INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Stanisław Iwan Karniński  

 
 
ok. 1510 - 1603
Biogram został opublikowany w latach 1966-1967 w XII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 
Karniński (Karmiński, Karnicki) Stanisław Iwan z Aleksandrowic h. Wieniawa (ok. 1510–1603), małopolski działacz kalwiński. Wywodzili się Karnińscy z Karnina vel Karmina w Kaliskiem i dopiero w poł. XV w. jeden z nich (być może Tomasz Iwan, student Akad. Krak. w r. 1446), prawdopodobnie drogą małżeństwa, dostał wieś Aleksandrowice koło Krakowa, gdzie osiadł, a potomkowie jego pisali się Iwanami z Aleksandrowie lub Karnińskimi Iwanami. Stanisław był synem starosty (biskupiego) lipowieckiego, Jana Iwana z Aleksandrowic i Karnina, i Zofii z Kocmyrzowa. Po odbyciu studiów w Niemczech (w r. 1531 immatrykulował się na uniwersytecie w Lipsku) przebywał K. przez pewien czas na dworze cesarza Karola V. Po powrocie osiadł w Aleksandrowicach. Oprócz tej wsi dziedzicznej miał jeszcze dwie wsie w pow. proszowskim: Kleszczów i Podchełmie (1581). Już z Niemiec wrócił K. z rozbudzonymi zainteresowaniami dla religijnych «nowinek», rychło więc stał się jednym z pionierów szlacheckiej reformacji w Krakowskiem. W r. 1550 zaprzyjaźnił się z Franciszkiem Lismaninem, który w czasie pobytu w Genewie zalecił go Janowi Kalwinowi. W r. 1555 został K. zaszczycony listem Kalwina, a gdy w r. 1556 wrócił ze Szwajcarii Lismanin, znalazł schronienie w Aleksandrowicach. Korespondował K. także z Janem Wolfem z Zurychu. W okresie kształtowania się wyznaniowego oblicza zboru małopolskiego K. należał do zwolenników kalwinizmu i emancypacji zboru spod wpływu braci czeskich. W tym duchu występował na synodzie pińczowskim w kwietniu 1556 r. i podpisał listy zapraszające do Polski Kalwina i Jana Łaskiego. K. nie należał do działaczy, którzy uzyskali decydujący wpływ na życie zborowe. Odznaczał się jednak gorliwością i starał się uczestniczyć we wszystkich przedsięwzięciach szlacheckich patronów. Chętnie świadczył na potrzeby Kościoła: w r. 1559 ofiarował 100 zł na koszty przekładu Biblii, w r. 1560 dał 5 fl. na zaopatrzenie wdowy po Janie Łaskim. W r. 1560 na synodzie w Książu obrano go seniorem dystryktu krakowskiego. Na tymże synodzie, na którym doszło do walki między ministrami a szlachtą, stanął K. w obronie prawa ministrów do polemiki i zwalczania doktryny Franciszka Stankara o pośredniku. Starł się K. wówczas bardzo ostro z Hieronimem Ossolińskim, który broniąc Stankara chciał narzucić zborowi czteromiesięczne milczenie w tej sprawie.
 
