INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Stanisław Mężyk z Putniowic, zwany Słabosz, h. Wieniawa      Stanisław Mężyk, portret z "Gniazda Cnoty" Bartosza Paprockiego, 1578, s. 78

Stanisław Mężyk z Putniowic, zwany Słabosz, h. Wieniawa  

 
 
Biogram został opublikowany w 1975 r. w XX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Mężyk Stanisław z Putniowic, zwany Słabosz, h. Wieniawa (zm. 1584), dworzanin królewski, starosta sądecki, działacz reformacyjny. Był synem Jana, podsędka ziemskiego krakowskiego, i Katarzyny z Lanckorońskich. Wraz z bratem Janem odziedziczył kilka wsi (m. in. Kobylec i Kamyk) w dorzeczu Raby, ale w nich chyba nie gospodarował. Ta scheda rodzinna dalej zresztą topniała (np. na rzecz Lubomirskich), a sam M. stale zaciągał nowe długi. O studiach M-a nic nie wiadomo, a główną jego szkołę stanowił zapewne dwór Zygmunta Augusta, na którym pojawił się już w r. 1545. Latem t. r. odbył podróż po Polsce, jako łożniczy i jałmużnik młodego króla, który w grudniu sprawił mu kosztowny ubiór husarski. Dn. 13 VII 1546 M. został dworzaninem, początkowo z prawem do trzech koni, szybko jednak stał się jednym z najznaczniejszych dworzan i ulubieńców Zygmunta Augusta. Od r. 1556 piastował nadto godność krajczego królowej Katarzyny Austriaczki. Od ok. r. 1557 do śmierci był M. stolnikiem krakowskim. Brał udział w wyprawie pozwolskiej i w tym czasie (w obozie koło Kupiszek, 19 VIII 1557) król nadał mu komandorię maltańską kościoła Św. Jana za murami Poznania. Ok. r. 1564 M. ożenił się z Anną, córką nie żyjącego już Jana Tworowskiego z Buczacza. Wybierając się na nowe walki z Moskwą, oddał ją na sejmie parczowskim 9 VIII 1564 pod opiekę króla oraz swych przyjaciół Walentego Dembińskiego, Stanisława Szafrańca i Jana Kmity, pisarza ziemskiego krakowskiego. W r. 1567 zrzekł się komandorii poznańskiej, do której prawa utracił z chwilą ożenku, a jednocześnie 23 VI otrzymał od króla bogate grodowe starostwo sądeckie z obowiązkiem uiszczania jedynie kwarty. Starostwo to trzymał M. silną ręką, rozporządzając sporą siłą wojskową, wymierzając autorytatywnie sprawiedliwość, uciskając chłopów i prowadząc ok. r. 1580 podjazdową walkę z klasztorem starosądeckich klarysek.

Już w r. 1551 jakiś Mężyk sprofanował krzyż na Stradomiu, ale historycy łączą to chyba niesłusznie z osobą M-a, który dopiero jako starosta sądecki i arianin rozpoczął aktywną działalność różnowierczą. Ok. r. 1568 stał się M. głównym patronem Stanisława Farnowskiego i umiarkowanego odłamu braci polskich – dyteistów. Był fundatorem zboru i szkoły ariańskiej w Nowym Sączu, obsadził tamtejszy sąd grodzki współwyznawcami i oddał im na obrządki kaplicę zamkową oraz usiłował szerzyć reformację wśród mieszczan, nie cofając się przed stosowaniem wobec nich przymusu. Spalił też kaplicę w Mniszku nad Popradem na granicy Spisza i Sądecczyzny. Dn. 22 X 1570 król nakazał mandatem podkanclerskim M-owi usunąć Farnowskiego, do czego ten się jednak nie zastosował. W okresie pierwszego i drugiego bezkrólewia był M. organizatorem obrony Podgórza sądeckiego przed ewentualnością najazdu wojsk habsburskich. W r. 1573 był poborcą powiatów sądeckiego i czchowskiego, z zebranych pieniędzy robił zaciągi na obronę granic. Podczas drugiej elekcji jako stronnik Stefana Batorego uczestniczył w sejmie elekcyjnym (1575) i był jednym z wysłanników koła szlacheckiego do magnatów cezariańskich z wezwaniem do obioru Anny Jagiellonki i Batorego. W r. 1579 został mianowany komisarzem do ustalenia granic w Karpatach między starostwem spiskim a miasteczkami Podolińcem, Gniazdami i Lubowlą. W l. 1579–80 brał udział jako rotmistrz zaciężnej jazdy w pułku K. Niszczyckiego w wyprawach moskiewskich. M. był jednym z pierwszych «dostojników» żartobliwej «Rzeczypospolitej Babińskiej»; jako znanego eleganta mianowano go tam «ochmistrzem panieńskim». Zmarł 27 XI 1584 w zamku nowosądeckim, a jego śmierć oznaczała koniec rozkwitu reformacji na Sądecczyźnie (znanymi różnowiercami byli również szwagrowie M-a Jan Kołek, Melchior Krupka z Mojkowic i Andrzej Rupniowski).

