrócił. W USA stworzył fundację swego imienia dla pomocy młodym Polakom studiującym na amerykańskich uniwersytetach zagadnienia etyki i moralności w życiu publicznym. Zmarł na raka 9 VIII 1995 w Oakton i tam został pochowany. Odznaczony był m.in. Srebrnym Krzyżem Zasługi (1946), Krzyżem Oficerskim (1955) i Komandorskim (1974) Orderu Odrodzenia Polski oraz (kwiecień 1961) Orderem Sztandaru Pracy II kl. Papiery S-ego zostały przekazane do Inst. Hoovera w Stanford.

Od 19 XI 1944 był S. żonaty z Wandą z Sikorskich, kuzynką gen. Władysława Sikorskiego (zob.), mieszkającą po śmierci męża nadal w Oakton. Z tego związku pochodziły dzieci: Maria (ur. 1946), z zawodu filolog, zamężna za Andrzejem Grochulskim, zamieszkała w Warszawie, i Władysław (ur. 1951, popełnił samobójstwo w Indiach w r. 1970).

 

Baliszewski D., Kunert A. K., Ilustrowany przewodnik po Polsce stalinowskiej 1944–1956, W. 1999 I; – Eisler J., Marzec 1968. Geneza, przebieg, konsekwencje, W. 1991; Hetnal A. A., From Communism to Defection, from Atheism to Catholicism. The Life and Career of Former Ambassador Romuald Spasowski in Pre-Jaruzelski Poland, „Ukrainian Quarterly” Vol. 46: 1990 no. 2 s. 172–88; Jurczenko I., Ambasador, „Prawo i Życie” 1990 nr 23–24; Kołodziejczyk A., Milanówek w okresie wojny i okupacji, 1939–1945, w: Zarys dziejów Milanówka, Milanówek 1995 s. 94–5; Krzak M., Ignorowane wyroki, „Tyg. Solidarność” 1999 nr 9; Reszka P., Zdrajcy są bezdomni, „Rzeczpospolita” 1998 nr 7; Warszawa – Lewa Podmiejska. Z walk PPR, GL–AL, Red. B. Dymek, W. 1971; Wiergowska D., Skończyłem ze zdradą i fałszem, „Życie Warszawy” 1995 nr 253 dod. niedzielny; – Who’s who in the Socialist Countries, New York–München 1978; Who’s who in the Socialist Countries of Europe, München 1989 III; – Marzec 68. Między tragedią a podłością, W. 1998; Pienkos D. E., For Your Freedom Trough Ours. Polish American Efforts on Poland’s Behalf, 1863–1991, New York 1991 (przemówienie R. Reagana); [Urban J.], Alfabet Urbana, W. 1990 s. 173–4; Winiewicz J., Co pamiętam z długiej drogi życia, P. 1985; – „Dzien. Urzęd. MSZ” 1948 nr 9, 1949 nr 4; „Newsweek” 1982 nr 10; „Trybuna” 1990 nr 78; „Tryb. Ludu” 1961 nr 280, 1963 nr 326, 1965 nr 332, 1978 nr 28, 1981 nr 299–300, 303, 1982 nr 10; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1995: „Gaz. Wyborcza” nr 186, 188, „Kultura” nr 9, „Trybuna” nr 186, „Więź” nr 10, „Życie Warszawy” nr 221, 240, 353; – Ambasada w Waszyngtonie: spisy 24/82, 25/82, 47/84, 49/84 (raporty polityczne S-ego z USA 1978–81); AAN: Centralna Kartoteka, teczka 8343 (S.); Arch. MSZ w W.: zespół 9 wiązka 28 t. 348 k. 80–126 (raporty polityczne S-ego z Argentyny), zespół 9 wiązka 106 t. 1716 k. 83, t. 1717 k. 1, 12–13, 20, 31–32, [zespół] wiązka 43 t. 571 k. 105–112 (raport polityczny S-ego z USA), zespół 16 wiązka 4 t. 61 (akredytacja S-ego w Argentynie), Akta Dep. V MSZ, spis 24/73 k. 3; Arch. PZPR: sygn. 237/XXIII/2; CAW: Rozkazy personalne ministra obrony narodowej 1945–49; MSZ Biuro Kadr: Teczka personalna S-ego (autorowi udostępniono tylko wyciąg); – Kochański A., Polska 1944–1991. Informator historyczny, z. III–IV (mszp. w posiadaniu autora); – Relacje Józefa Czyrka, Wojciecha Jaruzelskiego, Stanisława Pawliszewskiego i córki S-ego, Marii Spasowskiej-Grochulskiej (w jej posiadaniu pisemna relacja Wandy Spasowskiej o mężu oraz teksty rewizji nadzwycz. z 10 V 1990 i wyroku IWSN z 26 XI t.r.) – wszyscy z W.

Aleksander Kochański

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Władysław Spasowski

1877-12-28 - 1941-07-06 filozof
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Szymon Askenazy

1865-12-23 - 1935-06-22
historyk
 

Helena Grossówna

1904-11-25 - 1994-07-01
aktorka filmowa
 

Marian Strzelecki

1895-06-26 - 1946-04-15
działacz sportowy
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Stefan Paweł Rowecki

1895-12-25 - 1944-08-02
generał dywizji WP
 

Józef Matecki

1896-12-04 - 1996-09-17
pułkownik dyplomowany
 

Władysław Skotarek

1894-05-06 - 1969-12-29
grafik
 

Ludomił Korczyński

1867-09-14 - 1936-05-13
lekarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.