W latach poprzedzających rozbicie zboru na kalwiński i antytrynitarski K. pozostawał pod wpływem Lismanina i Jerzego Blandraty. Do K-ego adresował Lismanin swój słynny list z 10 IX 1561 r., który, postulując preeminencję Ojca, rozpętał w zborze nową dyskusję. Jednakże zredagowaną przez Blandratę grudniową konfesję, przeznaczoną dla Kalwina i Henryka Bullingera, podpisał K. jako ortodoksyjną, nie dostrzegając zawartych w niej elementów antytrynitarskich. Brał następnie udział w synodzie pińczowskim 28 VIII 1562 r., który miał zapobiec rozerwaniu zboru przez Stanisława Sarnickiego, doskonale orientującego się w ewolucji doktrynalnej narzucanej przez arianizujących przywódców. W r. 1564 zapisał K. łan ziemi w Aleksandrowicach i poddanego Bernardowi Ochino, aby zapewnić mu prawną podstawę do pobytu w Polsce. Brał K. również udział w rozłamowym synodzie w r. 1565, odbytym w Piotrkowie w czasie sejmu, ale jako słuchacz, a nie dyskutant. Znalazł się w tym czasie w Piotrkowie także jako poseł na sejm z woj. krakowskiego. Natomiast czynnie wystąpił K. na synodzie łańcuckim w r. 1567, atakując gwałtownie unitarian. Jego obecność na tym synodzie, który był w zasadzie spotkaniem radykalnych unitarian z sądeckimi dyteistami Stanisława Farnowskiego, dała powód do przypuszczeń, iż sam K. należał do arian i dopiero po łańcuckiej dyspucie powrócił do kalwinizmu. Najprawdopodobniej znalazł się on tam przypadkiem, nie mając rozeznania w toczącym się sporze o Trójcę. W trzy lata później przewodniczył K., jako jeden z dwóch świeckich dyrektorów, synodowi zjednoczeniowemu w Sandomierzu i 14 IV 1570 r. podpisał konsens wyznaniowy luteran, kalwinów i braci czeskich. W r. n., 26 VIII, pod jego przewodnictwem odbył się zjazd różnowierczy w Krakowie z okazji poświęcenia zboru luterańsko-kalwińskiego.
 
W czasie pierwszego bezkrólewia wystąpił K. w obronie praw różnowierców. Obecny na konwokacji podpisał konfederację «de religione», a następnie 23 IX 1573 r. wziął udział w krakowskim zjeździe przedstawicieli trzech wyznań, który potwierdził zgodę sandomierską i mobilizował siły do walki o zaprzysiężenie przez Henryka Walezego konfederacji warszawskiej. W wypadkach drugiego bezkrólewia nie odegrał K. poważniejszej roli mimo udziału w sejmie elekcyjnym i dwóch sejmikach proszowickich (11 VII i 31 XII 1575). Bardziej niż sprawy polityczne absorbowały go sprawy zboru. Nadal był seniorem dystryktu krakowskiego i zachował to stanowisko do końca życia. Dn. 7 V 1576 r. uczestniczył w synodzie generalnym w Krakowie, 1 VI 1577 r. na synodzie w Piotrkowie i ofiarował wówczas pokaźną sumę 1 000 fl. na szkołę. T. r. podjął K., wraz z gronem szlachty krakowskiej, energiczne starania o położenie kresu coraz częstszym prześladowaniom gminy krakowskiej. Protestował już K. w grodzie krakowskim po pierwszym zburzeniu zboru w r. 1574 (stracił wówczas złożony w «brogu» depozyt wartości 3 000 fl.). Tym razem patroni udali się wprost do króla. Owocem ich zabiegów był edykt Stefana Batorego przeciw tumultom z 27 X 1578 r., na dokumencie tym K. złożył swój podpis.
 
Dn. 14 IX 1579 r. marszałkował K. sejmikowi proszowskiemu, był na sejmiku w dn. 7–10 XI 1584 r.; występował wówczas jako stronnik Zborowskich. Dn. 27 XII 1586 r. podpisał konfederację woj. krakowskiego po śmierci Batorego. W maju 1587 r. wyznaczono K-ego do prowadzenia dochodzeń w sprawie ponownego zburzenia zboru ewangelickiego w Krakowie. Na sejmie elekcyjnym oddał głos na kandydata moskiewskiego. Jak wielu różnowierców, znalazł się K. po pewnym czasie w obozie habsburskim i z ramienia tego stronnictwa został posłem na sejm na sejmiku w Proszowicach w dn. 13–15 II 1589 r., na którym wybrano podwójnych posłów. Dn. 10 III t. r. protestował na sejmie, gdy nie dopuszczono go wraz z towarzyszami do izby, a 25 VI uczestniczył w antykanclerskich rokach ziemskich w Krakowie. Brał K. również udział w zjeździe różnowierców w Radomiu (23–25 IX 1591) i został wybrany jednym z delegatów do króla. Powiązany z mieszczaństwem interesami handlowymi (K. posiadał w Podchełmiu papiernię), po trzecim zburzeniu «brogu» w Krakowie (23 V 1591) ofiarował swój dwór w Aleksandrowicach na zbór dla mieszczan krakowskich. Opiekował się nim do końca życia. Zmarł w r. 1603. Z małżeństwa z Jadwigą Gosławską z Bębelna pozostawił dzieci, o których jednakże brak wiadomości.
 
