INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Stanisław Małachowski h. Nałęcz      Popiersie Stanisława Małachowskiego, wykonane przez Andrzeja Le Bruna w latach 1781-1782, ze zbiorów Muzeum Zamku Królewskiego w Warszawie.

Stanisław Małachowski h. Nałęcz  

 
 
Biogram został opublikowany w 1974 r. w XIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Małachowski Stanisław h. Nałęcz (ok. 1659–1699), wojewoda poznański. Syn Franciszka, kaszt. sieradzkiego, i Barbary Grabskiej. Po powrocie z dłuższego pobytu za granicą dostał się na dwór królewski. Miał możnego protektora – stryja Jana Małachowskiego, biskupa krakowskiego i kanclerza w. kor. (zob.). Mianowany podczaszym sieradzkim, M. posłował z tego województwa na sejm 1683 r. Wziął t. r. udział w wyprawie wiedeńskiej. W czasie działań wojennych na Węgrzech chorował, ale był w bitwie pod Parkanami, gdzie został ranny. Uczestniczył w wyprawie mołdawskiej 1686 r. W nagrodę dostał star. opoczyńskie. Z woj. sieradzkiego posłował na sejm 1688 r. Po śmierci ojca, zaraz na początku sejmu 1690 r. wziął kasztelanię sieradzką. Wyznaczony na jednego z senatorów rezydentów, wszedł ponadto do komisji mającej za zadanie podwyższenie hiberny. We wrześniu 1691, w końcowej fazie niefortunnej wyprawy na Mołdawię, wysłano M-ego na Węgry do obozu wojsk cesarskich celem uzgodnienia polityki polskiej i austriackiej w razie traktowania z Turcją o pokój. Mianowany w lutym 1692 wojewodą kaliskim, usiłował w l. 1692–3 z polecenia króla godzić zwaśnionych wojewodów, ruskiego S. J. Jabłonowskiego i sieradzkiego K. Z. Przerębskiego. Oznaką łaski, jaką się cieszył u obojga królestwa, było nadanie mu 8 VI 1693 star. łukowskiego.

Na dworze bawił M. w tych latach bardzo często. Było postanowione, iż w r. 1694 będzie towarzyszyć królewiczom w ich projektowanej podróży zagranicznej i zadłużył się już nawet poważnie, aby tylko odpowiednio wystąpić, kiedy w listopadzie zaskoczono go poniechaniem tego zamiaru. Podczas obrad sejmu 1695 r. działał w jak najściślejszym porozumieniu z królową i był uczestnikiem poufnych konferencji w jej gabinecie. Krążyły wtedy pogłoski, że za pieniądze królowej robi zaciągi i że oficerów ma już zwerbowanych. Kiedy 19 II t. r. poseł cesarski miał posłuchanie u królowej, M. odpowiadał mu w jej imieniu po łacinie (wcale biegle władał czterema językami – prócz łaciny, francuskim, niemieckim i rosyjskim). W senacie 25 II wystąpił z propozycją zwołania sejmu koronnego dla naprawy Rzeczypospolitej i dla ustrzeżenia jej przed spiskami zmierzającymi do elekcji vivente rege. Obrażony przez M. Sapiehę, koniuszego lit., wystąpił w izbie senatorskiej 10 III z ostrym atakiem przeciwko całej rodzinie Sapiehów. Należał do tych senatorów, którym zlecono układanie się z posłem rosyjskim. W sprawie dóbr neuburskich, dawniej radziwiłłowskich, proponował oddanie opieki nad ich dziedziczką, księżniczką Anną neuburską, królowi, ale z zachowaniem praw Radziwiłłów, z którymi był w przyjaznych stosunkach. Po rozejściu się sejmu wraz z innymi stronnikami królowej radził 23 III 1695 nad sposobami pogodzenia bpa wileńskiego K. Brzostowskiego z woj. wileńskim K. Sapiehą i tym samym uspokojenia Litwy. Względy okazywane M-emu przez królową szły tak daleko, że w czasie sejmu jego żonę, poważnie chorą, zaprosiła na zamek, by jej zapewnić jak najlepszą opiekę.

M. po śmierci Jana III był jednym z delegowanych do boku prymasa. Podczas sejmu konwokacyjnego 15 IX 1696 wyznaczono go z senatu do komisji przy hetmanach, mającej zaspokoić żądania skonfederowanego wojska. W czasie burzliwej dyskusji, jaka w połączonych izbach toczyła się nad ewentualnym zakazem pobytu królowej w pobliżu miejsca elekcji, obraźliwe słowa o «brzydkim uleganiu królowej», wypowiedziane przez marszałka poselskiego S. Humieckiego, godziły też i w M-ego. Wespół z prymasem M. Radziejowskim i R. Leszczyńskim, zareagował na to bardzo ostro. W następstwie tej gwałtownej sceny posłowie opuścili izbę senatorską. Po sejmie, w marcu 1697 brał udział w rokowaniach ze zbuntowanym wojskiem. W czasie sejmu elekcyjnego, w czerwcu, działając po myśli królowej, poparł ostatecznie kandydaturę saską. Zrobił to wbrew większości swego województwa, w którym zresztą nie był popularny jako «nie osiadły». Uczestniczył 15 IX 1696 w uroczystościach koronacyjnych nowego króla, podczas których przegrał spór prestiżowy z R. Leszczyńskim, woj. łęczyckim, o to, który z nich poniesie jabłko królewskie. August II wywdzięczył mu się dając 27 V 1698 woj. poznańskie.