Z małżeństwa z Anną Tworowską M. pozostawił córkę Krystynę, żonę starosty czorsztyńskiego Zygmunta Dembińskiego (wnuka kanclerza Walentego Dembińskiego, zob.).

 

Dworzaczek, Genealogia; Niesiecki; Uruski; Kaczmarczyk K., Catalogus diplomatum pergameneorum Universitatis Jagellonicae Cracoviensis, Kr. 1953 nr 499; – Kotarski H., Wojsko polsko-litewskie podczas wojny inflanckiej 1576–1582. Cz. II, Studia i Mater. do Hist. Wojsk., W. 1971 XVII cz. I s. 89, 114, cz. II s. 142; Sygański J., Historia Nowego Sącza od wstąpienia dynastii Wazów do pierwszego rozbioru Polski, Lw. 1901–2 I 142–3, 148–9, 227, III 13; Tazbir J., Arianizm na ziemi sądeckiej, „Roczn. Sądecki” T. 8: 1967 s. 313–15, 319, 321; Urban W., Chłopi wobec reformacji w Małopolsce w drugiej połowie XVI wieku, Kr. 1959; tenże, Studia z dziejów antytrynitaryzmu na ziemiach czeskich i słowackich w XVI–XVII w., Kr. 1966; Wajsblum M., Dyteiści małopolscy, „Reform. w Pol.” T. 5: 1928 cz. 1; – Akta podkancl. Krasińskiego, II nr 183; Akta sejmikowe woj. krak., I; Arch. do Dziej. Liter., VIII; Arch. Kom. Prawn. AU, Kr. 1909 VIII cz. 2; Lubieniecki S., Historia reformationis Polonicae, W. 1972; Mater. do hist. stosunków kulturalnych w XVI w.; Matricularum summ., V nr 2003, 2044, 2846, 2902, 3007, 3008, 3641, 9636, 10482; Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro; Receptiones seu installationes ad episcopatum, praelaturas et canonicatus Ecclesiae Cathedralis Posuaniensis…, „Roczniki Tow. Przyj. Nauk Pozn.” T. 35: 1909 s. 45; Sandius Ch., Bibliotheca antitrinitariorum, W. 1967; Script. Rer. Pol., XXII; Supplementum Analectorum terrae Scepusiensis, Szepesváraljae 1889 – Löcse 1908 II 471–5, III 123; Źródła do historii sztuki i cywilizacji w Polsce, Kr. 1911 I; Źródła Dziej., IX cz. 2 s. 38, 66, 259; – „Herold Pol.” (Kr.) 1905; „Odr. i Reform. w Pol.” T. 1: 1956, T. 3: 1958, T. 5: 1960, T. 6: 1961, T. 7: 1962 s. 37; – AGAD: Rachunki królewskie, Oddz. I nr 183 k. 21r., 68r., 93; Arch. Kurii Metrop. w Kr.: Wizytacja z depozytu Kapit. Krak., t. 5 k. 28r., Wizytacja (własna), t. 5 s. C 133; Arch. Państw. w Kr.: Castr. Sandec. t. 12, 14, 15, 18, 19, 20 s. 621, t. 239, 241, Terr. Crac. t. 32 s. 37, 197, 343, 710, t. 33 s. 104, 362–363, 738, t. 34 s. 90–92, 97–100, 258–263, 312, 365–368, t. 35 s. 58–60, t. 36 s. 210–213, 472, 593, 783, 1375–1377, 1537–1538, 1541, Castr. Crac. Rel. t. 2 s. B 21–22, t. 7 s. B 313–314; Arch. Powiatowe w Bardiowie: Korespondencja m. Bardiowa, list M-a z 5 III 1579.

                                                                                                                                                                                                                                        Wacław Urban

 

 
 

Powiązane zdjęcia

   

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.