 
Boniecki; – Barycz H., Marcin Krowicki, „Reform. w Pol.” R. 3: 1924; tenże, Proces Konrada Krupki-Przecławskiego o wiarę, tamże R. 9/10: 1927–9; Budka W., Papiernie w Krakowskiem, „Silva Rerum” T. 5: 1930 s. 147; Górski Konrad, Grzegorz Paweł z Brzezin, Kr. 1929; Halecki O., Zgoda sandomierska, W.–Kr. 1915 s. 30, 33, 71, 109, 203, 234, 249, 257, 380; Kawecka-Gryczowa A., Jakób Sylvius a rozłam w zborze małopolskim, „Reform. w Pol.” R. 9/10: 1937–9; Lepszy K., Rzeczpospolita Polska w dobie sejmu inkwizycyjnego, Kr. 1939; Łukaszewicz J., Dzieje kościołów wyznania helweckiego w dawnej Małej Polsce, P. 1853 s. 7, 222, 251, 309; tenże, O kościołach braci czeskich w dawnej Wielkiej Polsce, P. 1835 s. 80, 92, 103, 111, 123; Szczucki L., Marcin Czechowic, W. 1964; Tomkowicz S., Polacy na uniwersytecie lipskim w XV i XVI w., „Przegl. Pol.” R. 15: 1881 t. 4; Urban W., Chłopi wobec reformacji w Małopolsce, Kr. 1959; tenże, Praktyczna działalność braci polskich wobec chłopów, „Odr. i Reform. w Pol.” T. 5: I960; – Akta sejmikowe woj. krak.; Akta synodów różnowierczych w Polsce, Wyd. M. Sipayłłówna, T. I (w druku); Der Briefwechsel der Schweitzer mit den Polen, Hrsg. v. T. Wotschke, Arch. f. Reformationsgesch., Leipzig 1908, Ergzbd 3; Corpus et syntagma confessionum fidei, 1612 s. 291, 303; Darowizna ziemi Ochinowi w Polsce, Podał J. Czubek, „Reform. w Pol.” R. 2: 1922; Dyariusz Zjazdu protestantów w Radomiu 1591 R., Wyd. W. Zakrzewski, Kr. 1902, Arch. Kom. Hist., IX; Dyjaryjusze sejmowe R. 1587, Wyd. A. Sokołowski, Kr. 1887, Script. Rer. Pol., XI; Lasciana, Hrsg. v. H. Dalton, Berlin 1898; Lubieniecki S., Historia Reformationis Polonicae, Freistadii 1685 s. 131, 142–3, 213–4, 216–7; Materiały do dziejów reformacji w Krakowie. Zaburzenia wyznaniowe w l. 1551–1598, Oprac. R. Żelewski, Wr.–W.–Kr. 1962; Mon. Pol. Typogr., I nr 683; Najstarsze synody arian polskich, Ogłosił S. Zachorowski, „Reform. w Pol.” R. 1: 1921; Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro; Prawa, przywileje i statuta m. Krakowa, I 339; Trzecieski A., Carmina. Wiersze łacińskie, Oprac. J. Krokowski, Wr. 1958, Bibl. Pis. Pol., nr 8; Vol. leg., II 1053, 1071; Węgierski W., Kronika zboru ewangelickiego krakowskiego, Kr. 1817; Źródła Dziej., XIV; – AGAD: Dep. Wil. 38 s. 65, 68, 75, 80, 85, 378, 382, BOZ 1182 k. 2b, 3a; Arch. Państw. w Kr.: Terr. Cracoviensia 112 s. 127, 157, 159.
 
 
Halina Kowalska
 
 
 
 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.