INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Stanisława Aniela Przybyszewska (Panieńska, z domu Przybyszewska)     

Stanisława Aniela Przybyszewska (Panieńska, z domu Przybyszewska)  

 
 
1901-10-01 - 1935-08-14
 
Biogram został opublikowany w 1986 r. w XXIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Przybyszewska Stanisława Aniela, pseud. Andrée Lynne (1901–1935), pisarka. Ur. 1 X w Krakowie, była córką malarki Anieli Pająkówny (zob.) i pisarza Stanisława Przybyszewskiego (zob.).

Przez pierwsze lata P. mieszkała z matką we Lwowie. Trudna sytuacja niezamężnej kobiety z nieślubnym dzieckiem w ówczesnym przesiąkniętym dulszczyzną lwowskim środowisku spowodowała, że w r. 1907 Pająkówna podjęła decyzję wyjazdu z córką z Galicji. Przebywały w Wiedniu, Monachium, uzdrowisku Gries w Alpach tyrolskich, ponownie w Wiedniu, wreszcie w pierwszej poł. 1909 r. zamieszkały w Paryżu. P. uczęszczała tam na francuską pensję, wtedy również powstawały jej pierwsze próby literackie oraz narodziło się zafascynowanie Wielką Rewolucją, które zadecydowało o tematyce i charakterze najbardziej wartościowej części jej późniejszej twórczości literackiej. Paryska stabilizacja została gwałtownie przerwana przez śmierć Pająkówny na zapalenie płuc 24 IV 1912. Osieroconą – wspieraną materialnie (podobnie jak jej matka) przez Helenę Pawlikowską – zaopiekował się najpierw zamieszkały wówczas w Zurychu lekarz Wacław Moraczewski, znajomy i Przybyszewskiego i Pająkówny, a następnie siostra Anieli, Helena Barlińska. Dzięki staraniom jej męża 12 II 1914 P. uzyskała prawne zezwolenie na używanie nazwiska ojca. Początkowy okres wielkiej wojny spędziła wraz z Barlińskimi w Wiedniu, a od r. 1915 w miasteczku Oberhollabrunn; uczyła się wówczas w gimnazjach niemieckich. Od r. 1916 mieszkała w Krakowie, gdzie uczęszczała (1916–19) do Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego. Od września 1919 odbywała praktykę nauczycielską w Nowym Sączu. Na wiosnę 1920 uzyskała maturę w krakowskim IV Gimnazjum Realnym. W latach krakowskich powstał pierwszy z zachowanych utworów P-iej, paraautobiograficzna proza pt. O, thou immortal Deity.

Zaraz potem wyjechała P. do Poznania, gdzie mieszkał wówczas Stanisław Przybyszewski z żoną Jadwigą. Doszło wtedy do bliższego poznania córki ze sławnym ojcem, który po krótkim okresie zafascynowania, i jako artysta, i jako umysł, całkowicie zawiódł jej oczekiwania. W Poznaniu P. pracowała najpierw krótko jako urzędniczka w Dyrekcji Poczt i Telegrafów, a następnie jako nauczycielka prywatna, dorywczo prowadziła zajęcia na Państwowych Kursach Nauczycielskich, a potem uczyła w Prywatnej Szkole Przygotowawczej im. M. Kopernika. Od jesieni 1920 studiowała kilka miesięcy w Akademii i Szkole Muzycznej, a w r. akad. 1921/2 przez jeden trymestr na Wydziale Filozoficznym na uniwersytecie. Nawiązała również współpracę ze środowiskiem poznańskich ekspresjonistów skupionych wokół czasopisma „Zdrój” – na łamach tego pisma w r. 1922 po raz pierwszy ukazało się w druku nazwisko P-iej jako tłumaczki prozy poetyckiej francuskiego pisarza Marcela Lenoira. Na wiosnę 1922 przeniosła się do Warszawy, gdzie mieszkali wówczas Barlińscy, i podjęła pracę w Spółdzielni Księgarskiej «Książka», legalnej instytucji wydawniczej Komunistycznej Partii Robotniczej Polski. W związku z tą pracą w czerwcu t.r. została aresztowana i przewieziona do więzienia śledczego w Poznaniu, skąd ją po kilku dniach zwolniono. W r. szk. 1922/3 pracowała w Warszawie jako nauczycielka w prywatnej szkole średniej Marii Turkiewiczówny; mieszkała wówczas w podstołecznej Zielonce.