Z rady senatu 27 V 1698 wyznaczono M-ego do traktowania o pokój z Turcją. Z nader skromną asystą, bez większej okazałości wyruszył 6 IX ze Lwowa i przy fatalnej pogodzie, po bardzo ciężkiej przeprawie przez góry, na dodatek w złym stanie zdrowia dotarł 16 IX ze znacznym opóźnieniem do Agry. Pisał stąd do cesarza, bo mu zlecono jechać przez Wiedeń, czego dla warunków klimatycznych zmuszony był poniechać. W Karłowicach (Karlovci) koło Petrovaradinu nad Dunajem, miejscu przeznaczonym na odbycie kongresu, stanął 23 IX t. r. Zjawili się tu wysłannicy austriaccy i tureccy, poseł wenecki, poseł rosyjski oraz rozjemcy angielski i holenderski. Większość uczestników kongresu opowiadała się za proponowaną przez Turcję zasadą «uti possidetis», ale dla Polski było to nie do przyjęcia, bo przypięczętowywało utratę Kamieńca z częściami Podola i Ukrainy. M. przyjechał do Karłowic z instrukcją przewidującą kilka wariantów, spośród których maksymalny przyznawał Polsce całą Mołdawię i Wołoszczyznę (wojska polskie właśnie wtedy stały koło Jass), minimalny zaś poprzestawał na odzyskaniu Kamieńca, Podola i Ukrainy. Pod silnym naciskiem wszystkich zebranych M. wycofywał się kolejno z wysuwanych coraz to bardziej umiarkowanych żądań, aż wreszcie, po uprzednim odwołaniu się do króla o aprobatę, musiał poprzestać tylko na zwrocie tureckich zdobyczy na Polsce, co w tych okolicznościach było też niemałym osiągnięciem. Postanowienie w tej mierze powzięto 12 XII i M. w dalszych pertraktacjach, Polski już bezpośrednio nie dotyczących, udziału nic brał. Był chory, ale dotrwał do 26 I 1699, kiedy nastąpiło podpisanie układu. W charakterze sekretarza towarzyszył mu A. Gorkowski, który potem opisał przebieg poselstwa.

W kraju działalność M-ego spotkała się z krytyką, zwłaszcza J. Gomoliński, bp kijowski, uczestnik układów poprzedzających kongres w Karłowicach, zarzucał mu zbytnią ustępliwość, niewykorzystanie rozmaitych nastręczających się możliwości i nadmierne uleganie sugestiom posła rosyjskiego Woznicyna, działającego jakoby w porozumieniu z Turkami. Kiedy zaraz potem wypadło słać nowe poselstwo dla ustalenia warunków wykonania traktatu karłowickiego, wyznaczono do tej misji R. Leszczyńskiego. M. potraktował to jako votum nieufności i ciężką obrazę. Miało się to walnie przyczynić do jego rychłej śmierci, która nastąpiła wiosną 1699 r. Jego serce chowano 17 VI 1699 u wizytek krakowskich.

Do M-ego należały klucze: Końskie w pow. opoczyńskim, Rękoraj i Moszczenica w pow. piotrkowskim. Pierwsza żona Anna Żelęcka, łowczanka kor., umarła bezdzietnie w r. 1696. Ożenił się powtórnie (1697) z Anną Konstancją Lubomirską (zm. w r. 1727), starościanką sądecką, wdową po Janie Wielopolskim. Miał z nią dzieci: Jana, kanclerza w. kor. (zob.), i Karolinę (ur. 1699), żonę Józefa Mycielskiego, stolnika kor.

 

Popiersie, wykonane przez Andrzeja Le Bruna, w Muz. w Wilanowie; – Estreicher; W. Enc. Ilustr.; Niesiecki; Uruski; Żychliński; – Jarochowski K., Dzieje panowania Augusta II od śmierci Jana III do chwili wstąpienia Karola XII na ziemię Polską, P. 1856 s. 20, 66, 67, 108, 124, 175, 191, 192, 242–5; Kobierzycki J., Przyczynki do dziejów ziemi sieradzkiej, W. 1916 II 102; Konopczyński W., Polska a Turcja 1683–1792, W. 1936; – Akta do dziejów Jana III. Sprawy 1683 r., Kr. 1883, Acta Hist., VI; Gorkowski A., Relacja poselstwa Stanisława Małachowskiego, W. 1778; Otwinowski C., Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II, Kr. 1849 s. 13; Sarnecki K., Pamiętnik z czasów Jana Sobieskiego, W. 1958; Vol. leg., V 373, 376, 409, 410, 412, 427; Załuski A. Chr., Epistolae historico-familiares, Brunsbergae 1709–17 I cz. 2 s. 147, 148, 168, 1217, 1222, 1239, 1262, II 35, 41, 47, 93, 301, 325, 437, 569, 627–31, 676–701, 756–69, 886, 887, 1498, 1508–10, 1523, 1524, 1526, 1530; – B. Kórn.: rkp. 402.

Włodzimierz Dworzaczek

            

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.