W r. 1923 P. wyszła za mąż za Jana Panieńskiego, malarza związanego ze środowiskiem „Zdroju”, podówczas nauczyciela w Gimnazjum Polskim w Gdańsku, otwartym rok wcześniej dzięki staraniom m. in. Stanisława Przybyszewskiego. Młodzi małżonkowie zamieszkali w baraku na dziedzińcu budynku gimnazjalnego, wg ówczesnego adresu: Am Weissen Turni 1, Baracke Nr 12 (obecnie ul. Jana Augustyńskiego). P. wiele wówczas malowała i rysowała, uprawiała także drzeworyt oraz próbowała komponować. Podobnie jak i jej mąż, nawiązała aktywną współpracę z założonym w Gdańsku w r. 1922 Tow. Przyjaciół Nauki i Sztuki. Ta chwilowa stabilizacja została po dwóch latach przerwana wskutek nagłej śmierci Panieńskiego podczas pobytu w Paryżu 25 XI 1925. Dwudziestoczteroletnia wdowa mieszkała nadal w owym «baraku nr 12», ograniczając stopniowo coraz bardziej kontakty z ludźmi, poświęcając się nieomal wyłącznie pracy pisarskiej i wielokierunkowym lekturom. W ciągu ostatnich dziesięciu lat swego życia tylko trzykrotnie wyjeżdżała na krótko z Gdańska, m. in. na pogrzeb ojca na Kujawach w listopadzie 1927. Z początku utrzymywała się z udzielania lekcji języków obcych (znała doskonale francuski, niemiecki i angielski), a później już tylko ze stypendiów przyznawanych przez Min. Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz z pomocy Barlińskich i przebywającej w Szwecji przyrodniej siostry, Iwi Bennet, córki Dagny Przybyszewskiej. Bezpośrednie kontakty z ludźmi zastępowała jej obfita korespondencja – dzięki gromadzonym przez nadawczynię kopiom maszynowym zachowały się m. in. teksty interesujących listów P-iej do Antoniego Słonimskiego, Leona Schillera, Mieczysława Grydzewskiego, Władysława Zawistowskiego, Floriana Sobieniowskiego, Stanisława Helsztyńskiego i ciotki Barlińskiej. Listy te, pasjonujące dokumenty przemyśleń intelektualnych gdańskiej samotniczki, to często obszerne eseje, w których autorka dzieliła się swymi refleksjami na temat nurtujących ją zagadnień literackich, filozoficznych, społecznych i politycznych. Zamieściła w „Wiadomościach Literackich” (1933 nr 12) artykuł Rita Gorgon – ofiara zastępcza, napisany w obronie bohaterki głośnego procesu poszlakowego o morderstwo.

W tych również latach P. napisała trzy dramaty o tematyce zaczerpniętej z rewolucji francuskiej: Dziewięćdziesiąty trzeci, Sprawa Dantona i Thermidor (ten ostatni w języku niemieckim) oraz kilkanaście opowiadań i powieści w języku niemieckim i polskim. W dramatach, a zwłaszcza w Sprawie Dantona i Thermidorze, stanowiących niewątpliwie najbardziej interesującą część jej spuścizny pisarskiej, pasjonował autorkę problem wewnętrznych mechanizmów rządzących przewrotami społecznymi, problem walki o władzę w ramach rewolucyjnego obozu. Pod wyraźnym wpływem francuskiego historyka, A. Mathieza, wystąpiła ona jako obrończyni i apologetka M. Robespierre’a i całego okresu dyktatury jakobińskiej oraz surowa, a nie zawsze sprawiedliwa przeciwniczka G. Dantona. Jak wynika z korespondencji, na wydarzenia francuskie z końca XVIII w. patrzyła ona poprzez doświadczenia przewrotów społecznych w Europie jej współczesnej, a przede wszystkim poprzez doświadczenia rewolucji październikowej. Pomimo wielokrotnie podejmowanych starań P. nie doczekała się – poza dwoma fragmentami Sprawy Dantona w „Wiadomościach Literackich” w l. 1929 i 1930 – druku żadnego ze swych utworów literackich. Dwie dokonane za życia autorki inscenizacje tego dramatu, w Teatrze Wielkim we Lwowie w reżyserii Edmunda Wiercińskiego 20 III 1931 oraz w Teatrze Polskim w Warszawie w reżyserii Aleksandra Zelwerowicza 30 IX 1933, nie przyniosły powodzenia. Zawiodły próby wprowadzenia dramatów P-iej na sceny niemieckie. Ten brak zrozumienia dla swej twórczości, niepowodzenie pertraktacji prowadzonych z wydawcami i dyrektorami teatrów doprowadziły w końcu P-ą do skrajnego rozstroju nerwowego. Reszty dokonały permanentne od lat niedożywienie i mieszkanie w nie ogrzewanej, wilgotnej izbie, spowodowane zarówno nędzą, jak i doprowadzoną do ostatecznych granic abnegacją, oraz narkotyki, których używania nauczyła się i od ojca, i od męża. Pomimo takiego stanu rzeczy nie wyraziła zgody na odbycie kuracji w oddziale dla morfinistów w zakładzie dla nerwowo chorych w Kocborowie, ani też na przeniesienie się do Barlińskich do Warszawy. Zmarła w swoim gdańskim baraku 14 VIII 1935, pochowana została na cmentarzu dla gminy bezwyznaniowców w Gdańsku, grób jej został zniszczony podczas działań wojennych na początku 1945 r. W r. 1977 odsłonięto w Gdańsku (przed budynkiem byłego Gimnazjum Polskiego) tablicę pamiątkową ku jej czci.

Po śmierci wszystkie papiery P-iej, m. in. rękopisy i maszynopisy utworów literackich oraz obszerną korespondencję, zabrała do Warszawy ciotka, Helena Barlińska, która następnie przekazała je Stanisławowi Helsztyńskiemu. W jego opracowaniu ukazał się w r. 1958 pierwodruk powieści P-iej Ostatnie noce ventôse’a. Głośna premiera Sprawy Dantona w reżyserii Jerzego Krasowskiego we Wrocławiu w r. 1967 zapoczątkowała trwający do dziś renesans dramatów P-iej w teatrach całej Polski. Sprawa Dantona i Thermidor zostały uznane za najwybitniejsze dramaty o tematyce politycznej powstałe w Polsce w okresie dwudziestolecia międzywojennego. W r. 1975 ukazały się Dramaty w opracowaniu Romana Taborskiego, a w r. 1978 i 1983 tom pierwszy i drugi Listów w opracowaniu Tomasza Lewandowskiego. Na podstawie Sprawy Dantona oparł swój film pt. „Danton” Andrzej Wajda w r. 1982.

 

Reprod. portretu malowanego przez A. Pająkównę (1911), w: Przybyszewska S., Listy, Gd. 1978 I; – Nowy Korbut (Słownik Pisarzy), II; Bibliogr. dramatu pol., II; Pol. Bibliogr. Liter. za l. 1957 i n.; Przewodnik po zespołach i zbiorach Arch. PAN, Wr. 1978; – Bojarska A., Andrée Lynne (Proza S. P-iej), „Przegl. Human.” 1978 nr 11; Czachowski K., Obraz współczesnej literatury polskiej, W. 1936 III; Helsztyński S., Meteory Młodej Polski, Kr. 1969 s. 134–50 (fot.); tenże, Przybyszewski, W. 1984 (fot.); tenże, Życie i twórczość S. Przybyszewskiej, w: Przybyszewska S., Ostatnie noce ventôse’a, Kr. 1958 (fot.); Kelera J., Wrocław teatralny 1945–1980, Wr. 1983; Kolińska K., Stachu, jego kobiety, jego dzieci, Kr. 1978 s. 269–302 (fot.); taż, Z panną Heleną – o Stasi, „Stolica” 1983 nr 15, 20 (fot.); Krasowski J., Posłowie, w: Przybyszewska S., Dramaty, Gd. 1975; Lewandowski T., Autoportret S. Przybyszewskiej w listach ukryty, „Twórczość” 1977 nr 11; tenże, Dramat intelektu, Gd. 1982; tenże, S. Przybyszewska i Tomasz Mann, czyli dialog pozorny, „Twórczość” 1979 nr 12; tenże, Wstęp w: Przybyszewska S., Listy, Gd. 1978 I (fot.); Narutowicz K., Przybyszewska, „Życie i Myśl” 1976 nr 3 s. 80–7; Partykowa H., S. Przybyszewska i „Sprawa Dantona”. Program Teatru Polskiego we Wrocławiu do premiery „Sprawy Dantona”, 1967; Pleśniarowicz K., Rodowód dramatów S. Przybyszewskiej, „Człowiek i Światopogląd” 1978 nr 2 s. 121–36; Taborski R., Pośmiertny triumf S. Przybyszewskiej, „Życie Warszawy” 1975 nr 189; tenże, Wstęp w: Przybyszewska S., Dramaty, Gd. 1975 (fot.); Timoszewicz J., „Sprawa Dantona” na scenie, Program Teatru Polskiego we Wrocławiu do premiery „Sprawy Dantona”, 1967; Zawistowski W., Ś.p. S. Przybyszewska, „Pion” 1935 nr 35; Ziegenhirte J., Nieznane listy St. Przybyszewskiej, „Dzien. Bałt.” 1981 nr 116; taż, Pośmiertny triumf S. Przybyszewskiej, tamże 1977 nr 115 (z fot. tablicy pamiątkowej); taż, Prof. Michał Urbanek o Stanisławie Przybyszewskiej, tamże 1977 nr 154; – Dąbrowski B., Na deskach świat oznaczających, Kr. 1977 I; Helsztyński S., Dobranoc, miły książę, W. 1971 s. 423–47 (fot.); Przybyszewski S., Listy, W.–Gd. 1937–8 I–II, Wr. 1954 III (fot. i podob.); Samowywiad S. P-iej, ,,Wiad. Liter.” 1929 nr 42; Zechenter W., Stasia, „Kultura” 1965 nr 16 (fot.); tenże, Upływa szybko życie, Wyd. 2, Kr. 1975 90–103 (fot.): – Arch. PAN w P.: Rękopisy, korespondencja i dokumenty P-iej; Urząd Stanu Cywilnego w Gd.: Akt zgonu P-iej; – Pająkówna A., Dziennik 1902–1905 (rkp. w zbiorach K. Kolińskiej w W.).

Roman Taborski

 
 

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Stanisław Feliks Przybyszewski

1868-05-07 - 1927-11-23 pisarz
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Tadeusz Kantor

1915-04-06 - 1990-12-08
reżyser teatralny
 
 
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Antonina Saturnina Sienicka

1898-06-04 - 1979-10-13
botanik
 

Stanisław Marian Kutrzeba

1876-11-15 - 1946-01-07
historyk prawa
 

Zygmunt Hempel

1894-12-24 - 1944-08-05
powstaniec warszawski
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.